คํานํา

องค์พระบรมศาสดา ก่อนเสด็จปรินิพพาน ทรงประทานพระโอวาทสําคัญโดยสรรเสริญการปฏิบัติบูชา “ผู้ใดปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม ผู้นั้นชื่อว่าบูชาเราตถาคต” และ “ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นเราตถาคต” ความละเอียดลึกซึ้ง ความแปลกประหลาดมหัศจรรย์ในเนื้อหาสาระธรรมบทนี้ ปุถุชนคนสามัญมิอาจเข้าถึงหรือเข้าใจได้จากการศึกษาจากตํารา หรือจากการจินตนาการคาดหมายคิดค้นด้นเดา นอกจากผู้ปฏิบัติธรรมที่มุ่งตรงต่อธรรมโดยมีครูอาจารย์คอยชี้แนะตรวจสอบเท่านั้น จึงจะรู้จริง รู้แจ้งแทงตลอดในธรรมเป็นอิสระจากอวิชชาถึงจะเข้าถึงธรรมบทนี้ได้

หนังสือตรงต่อธรรม ได้รวบรวมเทศนาธรรมของ ท่านพระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต ในการสั่งสอนชี้แนะการปฏิบัติธรรมในธรรมทุกขั้นไว้อย่างกระจ่างชัดเจน นับแต่ขั้นสมถะ ขั้นวิปัสสนา ขั้นอริยธรรมเบื้องต้น จนถึงที่สุดแห่งธรรมนั้น การปฏิบัติธรรมเพื่อพรหมจรรย์จนใจหลุดพ้น จะต้องตรงต่อเหตุ ตรงต่อผล ตรงต่อธรรม และซื่อสัตย์ต่อธรรม ต้องให้ธรรมเกิดขึ้นตามความเป็นจริงไปตลอดสายแห่งการบําเพ็ญเพียร ไม่ว่าอยู่ในสถานที่ใด อิริยาบถใด ต้องดําเนินตามหลักสวากขาตธรรม เช่น ศีล สมาธิ ปัญญา สติปัฏฐาน ๔ พละ ๕ อริยมรรค ๘ เป็นต้น และต้องตรงต่อธรรมโดยไม่ให้กิเลสออกนําหลอกลวงครอบงํา จึงเป็นการเดินตามตถาคต ใกล้ตถาคต และเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งธรรม เห็นธรรม เห็นตถาคต อย่างสมบูรณ์แท้จริง

มูลนิธิพระสงบ มนสฺสนฺโต
ตุลาคม ๒๕๕๗

๑

ตรงต่อธรรม

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๔ ธันวาคม ๒๕๔๕

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ ตั้งใจฟังธรรม ธรรมนะ ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นสิ่งที่แปลกประหลาดมหัศจรรย์มาก สิ่งนี้มีอยู่โดยดั้งเดิมแต่ไม่มีใครสามารถเห็นได้ ไม่มีความสามารถจริงๆ เว้นไว้แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากับพระปัจเจกพุทธเจ้าจะมาตรัสรู้ธรรมเท่านั้น ธรรมนี้เป็นของลึกซึ้ง เป็นของที่ลึกมาก ลึกที่ว่า แล้วแต่ใครจะได้ประโยชน์จากธรรมที่เราใช้ประโยชน์จากความเห็นของเรา ความเห็นของใจ ใจจะได้ประโยชน์จากธรรมมากน้อยขนาดไหน อยู่ที่ใจจะเปิดกว้างขนาดไหน ถ้าใจเปิดกว้างขนาดไหนก็ลงได้ลึกขนาดนั้น ถ้าใจไม่เปิดกว้าง ลงไม่ได้ลึกขนาดไหนก็ใช้ประโยชน์แบบสามัญชน

สิ่งที่เป็นสามัญชน ใจนี้เป็นสามัญ สิ่งที่เป็นสามัญ ความคิดที่เป็นสามัญ จะเป็นความคิดต่างๆ ในสามัญนี้ เป็นความคิดที่ว่าในเรื่องของโลก เราจะใช้ธรรมได้ประโยชน์ขนาดนั้น เป็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง นี้เป็นธรรมของเราปุถุชน สิ่งที่เป็นปุถุชนจะรู้สภาวธรรมตามนี้ มันถึงไม่ตรงต่อธรรม

สิ่งที่ตรงต่อธรรม ธรรมะนี้เราประพฤติปฏิบัติธรรม ประพฤติปฏิบัติพรหมจรรย์ไม่ใช่เพื่อลาภ ไม่ใช่เพื่อยศ ไม่ใช่เพื่อแก้ลัทธิต่างๆ ไม่ใช่เพื่อสิ่งใดๆ ทั้งสิ้น ปฏิบัติธรรมเพื่อพรหมจรรย์ของเรา สิ่งที่เป็นพรหมจรรย์ของเรา ใจนี้สิ้นสุดถึงกิเลสนั้นหมดจากพรหมจรรย์ สิ่งที่หมดจากกิเลสไปนี้เป็นสิ่งเป็นธรรมในหัวใจ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ปรารถนาของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติธรรม ประพฤติปฏิบัติธรรมเพราะมีความศรัทธามีความเชื่อในธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เกิดมาเป็นเจ้าชายสิทธัตถะ เจ้าชายสิทธัตถะก็มีกิเลสในหัวใจ สิ่งที่มีกิเลสในหัวใจก็ต้องมีความทุกข์ในหัวใจ ในหัวใจนั้นมีความทุกข์ แต่สถานะของกษัตริย์จะมีความสุขในสถานะของโลกมาก ยังสละทิ้งออกมา

แล้วเราแสวงหาสิ่งใด สิ่งที่เราแสวงหานี้เป็นเพราะความมืดบอดของเรา เรานี้มืดบอด มีความคิดว่าสิ่งที่เป็นที่พึ่ง สิ่งที่จะเป็นยศถาบรรดาศักดิ์จะเป็นที่พึ่งอาศัย มันไม่มีความสุขในหัวใจ ในหัวใจนี้พึ่งใจตัวเองไม่ได้ หวังพึ่งสิ่งต่างๆ ทั้งหมด ธรรมชาติของสัตว์มนุษย์ สัตว์มนุษย์เป็นสัตว์สังคม ต้องหวังพึ่งอาศัยกัน หวังเกาะเกี่ยวพึ่งพาอาศัย ก็พึ่งพาอาศัยคนอื่นเพื่อจะให้เรามีพวกมีหมู่มีคณะเพื่อความเป็นอยู่ของเรา นี่หวังพึ่งอาศัยของเรา

แม้ในหัวใจก็เหมือนกัน ความคิดนี้เป็นเพื่อนสองของใจ ใจนี้ไม่เคยมีใครเห็นสภาวะของใจตามความเป็นจริง หาแต่ที่พึ่งที่เกาะ เกาะเกี่ยวกับอารมณ์สิ่งต่างๆ เข้าไป ที่พึ่งที่อาศัยหวังพึ่งจากข้างนอกก็หวังพึ่งจากข้างในเหมือนกัน ถ้าเราเป็นสามัญสํานึก มันเป็นอย่างนั้นโดยธรรมชาติของเขา สิ่งที่เป็นธรรมชาติของเขานี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เป็นอย่างนี้เหมือนกัน แล้วสละสิ่งนี้ทิ้งออกมา สละทิ้งออกมาเพื่อแสวงหาโมกขธรรม

สิ่งที่เป็นโมกขธรรมคือให้ใจหมดสิ้นไปจากกิเลส ใจนี้พ้นไปจากกิเลส ใจนั้นจะมีความสุขในหัวใจเป็นขั้นเป็นตอนเข้าไป นางวิสาขาได้เป็นพระโสดาบันก็เป็นความสุขของนางวิสาขา สามารถสั่งสอนพระได้ สามารถเป็นกรรมการตัดสินวินัยของพระได้ เพราะใจนั้นเป็นธรรมส่วนหนึ่ง แต่เขาก็ยังมีกิเลสอยู่ เขาก็ยังมีครอบครัวอยู่ เพราะเป็นกิเลส กิเลสในหัวใจยังเป็นอย่างนั้น ก็เป็นอยู่ในโลกของเขาอย่างนั้น แต่ในเมื่อเขามีธรรมในหัวใจ เขาก็มีความสุขในหัวใจ เป็นหัวใจที่ว่าเข้าถึงธรรมส่วนหนึ่ง เป็นพระโสดาบัน แต่ไม่ถึงสิ้นกิเลส ก็มีครอบครัวอยู่ในโลกของเขาเป็นแบบนั้น

แต่ของเรา เพราะใจของเรา เราต้องศึกษา เราต้องรักษาใจของเรา ใจของเรามีความสุขขนาดไหน มีความสุขในประสาความคิดของโลก แล้วก็คิดเรื่องจะประพฤติปฏิบัติธรรม คิดเรื่องแสวงหาธรรม นี่ไม่ตรงต่อธรรม ตรงแต่ความคิดความเห็นของตัว ถ้าไม่ตรงต่อธรรม เราไม่ซื่อสัตย์กับธรรม ธรรมะนี้จะบิดเบี้ยวไป บิดเบี้ยวไปตามความคิดความเห็นของเรา เราคิดเห็นขนาดไหน สถานะธรรมของมัน มันก็บิดเบี้ยวไปตามความเห็นของเรา ไม่เป็นตามความเป็นจริงแม้แต่เริ่มต้น ไม่เป็นตามความจริงแม้แต่ใจนั้นสัมผัส ไม่เป็นตามความจริงแม้แต่ใจนั้นรับผลของสิ่งที่ว่าเกิดขึ้นสัมผัสกับใจแล้วปล่อยวางไป ปล่อยวางไป มันจะปล่อยวางไป

ถึงเวลาสิ้นสุดแล้ว เพราะสรรพสิ่งโลกนี้เป็นอนิจจัง สรรพสิ่งในโลกนี้ต้องเคลื่อนที่ไปตลอด ไม่มีสิ่งใดคงสภาวะไว้เลย โลกนี้กินตัวเองตลอด กาลเวลากินตัวเองตลอด แล้วเราก็เหมือนกัน ชีวิตของเราต้องหมดไปๆ กาลเวลากินชีวิตของเราหมดออกไป สรรพสิ่งในโลกนี้ต้องเป็นสภาวะแบบนั้น การประพฤติปฏิบัติในหัวใจวินาทีหนึ่ง ใจเคลื่อนไปตลอด ทุกวินาทีใจก็เคลื่อนไป แล้วเร็วกว่ากาลเวลาที่จะคิดถึง นั่นน่ะ สภาวธรรมที่สัมผัส ถ้าไม่เป็นตามความจริงมันจะบิดเบี้ยวไปอย่างนั้น แล้วจะบิดเบี้ยวไปในหัวใจ ในหัวใจของเรานี้จะบิดเบี้ยว สภาวธรรมไม่ตรงต่อธรรม

“ตรงต่อธรรม” ประพฤติปฏิบัติต้องให้เกิดขึ้นตามความเป็นจริง แต่ก่อนที่จะเกิดขึ้นตามความเป็นจริง เราต้องมีความศรัทธามีความเชื่อ มีความศรัทธามีความเชื่อนั้นตรงต่อความเป็นจริงไหม? มันไม่ตรงต่อความจริง

ความจริงของธรรม สภาวธรรมคือไม่เกาะเกี่ยวสิ่งใดเลย สภาวธรรมนี้เป็นสภาวะสรรพสิ่ง ธรรมเป็นธรรม กิเลสเป็นกิเลส ขันธ์เป็นขันธ์ ธาตุเป็นธาตุ สรรพสิ่งต่างๆ นั้นต่างอันต่างจริง สภาวธรรมตามความเป็นจริงเป็นแบบนั้น

แต่สภาวะของกิเลสที่มันอยู่ในหัวใจ สิ่งที่อยู่ในหัวใจนี้ กิเลส สัตว์ที่เกิดมาทุกสัตว์บุคคลนั้นจะต้องมีกิเลสในหัวใจโดยธรรมชาติ สิ่งนี้เป็นธรรมชาติของใจเพราะมันเป็นอวิชชา ความติดข้องใจ แล้วหมุนเวียนตายเวียนเกิดในสภาวะตามความจริง อันนี้เป็นกิเลส สิ่งที่เป็นกิเลสอยู่ในหัวใจนี้ ถ้าเราคิดว่ามันเป็นความอยาก เราประพฤติปฏิบัติไม่ได้ มันเป็นความอยากอยู่ในหัวใจของเรา นี้มันจะทําให้เราไม่ตรงต่อธรรม อันนี้มันเป็นเรื่องของกิเลส

แต่สภาวะของกิเลสนี้เราต้องทําให้มันเป็นมรรคขึ้นมาให้ได้ ความอยากในการประพฤติปฏิบัตินี้ก็คือความอยาก มันจะไม่บิดเบี้ยวไปจากธรรม ถ้ามันบิดเบี้ยวไปจากธรรม บิดเบี้ยวไปคือการคาดการหมาย กิเลสนี้มันพลิกแพลงตัวมันเอง มันเป็นเรื่องเหลี่ยมของกิเลส มันเป็นการสร้างมุมสร้างเหลี่ยมให้เราหลงไปในเหลี่ยมของมัน

ในเมื่อเราศรัทธานี้ก็เป็นความอยาก แต่มันเป็นมรรค คือศรัทธานี้เป็นความดี ความดีกับความชั่ว ความชั่วเวลามันคิดสิ่งที่ต้องการ ต้องทําให้เราเกิดบาปเกิดอกุศลนั้น มันเป็นความชั่วของมัน เราต้องหักห้าม แต่ในเมื่อคิดเป็นความดี เราต้องส่งเสริมในคุณงามความดีของเรา แล้วถึงดีที่สุด ดีที่สุดคือเราศรัทธาในเรื่องของศาสนา ในเรื่องของธรรม

ธรรมคือสภาวธรรมตามความเป็นจริง จะมีสิ่งใดสัมผัสได้ถ้าไม่ใช่หัวใจของสัตว์โลก หัวใจของสัตว์โลกจะสัมผัสกับสิ่งที่เป็นความจริงอันนั้น ทุกข์ก็เกิดขึ้นที่ใจ สุขก็เกิดขึ้นที่ใจ แต่สุขที่เราเกิดขึ้นที่ในหัวใจนี้เป็นสุขในเรื่องของเวทนาในขันธ์ เห็นไหม สุขเวทนา-ทุกขเวทนา เราสัมผัสแต่ความสุขในเรื่องของเวทนา เรื่องของขันธ์เท่านั้น เรายังไม่เคยเสวยความสุขถึงการว่าจิตนี้ปล่อยขันธ์เข้าไปว่างเวิ้งว้างขนาดไหน ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา ให้เป็นอิสระเข้ามา นั้นก็เป็นความสุขอีกส่วนหนึ่ง ความสุขที่เกิดขึ้นในการประพฤติปฏิบัติ แต่มันต้องแลกออกมาด้วยความเพียรของเรา

พระโสณะเดินจงกรมจนฝ่าเท้าแตก ฝ่าเท้านี้แตกจนเลือดนี้เต็มในทางจงกรมนั้น จนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาเห็นเข้า “นี้ที่เชือดโคของใคร” ถ้ามันที่เชือดโคของใคร เลือดมันต้องเปรอะเปื้อนขนาดไหน ถึงว่านี่เป็นที่เชือดโคของใคร แต่เป็นที่เดินจงกรมของพระโสณะ พระโสณะเดินจงกรมจนฝ่าเท้าแตก นี่แลกขึ้นมาจากความเพียรอย่างนี้ ถ้าความเพียรอย่างนี้เกิดขึ้นมาแล้วมันจะเป็นตามความเป็นจริง

เราไม่มีการคาดการหมาย ทําความเพียรของเรา เริ่มแต่ความเพียรของเราไป นี่แลกสิ่งนี้มา เพราะจิตใจนี้มันเป็นสิ่งที่ว่ามันเป็นสิ่งที่ยึดมั่นถือมั่น สิ่งที่สัมผัสกับใจมันยึดมั่น ยึดขันธ์ ยึดทุกอย่างเป็นเรา สรรพสิ่งต่างๆ เป็นเรา แล้วก็หวังพึ่งอาศัย คิดดี คิดชั่ว คิดสิ่งต่างๆ ไป เกาะเกี่ยวไปกับสิ่งนั้น เพราะมันเป็นสิ่งที่ว่าเป็นเรื่องของความหิวโหยของใจ ใจนี้หิวโหยโดยธรรมชาติของเขาอย่างนั้น

เหมือนกับนํ้า นํ้าอยู่ในแก้วมันก็เป็นรูปของแก้ว อยู่ในรูปของอะไรก็เป็นสิ่งนั้น นี้ก็เหมือนกัน อยู่ในอารมณ์ของอะไรก็เกาะเกี่ยวสิ่งนั้นไป แล้วไม่รู้สึกตัวนะ เกาะเกี่ยวกับเขาไป เกาะเกี่ยวกับอารมณ์ความคิดต่างๆ แล้วก็เจ็บปวดแสบร้อนในหัวใจ คิดสิ่งที่ไม่ดีแล้วมาระลึกถึงภายหลัง สิ่งนี้ไม่ดีเลย

สิ่งที่คุณงามความดีเราก็ต้องแสวงหา สิ่งที่เป็นคุณงามความดีแสวงหาแล้วมันจะสมประโยชน์กับความเป็นจริงไหม ถ้ามันสมประโยชน์กับความเป็นจริง สิ่งนั้นวางไว้ ผลที่เกิดขึ้นจากความดีนั้น ความดีในการประพฤติปฏิบัติ ความดีในการกระทําของเรา ความเพียรที่เราทําขึ้นมา ความเพียรสิ่งที่เราสะสมขึ้นมาๆ ให้ปล่อยวางตามความเป็นจริง มันจะเป็นความจริงขึ้นมา

แต่เราศึกษามา ศึกษาธรรมะมาแล้วเราคาดเราหมาย เราจะคาดจะหมายนะ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตารมณ์ นี้เป็นองค์ของฌาน แล้วเราเกิดวิตกวิจารขึ้นมา พุทโธขึ้นมาแล้วเกิดปีติ เกิดความสุข เรื่องการคาดการหมาย นี่มันบิดเบี้ยวตรงไหน? บิดเบี้ยวตรงที่ว่าเราเริ่มคาดหมายแล้วเราต้องการผล

แต่ในการประพฤติปฏิบัติ เราต้องเดินจงกรม หรือเรานั่งสมาธิภาวนา หน้าที่ของเราคือกําหนดพุทโธ พุทโธหรือคําบริกรรมต่างๆ นี้เพื่อเหตุไร? เพื่อที่ว่าให้สภาวะของใจมันคลายตัวโดยธรรมชาติของมัน มันจะคลายตัวจากสิ่งที่มันเคยเกาะเกี่ยว แล้วให้มาเกาะเกี่ยวกับพุทโธ พุทโธนี้เป็นคําบริกรรม เป็นธรรมสมมุติ สมมุติที่ว่าเราเกิดขึ้น ถ้าธรรมแท้คือสภาวธรรมที่ความรู้สึก แต่สิ่งนี้เราต้องเกาะเกี่ยวก่อน เรานึกขึ้นมาให้เกิดขึ้น เกิดขึ้นว่าให้ใจนี้ปล่อยวางจากสิ่งที่ยึดหรือว่าเคยอยู่กับอารมณ์ อยู่กับความรู้สึกอันนี้มันอยู่กับอารมณ์เขาตลอดไป มันอยู่กัน มันเกาะเกี่ยวกันมาโดยธรรมชาติ สิ่งต่างๆ นี้คลุกเคล้ากันมาจนเป็นเนื้อเดียวกัน จนเราไม่รู้ว่าสิ่งนี้ไม่ใช่เนื้อเดียวกัน มันปล่อยวางสิ่งนี้ได้ สิ่งที่ว่าเป็นอารมณ์ อารมณ์เกิดขึ้นในใจมันปล่อยวางได้ แต่มันปล่อยวางไม่ได้ เพราะมันมีเชื้อ มันมีสิ่งต่างๆ กระตุ้นอยู่ตลอดเวลา กระตุ้นให้เรามีความรู้สึก เรามีความนึกคิดต่างๆ อารมณ์สิ่งนี้กระตุ้นใจเรา

สิ่งที่รับรู้คือความทุกข์-ความสุข คือใจ แต่อารมณ์เกิดขึ้นนั้นเกิดดับๆ เป็นแขกจรมา เกิดในหัวใจตลอดไป นี่คําบริกรรมให้เปลี่ยนไง ให้เปลี่ยนจากสิ่งที่เกาะเกี่ยวอยู่นี้ให้มาอยู่กับคําบริกรรม สิ่งที่เป็นคําบริกรรมเพื่อให้ใจนี้คลายตัวออกจากเรื่องสิ่งที่ว่าเคยเกาะเกี่ยวให้เป็นอิสระขึ้นมา เพราะคําว่า “พุทโธๆ” นี้เป็นคําบริกรรม เป็นสิ่งที่ให้ใจยึดใช่ไหม มันไม่ใช่เป็นสิ่งที่ว่าเป็นความจริงหรอก มันเป็นสมมุติสัจจะ สมมุติสัจจะเพื่อให้เราคิดขึ้นมา เหมือนกับความอยากที่เป็นตัณหากับเป็นมรรค

นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราอยู่ในความคิดของเรา อยู่ในอารมณ์ของเรา นี่เป็นตัณหา เป็นตัณหาเพราะจิตเกิดขึ้นโดยธรรมชาติของมัน แต่คําว่า “พุทโธๆ” นี่เป็นคําบริกรรม เป็นความคิดเหมือนกัน แต่มันเป็นมรรค มรรคเพราะว่าสิ่งนี้มันไม่สืบต่อ มรรคเพราะว่าสิ่งนี้เป็นพุทโธ พุทธานุสติ ระลึกถึงองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้สะเทือนถึงหัวใจ สะเทือนถึงโลกธาตุทั้งหมด โลกธาตุนะ ความรู้สึกนี้เป็นเรื่องของธาตุอย่างหนึ่ง ธาตุคือธาตุรู้ สิ่งที่รับรู้นี้มันรับรู้จากตรงนี้ แล้วรับรู้สิ่งต่างๆ ทั่วไปหมดเลย แล้วเราพยายาม สิ่งนี้ให้ถอนตัวกลับมาให้เป็นอิสระ สิ่งที่เป็นอิสระไม่ตกอยู่ใต้อํานาจของกิเลส

อยู่ใต้อํานาจของกิเลสนี้คือการคาด การหมาย การคิด การด้น การเดา ทุกๆ อย่างเกิดขึ้น แม้แต่ธรรมะก็เหมือนกัน เพราะมีกิเลสอยู่ การคาดการหมาย ผู้ใดปฏิบัติธรรมจะสมควรแก่ธรรม ต้องให้มันสมควรกับความเห็นของธรรมอันนี้ ธรรมอันนี้ต้องให้สมควรกับตัวของเขาเอง เราจะเข้าไปมีส่วนที่ว่าต้องการความมั่นหมายของใจนี้ สิ่งนั้นไม่ได้เลย ถ้าสิ่งนั้นเข้าไปแล้วมันจะเบี่ยงเบนไปไม่ตรงตามความเป็นจริง ไม่ตรงต่อธรรม

ธรรมในขั้นของคําบริกรรม หน้าที่ของเราต้องบริกรรมอย่างเดียว พุทโธๆ หน้าที่ของเรา ดึงออกมาให้ได้ ดึงให้กระแสของใจนี้ให้เป็นอิสระในความคิดของกิเลสให้ได้ ให้เป็นความคิดของเรา ฝืน! ฝืนความรู้สึกคือฝืนกิเลส กิเลสมันก็ดึงของมันไป กิเลสคือความเคยใจ พอทําขึ้นมา เรานั่งสมาธิพักใหญ่ขึ้นมาสัก ๒-๓ ชั่วโมง แล้วถ้าไม่เป็นความสงบขึ้นมา เราถึงกับถอนหายใจ “เฮ้อ! มันจะเป็นไปได้หรือ มันจะเป็นความจริงได้หรือ” นี่มันการคาดการหมาย คาดหมายอย่างนั้น แล้วกิเลสมันก็ดึงไป ถ้ากิเลสดึงไปอย่างนี้ เราจะไม่ได้สมความสัจจะ

ถ้าคําบริกรรมของเรา หน้าที่เราคือบริกรรมอย่างเดียว สิ่งที่บริกรรมของใจ ใจบริกรรมอยู่นี่ มันก็ต้องอยู่กับพุทโธๆ ตลอดไป สติระลึกขึ้นมา สิ่งนี้ก็ชัดเจน แล้วสติก็จะจางไปๆ จางไปเพราะคําบริกรรมต่อเนื่องๆ ไป เราก็ต้องตั้งสติฝืนขึ้นมา ระลึกขึ้นมา ตั้งขึ้นมา ถ้าสติสมบูรณ์ สิ่งนี้จะเป็นมรรค ถ้าสติไม่สมบูรณ์มันจะไม่เป็นมรรค มันจะเป็นเรื่องของกิเลส เป็นความรู้สึกของใจที่เกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้นไป

ทําความสงบของใจให้ได้ ถ้าทําความสงบของใจได้ มันจะเป็นความว่าพออยู่พอกินไง จิตที่ทุกข์ ทุกข์เพราะสิ่งนี้ ทุกข์เพราะความรู้สึกของเรายึดมั่นถือมั่นกับอารมณ์ต่างๆ แล้วปล่อยวางไม่เป็น ถ้ามันมีความสุข มันมีความสงบ คือมันปล่อยวางเป็น ปล่อยวางเป็นต้องปล่อยวางโดยที่ว่าผู้นั้นปฏิบัติขึ้นมาให้เป็นปัจจัตตัง ปล่อยวางขึ้นมาแล้วมันจะมีความสุขของเราขึ้นมา แล้วมันจะเข้าใจ เข้าใจสิ่งนั้น รักษาสิ่งนี้ไว้ต่อไป

เพราะสรรพสิ่งเวลาเกิดขึ้นมาแล้วเป็นอนิจจังทั้งหมด กาลเวลากินทุกอย่าง กินทุกอย่างแม้แต่ความสุข ความสุขที่ปล่อยวางได้เวิ้งว้าง ได้ลึกเป็นอัปปนาสมาธิ ก็อยู่ได้ ๒ วัน ๓ วัน แล้วมันก็จะเสื่อมสภาวะไป ต้องพยายามตั้งไว้ พยายามบริกรรมเข้ามาอีก ซํ้าแล้วซํ้าเล่า ต้องบริกรรมขึ้นมาเพื่อจะให้เข้าอีก จะเข้าได้บ้าง เข้าไม่ได้บ้าง เป็นบางโอกาส ฝึกฝนจนกว่าจิตนี้จะเข้าได้ ตั้งสมาธิได้ ถ้าตั้งสมาธิได้ สิ่งนี้มันจะเป็นประโยชน์กับเราแล้ว นี่ทําตรงต่อความเป็นจริงของในการเป็นกัลยาณปุถุชน

ปุถุชนคนหนาไปด้วยกิเลส คิดตามความของกิเลส กิเลสจะคิดตามสิ่งนี้ไป กัลยาณชนนี้มันเป็นปุถุชนเหมือนกัน แต่สิ่งที่ว่าเป็นกัลยาณชน ใจดวงนี้พร้อมที่ควรจะประพฤติปฏิบัติ เรื่องเป็นโสดาปัตติมรรคกับความคิดต่างๆ มันเริ่มต้นจากตรงนี้ ตรงที่ว่าเริ่มต้นจากเป็นมรรค สิ่งที่ว่าเป็นมรรค ถ้าใจเราไม่สงบมันก็เป็นมรรค มรรคของเราคือความเพียรของเรามันเป็นมรรค แต่มันเป็นโลกียมรรค นี่สิ่งที่เป็นโลกียมรรค

โสดาปัตติมรรคนี้เป็นบุคคลที่ ๑ ในบุคคล ๘ จําพวกแล้ว สิ่งที่เป็นบุคคล ๘ จําพวก มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ จะพ้นออกไปจากกิเลสเป็นกัลยาณปุถุชน สิ่งที่เป็นกัลยาณปุถุชนนั้น จิตใจอ่อน จิตใจนี้ควรแก่การงาน ควรแก่การงานเพราะปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามาทั้งหมด ปล่อยความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งที่ว่ามันเป็นไปทั้งหมด ควบคุมใจของตัวเองได้ ใจของตัวเองจะเป็นอิสระเข้ามาแล้วควบคุมได้ เพราะมีสติสัมปชัญญะแล้วจะตั้งตนอย่างไรขึ้นวิปัสสนา วิปัสสนาตั้งตรงนี้ ก็ยกขึ้นวิปัสสนาได้ ก็เป็นโสดาปัตติมรรค ถ้าไม่ยกขึ้นวิปัสสนาได้มันก็ไม่เป็นโสดาปัตติมรรค มันก็จะเป็นความคิดของเราเหมือนกัน รักษาแต่ความสุขนะ ตรงต่อธรรมส่วนหนึ่ง ธรรมส่วนที่สูงขึ้นไปต้องตรงต่อธรรมตลอดไป ถ้าตรงต่อธรรมตลอดไปจะเป็นโสดาปัตติมรรค ยกขึ้นวิปัสสนาในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม

สิ่งที่พิจารณากายก็ให้พิจารณากายไป สิ่งที่พิจารณาจิต พิจารณาธรรม อยู่ที่ว่าเราจะพิจารณาสิ่งใด เป็นอํานาจวาสนา แล้วอํานาจวาสนาของแต่ละบุคคลก็ไม่เหมือนกัน จริตนิสัยของคนในการจะวิปัสสนาในเรื่องสติปัฏฐาน ๔ นี้ไม่เหมือนกัน คน ถ้าอํานาจวาสนาจริตนิสัยไม่ตรง วิปัสสนาไปแล้วมันไม่ก้าวเดิน แล้วมันจะท้อถอย ท้อถอยว่าผลประโยชน์ของมันไม่ได้ตามความประสงค์ สิ่งที่จะตามความประสงค์คือเราต้องให้เข้าใจสภาวะแบบนี้

ถ้าสภาวธรรม เวลาเราคิดถึงเรื่องโลกียะ สิ่งที่เป็นโลกียะ เราคิดถึง เราพิจารณาเข้าไป มันปล่อยวางเข้ามา ในเมื่อเราเป็นโสดาปัตติมรรค จะคิดสิ่งนี้มันก็จะเป็นโสดาปัตติมรรคถ้าคิดเป็นธรรม สภาวธรรมเหมือนกัน สภาวธรรมอะไรเกาะเกี่ยว เห็นใบไม้หลุดออกมาจากขั้วปลิวออกไป เราพิจารณาเป็นธรรมมันก็เป็นธรรม

ในเมื่อพระในสมัยพุทธกาลจะไปรายงานผลกับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถามปัญหาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไปถึงชายคา เห็นนํ้าตกมาจากชายคาแล้วตกลงนํ้าเป็นจุดเป็นต่อมแล้วแตกไปๆ อันนั้นมันเป็นข้างนอกหรือเป็นข้างใน

ตาเนื้อเห็นสภาวะนั้น แต่หัวใจพร้อมอยู่แล้ว หัวใจนี้วิปัสสนา วิปัสสนาจนคาอยู่ไง เหมือนกับเป็นหนองเป็นฝี ถ้าเข็มบ่งฝีหนองนั้นหนองจะแตก ความเจ็บปวดนั้นจะหายไป ถ้าในเมื่อฝีนี้ยังบวมอยู่ มันจะเจ็บมันจะปวดมาก นี่ใคร่ครวญจะบ่งหรือไม่บ่ง มันว่าตรงนั้นถูกหรือผิด จะถามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไปเห็นสภาวะที่ว่านํ้าฝนตกลงมาถึงนํ้าเป็นจุดเป็นต่อมเป็นฟองแล้วแตกออกไป เห็นสภาวะนั้น มันปล่อยวาง

สถานะของใจ ถ้าใจอยู่ในสถานะปุถุชน ความคิดเป็นปุถุชน มันคิดออกมาแล้วไม่สามารถชําระกิเลสได้ แต่ความคิดของพระองค์นั้นใคร่ครวญในปฏิจจสมุปบาทอยู่ตลอดเวลา เพราะสิ่งนั้นมันเป็นสิ่งที่เหนือสุดแล้ว พอเจอสภาวะแบบนั้น บ่งฝีออก ขาดออกไป สิ่งที่ขาดออกไป ไม่ขึ้นทูลถามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เดินกลับกุฏิเลย เพราะพ้นออกไปจากใจ เหมือนกัน ถ้าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตอบก็ตอบอย่างนั้น

ถ้าเป็นโสดาปัตติมรรค สิ่งที่เป็นสภาวะกระทบอยู่ภายนอกก็วิปัสสนาได้ วิปัสสนาได้สิ่งนั้นมันจะย้อนเข้ามา ถึงว่าสถานะของใจ ถ้าใจ สถานะของหยาบมันพิจารณาได้ส่วนหยาบๆ ถ้าใจ สถานะของใจสูงขึ้นมา การวิปัสสนามันจะเจริญขึ้นมา มันจะสูงขึ้นไป แล้วแต่สถานะของใจ ใจได้ขนาดไหน วุฒิภาวะต่างๆ ที่พัฒนาเข้ามา มันพัฒนาตรงต่อธรรม ตรงต่อธรรมอย่างนี้ มันจะลุ่มลึกเข้าไปในหัวใจ มันละเอียดอ่อนแล้วมันเป็นสิ่งที่พิสดารมาก เป็นสิ่งที่มหัศจรรย์มาก แล้วให้ความสุข ให้ความสุขกับหัวใจดวงนั้น

ประพฤติปฏิบัติธรรมนี้เป็นสิ่งที่ว่าประเสริฐที่สุด องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกพระอานนท์ไว้แล้ว ให้บอกกับบริษัท ๔ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ให้ปฏิบัติบูชานี้เป็นการปฏิบัติอย่างประเสริฐที่สุด แล้วเราก็ปฏิบัติบูชา จะได้ผลหรือไม่ได้ผล เราต้องปฏิบัติของเราไป สิ่งนี้เป็นทางออกอย่างเดียว เป็นบุญกุศลอันมหาศาล นี่บุญกุศลเกิดขึ้นจากตรงนี้มันเป็นบุญกุศลอยู่แล้ว แล้วเราได้สัมผัสกับความจริง ได้สัมผัสกับธรรมนี้มันยิ่งเป็นบุญกุศลมหาศาล เพราะมันเปิดตาของใจ

จากใจนี้มืดบอด ต้องฟังธรรมจากครูบาอาจารย์แล้วใคร่ครวญตามความเป็นจริง สิ่งที่มืดบอดแล้วมันด้นเดา มันคาดหมายไปตลอด สิ่งที่คาดหมายไปมันก็ไม่สมกับความจริง แล้วก็เป็นการคาดการณ์ไป

ฟังธรรมของครูบาอาจารย์ เพราะครูบาอาจารย์ผ่านสิ่งนี้มาแล้ว ถ้าผ่านสิ่งนี้มาแล้วจะชี้เข้าไปในหัวใจ คนที่หูตาสว่างจะชี้บอกว่าต้องเดินไปตามสัจจะในอริยสัจจะ ในอริยสัจจะ ในโสดาปัตติมรรคนี้ ใคร่ครวญในปฏิจจสมุปบาทนี้ ใคร่ครวญในอริยสัจนี้ ใคร่ครวญตามความเป็นจริงให้มันเป็นตามความเป็นจริงเกิดขึ้นเป็นสภาวะแบบนั้นให้เข้าใจ ยํ้าคิดยํ้าทําอยู่ตรงนั้น เราก็ต้องทําตามสิ่งนั้น เราทําสิ่งนั้นไป สิ่งใดจะเกิดขึ้นเป็นผลของธรรม

ผลของธรรม ถ้าสมาธิพอ ปัญญาพอ มันวิปัสสนาไปแล้วมันจะปล่อยวางสิ่งต่างๆ ให้ผลของธรรมเกิดขึ้นตามความเป็นจริง ตามความเป็นจริงที่เป็นสภาวะแบบนั้น ถ้าสิ่งนั้นเกิดขึ้นมาแล้วมันปล่อยวางขึ้นมา เราก็ปล่อยวาง สุข เห็นไหม ทุกข์ควรกําหนด ทุกข์นี้ต้องกําหนดแล้วแยกแยะสิ่งที่ความเป็นทุกข์ให้ได้ สิ่งที่ความเป็นสุขนี้มันปล่อยวางมีความสุข เราก็อยู่กับความสุขนั้น แล้วความสุขนั้นมันก็ต้องคลายตัวออกไป เราพยายามซํ้าเข้าไป พยายามวิปัสสนาเข้าไปนะ

โสดาปัตติมรรคต้องเดินเข้าไปตลอด มรรคนี้ต้องเดินตัวเข้าไป เดินตัวเข้าไปเพื่อวิปัสสนา เพื่อแยกแยะเข้าไป สิ่งใดกระทบเข้ามา จับสิ่งนั้นวิปัสสนา จับสิ่งนั้นใคร่ครวญ จับสิ่งนั้นแยกแยะออกมาให้ได้ พอแยกแยะออกมาได้ สิ่งนี้เป็นมายาทั้งหมด เรื่องของโลกนี้เป็นมายา ร่างกายนี้ก็เป็นสิ่งที่มายาชั่วคราว ๑๐๐ ปี หรือ ๘๐ ปี ๑๐๐ ปีเท่านั้น ชีวิตนี้ต้องสิ้นไป สิ่งนี้เป็นมายา แล้วเราติดอยู่ในมายา สิ่งที่เป็นมายานี้ทําไมเราไม่เอามาสร้างประโยชน์

ถ้าสร้างประโยชน์ ประโยชน์ของโลกเขาก็คือประโยชน์ของการดํารงสถานะของทุกข์เท่านั้น นี่ประโยชน์ของโลกเขา เราเกิดมาแล้วเราต้องทําคุณงามความดีแล้วสร้างสมขึ้นมา นั้นเป็นประโยชน์ของโลก แต่ประโยชน์ของธรรม ประโยชน์ของตามความจริง อันนี้เป็นสมรภูมิ เป็นที่เราจะชนะกิเลสหรือแพ้กิเลสอยู่ที่ตรงนี้ไง ในเรื่องของกายกับจิตนี้เป็นที่ว่าสู้รบกับกิเลส

กายของคนอื่น จิตของคนอื่นนี้เป็นหน้าที่ของคนอื่น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมแล้วยังไม่สามารถฉุดเอาหัวใจของใครไปได้ เว้นไว้แต่ท่านแสดงธรรมไว้ให้เราก้าวเดิน รื้อสัตว์ขนสัตว์ รื้อสัตว์ขนสัตว์เพื่อจะให้เราประพฤติปฏิบัติตาม เราประพฤติปฏิบัติตามสภาวธรรมอันนั้น เราจะเข้าถึงธรรมอันนั้น เราเองต่างหากจะต้องดึงหัวใจของเรา เราเองต่างหากต้องรื้อค้นรื้อสัตว์ของเราขึ้นไป แต่ต้องอาศัยธรรม

ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเหมือนขวาน เหมือนมีด จะต้องฟาดฟันกับกิเลสในหัวใจของเรา ต้องฟาดฟันด้วยมรรคนะ ด้วยปัญญา ปัญญาที่พร้อมกับสติสัมปชัญญะนี้เหมือนกับมรรคอริยสัจจัง มันจะฟาดฟันกับกิเลสในหัวใจ ฟาดฟันให้กิเลสนี้หลุดออกไปจากใจให้ได้ เราใช้ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าฟาดฟันขึ้นมา

แล้วธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เป็นปริยัติ แต่ปฏิบัติขึ้นมานี่มันเป็นสภาวธรรมที่เกิดขึ้นในหัวใจ ฟาดฟันกับกิเลสในใจของเรา สภาวธรรมเกิดขึ้นในใจของเรา จะเป็นผลของใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะพ้นจากกิเลส จะชําระกิเลสได้ด้วยการเดินใคร่ครวญตามว่า ตรงต่อธรรม ตรงต่อธรรมตามสถานะต่อสถานะ จากความเป็นที่ว่าเป็นกัลยาณปุถุชน เป็นโสดาปัตติมรรค ตรงขนาดไหนก็ทําความเพียรขนาดนั้น

ทําความเพียรนี้แยกแยะ แยกแยะความเกาะเกี่ยวของใจ ใจนี้เกาะเกี่ยวความยึดมั่นถือมั่น นั้นคือเรื่องของกิเลสทั้งหมด จะรู้สภาวะไหนมันก็ยึด เวลาธรรมเกิด เวลาทําสมาธิ สมาธิสงบขึ้นไปมันจะเกิดสภาวธรรม สภาวธรรมคือว่าความเป็นธรรม เป็นคําๆ ขึ้นมา ทําให้งงก็ได้ ทําให้ยึดติดก็ได้ สิ่งที่ยึดติดนี้เป็นการเสียเวลํ่าเวลาทั้งหมด สภาวะแบบนั้นคือสิ่งใด? สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นอดีตทั้งหมด การชําระกิเลสนี้เป็นปัจจุบันธรรม ในเมื่อสภาวธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ผ่านไปแล้วก็ให้ผ่านไป เราก็ต้องทําความสงบของใจเข้ามา หน้าที่ของเรา สติสัมปชัญญะ สติกับสมาธินี้จะต้องสร้างสมตลอดไป

ถ้าสติสมาธิสร้างสมมา เราสะสมขึ้นไป แล้วเรารักษาใจไว้ มันจะมีสภาวะที่ละเอียดอ่อนกว่านั้นเกิดขึ้น สภาวธรรมนั้นเป็นสภาวธรรมที่หยาบๆ สภาวธรรมแก้ไขความลังเลสงสัย ความข้องของใจ มันปลดเปลื้องความข้องสิ่งนั้น ความข้องของใจปลดเปลื้องออกมาเป็นขั้นเป็นตอน เป็นขั้นเป็นตอนที่มันปลด มันสงสัยเฉพาะตรงนั้น เป็นธรรมเลย เช่น สงสัยสิ่งใดอยู่แล้วเราภาวนาอยู่ ธรรมะจะตอบว่า “นี้เป็นอัตตา นี้เป็นอนิจจัง สิ่งนี้ไม่ควรยึด” เราก็เข้าใจ แล้วเราก็มีความโล่งใจ นี่มันเป็นธรรมเกิดขึ้น

แต่สภาวะตามความเป็นจริงของธรรมแท้นั้นมันเป็นการใช้ปัญญาใคร่ครวญในสติปัฏฐาน ๔ ต่างหาก ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม

สิ่งนี้ก็เป็นธรรมได้ ในเมื่อเกิดขึ้นในความลังเลสงสัยในหัวใจมันก็ปล่อยวางๆ ปล่อยวางออกไปนั้นมันปล่อยวางแบบความเข้าใจ แต่ถ้าปล่อยวางแบบเราวิปัสสนา ขันธ์เป็นขันธ์ จิตเป็นจิต ขันธ์นี้คือรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ รูป อาการของใจเป็นอย่างไร สัญญา สิ่งที่เกิดความคิดเกิดขึ้นมา เมื่อก่อนเราหักห้ามไม่ได้ มันจะเกิดขึ้นมาเพราะเหตุใด? เพราะมีสัญญา สัญญานี้เกาะเกี่ยว

สิ่งที่กระทบกับใจสมัยไหนก็แล้วแต่ ถ้ามันลองสัญญาไปหมายไว้ เดี๋ยวสังขารก็ปรุง สิ่งนี้ปรุงมันก็หมุนออกไป นี่เวลามันเกิด เวลากิเลสมันเกิด มันจับ มันอาศัยขันธ์ออกไป อาศัยสิ่งนี้ออกไป แล้วมันก็รวมตัวกันเป็นอารมณ์ หมุนออกไปๆ วิปัสสนาเข้ามาอย่างนี้ต่างหาก วิปัสสนาเข้ามาให้เห็นอารมณ์ แล้วจับอารมณ์นี้แยกเลยว่าสัญญาเกิดก่อนใช่ไหม สังขารปรุงแต่งอย่างไร แล้ววิญญาณรับรู้ รับรู้ไปแล้ว นั่นน่ะ กินเหยื่อไปแล้ว พอมันรับรู้ กินเหยื่อ มันก็หมุนออกไปเป็นอารมณ์ส่วนหนึ่ง แล้วมันก็สืบต่อเนื่องเข้าไป ถ้ามันแยกออกมามันจะปล่อย จะเห็นเลยว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งปรุงแต่ง ตัวนี้เป็นตัวปรุงแต่ง ตัวนี้เป็นตัวรับรู้ วิญญาณเป็นตัวรับรู้ แล้วพอมันรวมตัวกันไปมันก็เป็นขันธ์ ๕ มันก็เป็นอารมณ์หมุนออกไป กิเลสมันก็อาศัยสิ่งนี้ยุแหย่ในหัวใจ นี่มันเกิดดับอย่างนี้ แต่เราไม่เห็นสภาวะตามความเป็นจริง

ถ้ามันเห็นสภาวะตามความเป็นจริง มันแยกสภาวะแบบนี้ออกไป สิ่งที่แยกออกไปแล้ว เหมือนกับสิ่งที่ต่อเนื่องกัน เราแยกออกจากกัน แล้วมันจะสืบต่อได้อย่างไร สิ่งที่สืบต่อไม่ได้มันก็ต้องดับ สิ่งที่ดับ คือว่าใจมันก็ดับจากอารมณ์ต่างๆ มันก็ปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามา มันก็เป็นอิสระ เห็นไหม ขันธ์กับจิตมันจะแยกตัวออกจากกัน การแยกตัวออก ขันธ์กับจิตแยกตัวออกจากกัน กิเลสมันก็แสดงตัวไม่ได้ สิ่งที่กิเลสแสดงตัวไม่ได้นี้คือตัวมัน เห็นไหม เราเห็นสภาวะแบบนี้มันคือการวิปัสสนา กับธรรมมันเกิด เกิดเพราะความรับรู้ เวลาธรรมเกิดขึ้นมา รับรู้สิ่งนั้นๆ เป็นสภาวธรรมที่เกิดขึ้น ไม่ใช่วิปัสสนา ไม่ใช่ปัญญา

สิ่งที่เป็นปัญญาเกิดขึ้น สภาวธรรมเกิดขึ้น โสดาปัตติมรรคเกิดอย่างนี้ เราวิปัสสนาอย่างนี้ แยกอย่างนี้เข้าไป พิจารณากายก็เหมือนกัน เห็นกาย สภาวะกาย พิจารณากายตั้งอยู่ดูกาย ดูกายด้วยความแปรปรวนของมัน สิ่งที่มันแปรปรวนของมัน มันจะแปรปรวนสภาวะไหน รับรู้สิ่งนั้น สิ่งที่รับรู้ในนั้นนี่คือปัญญา ปัญญารู้สภาวะตามความเป็นจริงที่มันเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา

สิ่งที่มันเคลื่อนไหวไปนั้นเป็นอนิจจัง สิ่งใดเป็นอนิจจัง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สภาวธรรมมันก็หมุนในตัวมันเองตลอดไป เรามีสติสัมปชัญญะที่รู้ซึ้งอยู่ เราใคร่ครวญสิ่งนี้อยู่ เรามองอยู่ตลอดเวลา สิ่งนี้เป็นปัญญาในโสดาปัตติมรรค ในขั้นพิจารณากาย พิจารณากายแล้วตั้งอยู่อย่างนี้ตลอดไป สร้างสมขึ้นมาให้จิตนี้แก่กล้าขึ้นมา จากความรับรู้ต่างๆ เริ่มรับรู้แล้วเห็นสลดสังเวชนะ รับรู้สิ่งนี้ก็สลดสังเวชสิ่งนี้ว่าสิ่งนี้มันเป็นสิ่งที่ว่าใจนี้เชื่อสิ่งนี้ เชื่อตามกิเลสไป ไม่เคยเชื่อธรรม

เรา เวลาเรากราบธรรม เราจะเข้าถึงธรรม ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นส่วนหนึ่ง ธรรมในหัวใจของเรายังไม่เกิดขึ้นมา มันจะติดเกี่ยวกับสิ่งนี้ ไม่เข้าใจตามความเป็นจริง จนเราฝึกฝนขึ้นมา นี้คือสภาวธรรมของใจเรา สภาวธรรมของใจเราฝึกฝนขึ้นมา ใจมันจะพัฒนาขึ้นมา พัฒนาขึ้นมาจนมันเข้มแข็ง เห็นไหม เข้มแข็งขึ้นมา รู้เท่าตามความเป็นจริงแล้วแยกแยะสิ่งนี้ได้ แยกแยะออกไป มันก็ขาดไปต่อหน้าต่อตา สิ่งที่ขาดไปต่อหน้าต่อตามันก็สงบตัวลงๆ ปล่อยวางอยู่อย่างนั้น

แล้วพอปล่อยวางอยู่อย่างนั้น ชํานาญขึ้น สิ่งที่ชํานาญขึ้น เราก็ต้องคล่องตัวขึ้น การกระทําของเราจะสะดวกขึ้น สิ่งที่สะดวกขึ้น แยกออกไปด้วย แล้วจะเข้าใจด้วย เข้าใจว่าถ้าเราทําของเราโดยที่ว่าเราอยากได้ผล มันจะไม่ได้ผลเลย ถ้าวันไหนความอยากเข้ามาในหัวใจ เราเคยทําอย่างนี้ เข้าออกอย่างนี้แล้วได้ความสงบ ได้การวิปัสสนา แล้วเราก็ทําซํ้าอยู่อย่างนั้น นี่กิเลสมันแสดง กิเลสมันพยายามรักษาตัวมันเอง มันก็อาศัยสิ่งนี้หลอกลวงไป

ถ้ามีความอยากอยู่จะไม่ได้ผล ถ้าปล่อยความอยากอยู่มันถึงจะเห็นว่าอยากอันหนึ่งเป็นตัณหา อยากในเหตุนั้นเป็นมรรค จะเห็นชัดเจนเลยว่าถ้าเราอยากในเหตุ อยากในการประพฤติปฏิบัติ อยากในความเพียร มันจะไม่มีโทษเลย เพราะอยากในความเพียร อยากในการเฝ้าดูจิต แต่ถ้าอยากในผล นั้นเป็นตัณหา

ปฏิบัติมา ถ้าวิปัสสนาเดินตัวแล้วจะเห็นสภาวะแบบนี้แล้วมันจะเข็ดไง ถ้าวันไหนอยาก รู้เลยว่าวันนี้เราแพ้ตั้งแต่เริ่มต้น แต่เราก็ประพฤติปฏิบัติไป เพราะเราไม่สามารถควบคุมกิเลสเราได้ เราปฏิบัติเพื่อจะให้กิเลสนี้มันกลัวเราไง กลัวความเพียร กลัวกําลังใจของผู้นั้น กําลังใจของผู้ที่ปฏิบัตินั้น ถ้ามีกําลังใจ มีความเพียรขึ้นมา กิเลสมันจะกลัว แต่ถ้าเราไม่มีกําลังใจ กิเลสมันจะข่มขี่หัวใจดวงนั้น แล้วก็เอาใจดวงนั้นเป็นที่อยู่อาศัยนะ ขับถ่ายใจดวงนั้น ขับถ่ายแต่เรื่องความทุกข์ให้กับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะมีความทุกข์ ทุกข์ไปในหัวใจ แล้วแก้ไขไม่ได้

สภาวะของมนุษย์ สภาวะของหัวใจรับรู้เท่านั้น สภาวะของกิเลสอยู่ในหัวใจ ใจนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐ แต่โดนกิเลสเหยียบยํ่าทําลายตลอด แล้วเราก็ต้องมีแต่รับสภาวะความทุกข์ ทุกข์ในหัวใจจนเจ็บปวดแสบร้อนในหัวใจ มีแต่ทําความเร่าร้อนในหัวใจ เพราะเราไม่มีกําลังพอขึ้นมา

ถ้ามีกําลังพอขึ้นมา สิ่งนี้เป็นความอยาก เราปล่อยวางไว้ เราอยากในเหตุ เราสร้างมรรคของเราขึ้นมา ถ้าอยากในเหตุนี้เป็นมรรค จะทุกข์ยากขนาดไหนก็สมควรทํา เราจะต้องสร้างเหตุของเราแล้วทําแต่การสร้างเหตุเพื่อจะให้มันเป็นผลขึ้นไปในสภาวะตามความเป็นจริง

ถ้าเราสร้างเหตุขึ้นมา นี่ตรงต่อธรรมตรงๆ เลย เพราะธรรมนี้เป็นธรรมฝ่ายเหตุ เหตุกับผลรวมกันแล้วมันถึงจะเป็นธรรมฝ่ายผล ถ้าธรรมฝ่ายผลนะ เหตุกับผลรวมตัวขึ้นมามันจะแยกตัวออกไป นี่อริยสัจเกิดขึ้นอย่างนี้ อริยสัจเกิดขึ้นจากใจ สภาวะของใจเห็นอริยสัจ มันจะปล่อยวาง ทุกข์เป็นทุกข์ จิตเป็นจิต ขันธ์เป็นขันธ์ จะแยกตัวออกจากกัน ถ้าโสดาปัตติมรรคมันแยกตัวออกไปได้ มันแยกตัวบ่อยครั้งเข้าๆ มันจะแยกตัวอย่างนี้ การแยกตัวออกของมัน การแยกตัวออกของขันธ์ มันเป็นการแยกตัวด้วยกําลังของภาวนามยปัญญา ถ้าภาวนามยปัญญาเริ่มต้นแสดงตัว มันจะแยกไปๆ อยู่สภาวะแบบนั้น นั้นคือว่าความเพียรของเราถูกต้อง ตรงต่อธรรม ธรรมถูกต้องมันก็จะเป็นผลอย่างนี้ ถ้าธรรมไม่ถูกต้องมันก็แยกออกไป แล้วมันสภาวะอย่างนั้น

แต่ถึงที่สุดแล้วพอมันแยกออกไป จิตหลุดออกไป จิตนี้เป็นจิต สภาวะการวิปัสสนา วิปัสสนากาย กายนี้มันแปรสภาพไป ปล่อยวางเวิ้งว้างหมด เหลือสิ่งใด? จะต้องเหลือสภาวะรับรู้ของจิตนั้นหนึ่งเดียว รับรู้สภาวะของจิตแล้วปล่อยวางสิ่งนั้น นี่ความลังเลสงสัย วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส สังโยชน์ ๓ ตัว จะหลุดออกไปจากใจ นั่นน่ะ ตรงต่อธรรม ตรงต่อผล ตรงต่อเหตุทุกอย่าง

เราสร้างเหตุตรงต่อเหตุก่อน ถ้าตรงต่อเหตุแล้ว เหตุนี้ซํ้าแล้วซํ้าเล่า เหตุมันถึงแล้ว ผลมันจะเกิดขึ้นโดยสภาวะตามความเป็นจริง เกิดขึ้นตามสภาวะความเป็นจริงก็ปล่อยวางตามความเป็นจริงเข้ามา นั่นน่ะ ความสุขเกิดขึ้นมหาศาล แล้วจะไม่ถือมงคลตื่นข่าว จะไม่เชื่อในลัทธิศาสนาต่างๆ เลย จะเชื่อเฉพาะในพระพุทธศาสนา เพราะใจดวงนี้มันเป็นสังฆะขึ้นมาโดยส่วนหนึ่งแล้ว

ใจ เห็นไหม พุทโธ ธัมโม สังโฆ อยู่ที่ไหน? อยู่ที่หัวใจ สิ่งที่ว่าเป็นพระที่เรากราบไหว้พระกันอยู่นี้ พระสมมุติสงฆ์ สมมุติคือสภาวะ ใครก็บวชได้ เข้าถึงโบสถ์แล้วอุปัชฌาย์ครูบาอาจารย์พร้อม บวชออกมาเป็นสงฆ์ในจตุตถกรรมพร้อมออกมาเป็นสงฆ์ พร้อมแล้วในสมมุติ ในสมมุตินี้เราก็สร้างสังฆะ คืออริยสงฆ์ขึ้นมาในหัวใจของเรา

ถ้าเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา สงฆ์ในใจของเราเกิดขึ้นมาในหัวใจของเราเป็นสิ่งที่ว่าเป็นพระในใจ สิ่งที่เป็นพระในใจมันจะมีความสุขแล้วมันจะมีความองอาจกล้าหาญในหัวใจนั้น จะก้าวเดินจนกว่าจะพ้นทุกข์ รู้เลยว่าทุกข์นี้ส่วนหนึ่งเกิดขึ้นในหัวใจ แล้วก็ดับส่วนหนึ่งในหัวใจ ขันธ์นี้ไม่ใช่จิต จิตนี้ไม่ใช่ขันธ์ กายนี้ไม่ใช่เรา เรานี้ไม่ใช่กาย อยู่กันตามความเป็นจริง เก้อๆ เขินๆ อยู่กันอย่างนั้น จะไม่สามารถเข้าถึงทําลายหัวใจดวงนี้ในความหลงอันนี้ได้เลย สิ่งที่ว่าหลง กายเป็นเรา เราเป็นกาย จะไม่มีในจิตดวงนั้น จิตดวงนั้นเข้าตามสภาวะตามความเป็นจริง จะเป็นสิ่งที่คงที่กับใจดวงนั้นตลอดไป ใจดวงนั้นจะมีความสุข แต่ทุกข์อันละเอียดในหัวใจยังมีอยู่ ทุกข์อันอย่างกลาง อย่างละเอียดในหัวใจนั้นมันยังบีบบี้สีไฟใจดวงนั้น

นางวิสาขาเป็นพระโสดาบัน เวลาหลานตายขึ้นมา เห็นไหม พระโสดาบันร้องไห้ พระอานนท์ เวลาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพาน เกาะหน้าต่างอยู่ นํ้าตาไหล คิดถึงว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะต้องปรินิพพานไปแล้ว แล้วเราก็ยังมีกิเลสอยู่ในหัวใจ เรายังต้องอาศัยครูอาจารย์อยู่ ครูอาจารย์ก็จะจากเราไปแล้ว นี่ความเศร้าใจทําให้พระอานนท์ร้องไห้ได้ สิ่งที่ร้องไห้ พระโสดาบันยังต้องร้องไห้เพราะทุกข์อันละเอียดในหัวใจนั้นมันยังบีบบี้สีไฟในใจดวงนั้น แล้วจะหาทางออกอย่างไร

ในเมื่อเล่ห์กลของกิเลสอย่างหยาบมันก็หลอกให้เราอย่างหยาบ เราก็ทุกข์ยากแสนยากในการประพฤติปฏิบัติ ในการประพฤติปฏิบัตินี้กิเลสมันทําให้เราทุกข์ยากแสนยาก ในเรื่องสภาวธรรมนั้นไม่เป็นเรื่องความทุกข์ความยาก สภาวธรรมถึงที่สุดแล้วอิ่มเต็มในหัวใจนั้น ในหัวใจของเรานี้หิวโหย ในหัวใจของเรานี้ว้าเหว่ ใจของเราสภาวะอย่างนั้นแล้วมันไม่เคยตาย มันประหลาดตรงที่มันไม่เคยตาย มันจะต้องอยู่สภาวะแบบนั้นตามที่เปลี่ยนจากสถานะนั้นไป

แต่ในเมื่อเป็นพระโสดาบันแล้วมันจะเกิดขึ้นอีก จะตายจะเกิดก็อีก ๗ ชาติเท่านั้นถ้าทําไม่ถึง แต่ถ้ามีความทุกข์ในหัวใจแล้วประพฤติปฏิบัติเป็น ในสถานะไหนที่เราตายไปแล้ว สถานะนั้นมันจะเป็นสถานะไหน เราก็ต้องไปเอาข้างหน้า

แต่ในเมื่อปัจจุบันนี้ทําได้ แล้วเรามีเหตุมีผลในหัวใจ เหตุกับผล มรรคอริยสัจจังคือเหตุ สิ่งที่เป็นเหตุ เหตุในเรื่องของอริยมรรค ไม่ใช่เหตุในเรื่องโลกียะทั้งหมด เหตุในโลกียะมันจะให้ผลในเรื่องของโลกียะ โลกียะนี้ โลกียารมณ์นี้เรื่องของโลก เรื่องของวัฏฏะ ถ้าเรื่องเหตุในมรรคนี้มันเป็นเรื่องพ้นจากวัฏฏะ เรื่องพ้นจากโลก จะเอาใจนี้พ้นจากวัฏฏะ โสดาบันจะเกิดในวัฏฏะก็อีก ๗ ชาติ แล้วพยายามประพฤติปฏิบัติขึ้นมา มันจะเกิดตายขนาดไหน ให้หัวใจนี้กิเลสมันตายไปคาหัวใจ ถ้ากิเลสตายออกไปจากใจจะไม่ต้องเกิดอีกเลย ใจนี้มันก็จะรู้สภาวะตามความเป็นจริง เราต้องประพฤติปฏิบัติขนาดนั้น ถ้าอย่างนี้แล้วมันมีกําลังใจ มันก็เริ่มแสวงหา

สิ่งที่แสวงหานะ ในการที่เราทําขึ้นมาครั้งแรก เราจะวิปัสสนา เราก็ต้องพยายามค้นคว้า พยายามจับต้อง จับต้องสิ่งใด จะค้นคว้าสิ่งใดมันต้องมีเหตุ หัวใจ ใจคือผู้รู้ สิ่งที่จะค้นคว้า เอาอะไรค้นคว้า? ใจนี้เป็นผู้ค้นคว้า ค้นคว้าในกาย ในจิต ในกายนะ หัวใจ ค้นคว้าในจิต จิตนั้นคืออะไร? จิตนั้นคือสภาวะของนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรมมันก็เกิดให้ความทุกข์ในหัวใจเหมือนกัน สภาวะสิ่งที่ว่าเป็นเรื่องของกายก็ให้ความทุกข์ส่วนหนึ่ง ต้องรักษา ต้องเยียวยากันไป สภาวะของใจที่มันให้ความทุกข์ใจนี้มันละเอียดอ่อนกว่า ร่างกายนี้แข็งแรง กินอิ่มหนําสําราญ อยู่ในความสุขสบายมันก็มีความเร่าร้อนเผาหัวใจ เห็นไหม สภาวะกายกับจิตนี้มันเป็นสิ่งที่ว่าเราต้องค้นคว้า จะค้นคว้า จะเอาอะไรไปค้นคว้ามัน ถ้าจะเอาจิตไปค้นคว้าต้องทําความสงบของใจ

ในเมื่อผ่านการวิปัสสนามามันจะรู้ตรงนี้ รู้ว่าเราเริ่มค้นคว้าอย่างไร เราค้นคว้า เราพยายามจับต้องสิ่งใดแล้วเราถึงจะค้นคว้า แล้วเราจะประพฤติปฏิบัติต่อไปข้างหน้า เราจะเอาสิ่งใดค้นคว้า เราก็ต้องรื้อค้นไง

สิ่งที่รื้อค้นในการค้นคว้า ในการเห็นกาย เห็นจิต จากสภาวะตามความเป็นจริงจากภายใน มันจะเกิดขึ้นจากว่าใจสงบขึ้นมา ถ้าใจสงบขึ้นมามันจะค้นคว้าสิ่งนี้ได้ มันก็จะเป็นงานของใจขึ้นมา ถ้าใจมีงานทํา ความเพียรนี้มันจะเป็นสิ่งที่สนุกสนานมาก สนุกสนานเพราะว่า เดี๋ยวก็กิเลสชนะ เดี๋ยวก็ธรรมชนะ ถ้ากิเลสชนะ เราเป็นผู้แพ้ เราแพ้ขึ้นมา แพ้เพื่อจะสู้ ไม่ใช่แพ้เพื่อจะถอยกรูดๆ แล้วไม่สู้ สิ่งนั้นไม่สู้มันก็เหมือนเราเป็นโรค ถ้าเราเป็นโรค เราไม่รักษา โรคนี้ก็ไม่หายไปจากเรา ถ้าโรคไม่หายไปจากเรา เราต้องอมโรคไป เราจะเป็นความทุกข์ไหม ถ้าใจเราเป็นความทุกข์ มีโรคอยู่นี่ เราแพ้ขึ้นมา แพ้เพื่อจะต่อสู้กับอันนั้น สิ่งนี้เป็นเรื่องของกิเลส แก่นของกิเลสในหัวใจนี้มีอํานาจมาก เคยข่มขี่ใจดวงไหนมาก็ข่มขี่ใจดวงนั้น

นี่พญามาร มารในวัฏฏะนั้นเป็นเรื่องของพญามารที่ว่าเขาสร้างคุณงามความดีของเขา เขาได้สถานะของเขา เขาถึงเป็นพญามาร พญามารควบคุมฝ่ายมาร...ธรรม พวกเทพเป็นสัจธรรมก็ควบคุมฝ่ายธรรม สิ่งที่ในหัวใจนั้นมันเป็นเรื่องภายนอก สิ่งที่ในหัวใจของเรานี้เป็นเรื่องภายใน สิ่งที่ว่าเรื่องของกิเลสขับไส เรื่องของกิเลสหมุนออกไปนั้นมันก็ทําให้เราพ่ายแพ้ขึ้นมา เราต้องสร้างขึ้นมา สร้างธรรมในหัวใจขึ้นมา ให้สภาวธรรมนี้เกิดขึ้นจากใจ

ใจ สภาวธรรมเกิดขึ้นมาจะมีความสุข สุขเกิดจากความสงบ สงบอย่างละเอียด สงบอย่างหยาบเป็นส่วนอย่างหยาบ สงบอย่างละเอียดถึงละเอียดสุดนะ นี่สมาธิอย่างละเอียด สมาธิมีสติสัมปชัญญะที่สมบูรณ์ขึ้น สติปัญญาจะละเอียดเข้าไป เพราะสิ่งนี้จะลึกเข้าไป ตรงต่อธรรมที่ลึกซึ้งเข้าไปในหัวใจ ต้องตรงให้ตรงความเป็นจริง

ถ้าตรงความเป็นจริง มันจะเริ่มขุดคุ้ยหากิเลส ขุดคุ้ยถากถางหาสิ่งที่ว่าจิตนี้เกาะเกี่ยวกับสิ่งใด หัวใจนี้มันเกาะเกี่ยวกับสิ่งใด สิ่งใดที่มันเป็นความทุกข์ เราจะหาใจ ใจนี้เป็นนามธรรม จะเจอสิ่งนั้นให้ได้เพราะมันเกาะเกี่ยวที่กายกับใจ กายกับขันธ์ไง กายกับอารมณ์ ตัวของจิตจริงๆ แล้วจะจับต้องมัน จะไม่เห็นมัน เพราะมันละเอียดอ่อนมาก มันเป็นพลังงานเฉยๆ แต่มันแสดงตัวออกมา ในเมื่อมันมีอารมณ์เกิดขึ้น เกาะเกี่ยวกับขันธ์นี้มันแสดงตัวออกมา จับต้องสิ่งนี้ ค้นคว้า ถ้าจับต้องได้ มันจะจับต้อง นี้คือผลงาน แล้วจะค้นคว้าไปในอุปาทานของใจ ใจจะมีอุปาทานกับสิ่งนี้ ค้นคว้าสิ่งนี้ แยกแยะออกไป

ถ้าแยกแยะได้ตามความชํานาญของตน เราชํานาญสิ่งใดเราก็แยกแยะสิ่งนั้น นี่อุบายวิธีการ แล้วเราก็เปลี่ยนแปลงไปตลอด เปลี่ยนอุบายวิธีการ ครั้งหนึ่งเราก็เปลี่ยนอุบายไปอย่างหนึ่งๆ เพื่อจะหลบเลี่ยงกิเลสไง กิเลสมันรู้ทัน ถ้าเราทําซํ้าๆ ซากๆ กิเลสมันรู้ทัน อุบายวิธีการเราก็แยกกลับมา

เวลาเราประพฤติปฏิบัติ ในการที่จะเปลี่ยนคําบริกรรมต่างๆ ว่าสิ่งนี้มันเป็นการเริ่มต้นใหม่ มันเป็นสิ่งที่ไม่ถูกต้อง อันนั้นเป็นส่วนหนึ่ง ส่วนที่ว่าเป็นการเริ่มต้นใหม่ เราทําให้เหมือนนับหนึ่งใหม่ นับหนึ่งใหม่ มันไม่ได้ก้าวเดินไปสักทีหนึ่ง อันนี้เป็นเพราะเราไม่เข้าใจ แต่ในเมื่อใจเรามีหลัก มีพื้นฐาน มีกําลังวิปัสสนา วิปัสสนาเพื่อจะชนะกิเลส ในเมื่อกิเลสมันขวางหน้าอยู่ เราก็ต้องพลิกแพลงหาวิธีการหลบไป นี้คืออุบาย อุบายคือหลบไม่ให้กิเลสมันรู้ทัน แล้วมันก็จะเป็นปัจจุบันธรรม

ถ้ากิเลสมันรู้ทัน เห็นไหม นั่นน่ะ เป็นการที่ว่ากิเลสออกหน้า ถ้าวิปัสสนากิเลสออกหน้า กิเลสคิดออกไป นี่ไม่สมควรต่อธรรม มันไม่สมควรตามความเป็นจริง มันไม่ตรงต่อธรรม ตรงต่อกิเลส เพราะกิเลสออกหน้า ถ้ากิเลสออกหน้า มันจะสร้างสถานะต่างๆ ได้ กิเลสนี้สร้างเหตุการณ์ในหัวใจ มันจะคิดขนาดไหน มันจะจินตนาการขนาดไหน เรื่องของใจเป็นเรื่องของความมหัศจรรย์มาก มันมหัศจรรย์ แม้แต่คุณงามความดี ถึงที่สุดแล้วนะ จะเวิ้งว้าง ใน ๓ โลกธาตุนี้ มันจะครอบคลุมไปหมด หัวใจที่มันมหัศจรรย์มันจะครอบคลุมสิ่งนี้เลย

ในจักรวาลนี้มันเป็นจักรวาลเฉยๆ แต่ใน ๓ โลกธาตุนี้มันกว้างขวางขนาดนั้น นี่ใจรู้เท่าหมด เพราะใจเคยเกิดเคยตายกับสัตว์ในวัฏฏะนี้มาทั้งหมด ทุกดวงใจที่เกิดขึ้นมานี้เคยเกิดเคยตายมา มันถึงมีบุญกุศลต่างกัน มันถึงมีจริตนิสัยต่างกัน สิ่งนี้ต่างกัน มันจะรับรู้สิ่งต่างๆ ได้ใน ๓ โลกธาตุเลย นั้นคือว่ามันกว้าง มันใหญ่โตขนาดนั้น

แต่ในเมื่อกิเลสปิดนิดเดียวเท่านั้นน่ะ พอกิเลสปิดใจ มันจะพลิกแพลงไปเรื่องของโลก เรื่องของวัฏฏะ เกิดในสถานะไหนก็ยึดตรงนั้น เคยเกิดมาเคยตายมาขนาดไหนยึดตรงนั้น ยึดตรงนั้นก็เป็นจริตนิสัย ยึดตรงนั้นก็เป็นความชอบ ยึดตรงนั้นก็เป็นความเกาะเกี่ยวในใจ จะสลัดสิ่งนี้ออกไปมันก็อาลัยอาวรณ์ สิ่งที่เราเคยสะสมมา สิ่งที่เราเคยทํามาเป็นสมบัติของเรา แล้วเราจะสลัดทิ้งได้อย่างไร

เราไม่เคยสลัดทิ้ง สิ่งใดที่ว่าเป็นของเรา สิ่งนั้นจะเป็นคุณงามความดีของกิเลส คุณงามความดีของกิเลสคือกิเลสมันหลอกว่าสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่ชอบธรรม สิ่งนั้นเป็นคุณงามความดี สะสมสิ่งนั้นนะ สะสมสิ่งนั้นคือสะสมกิเลส เห็นไหม ถ้ามันเป็นกิเลสนํามันจะออกเป็นอย่างนั้น ไม่ตรงต่อธรรม ตรงต่อกิเลส กิเลสขับไสไป

การวิปัสสนาไม่ใช่วิปัสสนาแล้วจะเดินตัวไปตลอด มันจะสมความปรารถนาไปตลอด กิเลสจะขัดข้อง กิเลสจะเข้าขัดขวาง ในการกระทําของพญามารนี้จะไม่ให้สัตว์โลกพ้นออกไปจากอํานาจของเขา พญามารนี้ต้องขวางทุกอย่าง พญามารนี้ต้องพยายามสร้างกลอุบายวิธีการให้เราก้าวเดินไปไม่สมความปรารถนา ถ้าไม่สมความปรารถนา นั้นคือกิเลสมันชักนําไป แล้วจะไม่สมตามความเป็นจริง ถ้าอย่างนี้แล้วเราจะวิปัสสนาไม่ได้ เราปล่อยวางดีกว่า ปล่อยวางเพื่อกลับมาสร้างพลังงาน ทําความสงบของใจให้กิเลสมันหลงทาง แล้วเราค่อยวิปัสสนาใหม่

ขันธ์ไม่ใช่จิต จิตไม่ใช่ขันธ์แน่นอน อารมณ์นี้ไม่ใช่เรา เรานี้ไม่ใช่อารมณ์ อารมณ์เกิดกับเราขึ้นมานี่มันเกิดดับๆ ตลอดเวลา เกิดดับแล้วจิตก็อาศัยสิ่งนั้นไป วิธีการของเรา เราก็จับสิ่งนี้แล้วแยกออกไป จะจับวิปัสสนาสิ่งใด กําลังพอแล้วมันจะวิปัสสนาสิ่งนี้ได้ วิปัสสนานี้มันก็แยกได้ วิปัสสนาคือการแยกออก

สิ่งที่เป็นการประกอบขึ้นมาเป็นวัตถุสิ่งของต่างๆ เราพยายามแยกส่วนออกไปๆ ให้มันเล็กลงๆ สิ่งที่เล็กลง กําลังของใจ กําลังของสมาธิมันก็มีกําลังใจ มันฟาดฟันสิ่งนี้ได้ ถ้ามันฟาดฟันสิ่งนี้ได้ สิ่งนี้มันจะแยกออก แยกขันธ์เป็นขันธ์ สภาวะของขันธ์นี้เป็นขันธ์ ๕ แน่นอน สิ่งที่เป็นขันธ์ ๕ นี้ รวมตัวขึ้นมาแล้วมันก็ถึงเข้ากับสภาวะของใจ แล้วยึดมั่นถือมั่นเป็นสิ่งเดียวกัน ถ้ากําลังพอจะแยกสิ่งนี้ แยกออกบ่อยครั้งเข้าๆ จนถึงที่สุดแล้วมันจะต้องทําลาย

สมุจเฉทปหาน คือการฆ่ากิเลส

สมุจเฉทปหาน คือการทําลายกิเลส

การแยก การปล่อยวางเฉยๆ นี้มันเป็นการปล่อยวาง มันไม่สมุจเฉทปหาน นี่เป็นตทังคปหาน ตทังคปหานเป็นการวิปัสสนาส่วนหนึ่ง เหมือนเรากินข้าว เรากินข้าวอิ่มแล้วเดี๋ยวเราก็กินข้าวอีก เรากินข้าวอิ่มแล้ว ในชาติหนึ่งเรากินข้าวมาแล้วกี่ร้อยครั้งพันครั้ง แล้วมันอิ่มทรงตัวไหม กินมื้อหนึ่งมันจะอิ่มตลอดไปไหม? มันไม่อิ่มตลอดไปหรอก มันต้องกินใหม่ๆ กินจนมันถึงที่สุด

อันนี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราวิปัสสนา มันก็ปล่อยๆ แต่ไม่สมุจเฉทปหาน แต่ถ้าเมื่อใดสมุจเฉทปหานนะ ถ้าสมุจเฉทปหาน โครงการนั้น สิ่งกระทํานั้นจะจบสิ้น สิ่งที่จบสิ้นคือกิเลสมันขาด ขาดออกไปจากใจ กายกับจิตจะแยกออกจากกัน จิตเป็นจิต กายเป็นกาย แยกออกจากกันโดยสถานะตามความเป็นจริง ปล่อยวางหมดเลย แล้วสภาวะปล่อยวางทุกๆ อย่าง แต่รู้อยู่ จิตนี้รู้อยู่ เห็นสภาวะตามความเป็นจริงสิ่งนั้นว่ามันปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามาแล้วตัวเองเป็นอิสระเข้ามา นี่ปล่อยวางขึ้นมาเป็นขั้นที่ ๒ ใจมันปล่อยวางสิ่งนั้นมา ปล่อยวางแล้วตัวใจอยู่ไหน

ตัวใจเป็นตัวที่รับรู้สิ่งต่างๆ มันจะมีความสุขมาก เสวยความสุขอยู่ในสภาวะนั้น ติดสุขในสภาวะนั้น รักษาสิ่งนั้นขึ้นไปว่าสิ่งนั้นเป็นธรรม สิ่งนี้เป็นธรรม สิ่งนี้ทุกคนส่วนใหญ่จะติด ติดเหมือนกัน แต่ถ้าผู้ที่ว่าใคร่ครวญ ผู้ที่มีจริตนิสัย จะว่ามรรค ๔ ผล ๔ จะไตร่ตรองตัวเองตลอด การประพฤติปฏิบัติ เราจะต้องศึกษาธรรม ศึกษาธรรมเป็นแนวทางไว้เพื่อตรวจสอบใจตัวเอง ไม่ใช่ศึกษาธรรมมาเป็นแนวทางประพฤติปฏิบัติธรรมว่าอย่างนั้นจะถูกต้อง

เราประพฤติปฏิบัติในเวลาปฏิบัตินี้ปฏิบัติตามเอกเทศ ตามความเป็นจริงของเรา ใจของเราจะต่อสู้กับกิเลสในการปิดบังใจไม่ให้เห็นตัวสติปัฏฐาน ๔ เราพยายามแยกแยะออกมาจนเห็น จับสติปัฏฐาน ๔ ได้ แล้วเราวิปัสสนาจนมันปล่อยวางสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรม ปล่อยวางหมด จิตมันเห็น จิตมันปล่อยวางแล้วมันเป็นอิสระของมัน เอาสิ่งนี้มาตรวจสอบในการประพฤติปฏิบัติในเอกเทศของเรา นี้คือธรรมของผู้ที่ปฏิบัติบุคคลนั้น บุคคลนั้นปฏิบัติอย่างนี้ ปล่อยวางเข้ามามันก็เป็นบุคคลของเรา แล้วไม่ยึดว่าเป็นกิเลส

ถ้าสิ่งที่เป็นกิเลสอยู่มันยึด ถ้าสิ่งที่ตามความเป็นจริงมันไม่ยึด แล้วมันเห็นสภาวะแบบนั้น ปล่อยวางออกไป ถ้าตรวจสอบอย่างนี้มันจะเรียกว่าเรายังมีงานอยู่ งานของเราคืองานชําระกิเลสอย่างละเอียดในหัวใจ สิ่งที่เป็นกิเลสในหัวใจ ถ้าเราขุดคุ้ยเจองาน มันจะแสดงตัว เหมือนกับคนที่มันหลอกลวงเราแล้วหลบอยู่ในเรา เหมือนไข้หลบอยู่ในตัวเรา ไข้มันหลบยามันจะไม่แสดงตัวออกมา มันฟักตัวอยู่ในหัวใจ ฟักตัวอยู่ในกายของเรานี้ แต่ถ้าร่างกายเราอ่อนแอเมื่อไหร่มันก็แสดงตัวออกมา แล้วมันจะเป็นไข้ออกมา

อันนี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราหลงอยู่ เราเข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นผล มันก็จะเวิ้งว้างอยู่อย่างนั้น เป็นความว่าง เป็นความสุขในหัวใจอยู่อย่างนั้น แต่ในเมื่อเราเริ่มเอะใจขึ้นมาว่าอันนี้มันมีสิ่งใดในหัวใจ เราพยายามค้นคว้าเข้ามา ถ้าเราค้นคว้า เราพยายามหันจิตเข้ามา ดูตัวเข้ามา แล้วสังเกต นี่ขุดคุ้ยหาสติปัฏฐาน ๔ ถ้าจับต้องสติปัฏฐาน ๔ ได้ สิ่งที่ว่าเป็นความสุข เป็นความว่าง เป็นความพอใจในหัวใจ มันจะแสดงตัวออกมาด้วยคลื่นมหาศาลของกามราคะ

สิ่งที่เป็นกามราคะในหัวใจมันแสดงตัวออกมาเป็นคลื่นมหาศาล จะรบกวนหัวใจมาก แล้วจะเป็นสิ่งที่ชําระล้างได้ยาก ยากเพราะสิ่งนี้มันเป็นสิ่งพื้นฐานในหัวใจ การประพฤติปฏิบัติสิ่งที่ว่าเราล้มลุกคลุกคลานกันก็ล้มลุกคลุกคลานกันตรงนี้ ตรงที่ว่าเราจะไม่สามารถชําระสิ่งที่จิตใต้สํานึกตัวนี้ได้ ตัวนี้เป็นจิตใต้สํานึกในหัวใจที่มันอุ่นกินในหัวใจ มันมีความปรารถนา มีความต้องการ มีความเสพสมในใจของมันตลอดเวลา ถ้าจะข้ามพ้นสิ่งนี้ได้ เราจะต้องพยายามใช้ขันติอดทนก่อน ถ้าเราประพฤติปฏิบัติ ในการประพฤติปฏิบัติเพื่อจะรักษา รักษาโอกาส รักษาสถานะที่เราจะประพฤติปฏิบัติ เราจะต้องใช้ขันติพยายามอดทนสิ่งนี้ไว้ จนกว่าเราค้นคว้าเข้ามาเจอกับกามราคะในหัวใจแล้วเราพยายามฟาดฟัน

สิ่งนี้ทําให้เราเกิดเราตายมาตลอด เกิดตายขึ้นมาก็เกิดตายมาสะสมคุณงามความดีนะ คนเกิดคนตายถ้ามีบุญกุศลมันก็เกิดขึ้นมามีความสุขพอสมควรในสถานะของเรา ถ้ามีบาปอกุศล เกิดมาเป็นมนุษย์เหมือนกันก็มีความทุกข์ เกิดเป็นสัตว์นรก เกิดเป็นต่างๆ ตัวนี้เป็นตัวพาเกิดพาตาย จิตใต้สํานึกเป็นตัวพาเกิดพาตาย ตายในสถานะต่างๆ แล้วตายแล้วเกิดตายขึ้นมา นี่จะมีตรงนี้ให้ติดพัน ติดพันไปตลอด เราก็ต้องจับตัวนี้ให้ได้แล้วพยายามเริ่มค้นคว้า ต้องเป็นการค้นคว้าพยายามวิปัสสนาให้ได้ ถ้าวิปัสสนาสิ่งนี้ก็จะเป็นประโยชน์กับใจดวงนั้น

ใจดวงนั้นจะเป็นอิสระออกมาได้จะต้องผ่านสิ่งนี้ก่อน ถ้าไม่ผ่านสิ่งนี้มันจะไม่อิสระ ตัวนี้เป็นตัวรุนแรง ตัวรุนแรง ตัวพลังงานของมัน

กลอุบายวิธีการของกิเลสมหาศาล ล้มลุกคลุกคลานในการประพฤติปฏิบัติ จะสร้างสถานะว่าเราเป็นความจริง ถ้ากําลังเราพอขึ้นมา วิปัสสนา มันจะหลบตัวก็ได้ กิเลสหลบตัวก็ได้ กิเลสต่อต้านก็ได้ กิเลสทําให้หลงก็ได้ หลงขึ้นมานะ เพราะกิเลสคือเรา ปัญญามีมากมายขนาดไหน กิเลสเอาไปใช้หมดเลยถ้าเรากําลังไม่พอ กิเลสมันจะสร้างว่าสิ่งนี้เป็นความสมเหตุสมผลแล้ว ประพฤติปฏิบัติขึ้นมาปล่อยวางสิ่งนี้แล้ว มันทําให้เราเชื่อแล้วนอนจมกับตรงนั้นได้เลย ว่างหมด เวิ้งว้างหมด นี่ถึงว่ากิเลสมันร้ายกาจขนาดนั้น

เพราะสถานะของใจ ใจนี้เป็นนามธรรม ถ้ามันคิดว่าเวิ้งว้างมันก็ปล่อยวางเวิ้งว้างได้ตามสถานะนั้น แล้วกิเลสมันเป็นสิ่งที่ละเอียด มันก็อยู่ในความเวิ้งว้างนั้น อยู่ในสถานะที่ว่างนั้นหลอกกินไปตลอด มันไม่ขาดออกไปจากใจ นี่เวลาหลงก็หลงไปอย่างนี้ ในการประพฤติปฏิบัติถ้าปัญญาไม่ทัน ถ้ากิเลสมันหลอก กิเลสออกหน้า ไม่ตรงต่อธรรม ตรงต่อกิเลส การก้าวเดินไปก็จะต้องสมบุกสมบันล้มลุกคลุกคลานไปตลอด

ถ้าตรงต่อธรรมก็สมบุกสมบัน แล้วจะทําให้กิเลสมันปล่อยวางๆ จะต้องปล่อยวาง มันจะขาด มันแสดงตนของมัน ถ้ามันขาด เราจะรู้ว่ามันขาด มันจะไม่มีในหัวใจ แต่ถ้ามันไม่ขาด มันปล่อยวาง เข้าใจว่าขาด ก็ต้องเสียเวลํ่าเวลาไป เชื่อมันไง เชื่อกิเลส เชื่อกิเลสผสมกับธรรมในหัวใจที่ว่าสถานะดีในการปฏิบัติ

เพราะเราปฏิบัติธรรมอยู่ เดินจงกรมนั่งสมาธิอยู่ ใช้ปัญญาค้นคว้า ใช้ปัญญาแยกแยะ อันนี้ไม่เป็นธรรมได้อย่างไร มันต้องเป็นธรรมสิ เพราะเราเป็นคนทําเอง แต่ไม่รู้เลยว่ากิเลสมันก็อาศัยสิ่งนี้ว่าเป็นธรรม แล้วสร้างสถานะออกไป สร้างสถานะออกไป เราก็เชื่อมัน เป็นอย่างนี้ ล้มลุกคลุกคลานในหัวใจ ประพฤติปฏิบัติจะเห็นความว่ากิเลสมันแก่นขนาดไหน จะต้องเป็นผู้ที่เข้าไปผจญกับกามราคะนี้เสียก่อน

สิ่งนี้มันอยู่ในหัวใจแล้วมันผลักไส ผลักไสให้ล้มลุกคลุกคลาน ผลักไสให้เราไม่มีความมั่นคงในหัวใจ ไม่มีความมั่นคงในสิ่งที่ว่าเป็นความเพียรไง ความเพียรของเราทําเพื่อจะบูชากิเลสต่างหาก ทําเพื่อจะบูชาตัวมัน ในเมื่อเอาไปบูชามัน มันก็พลิกแพลงหลอกลวงเรา หลอกลวงให้สมกับความที่ว่าไปบูชามัน มันก็ว่าสิ่งนี้เป็นผลๆ เป็นผลมันก็เสียเวลาไปๆ มันต้องเป็นอย่างนี้เสียก่อน จนกว่าเราจะทัน

จะทันว่า พอมันเป็นอย่างนั้นแล้วมันปล่อยวางแล้ว เดี๋ยวพอมันปล่อยวางไป พอสภาวะจิตมันเสื่อมไปจากกําลังของสมาธิมันก็แสดงตัว แสดงตัวเป็นอะไร? เป็นความรู้สึก รู้สึกในกาม สิ่งที่รู้สึกในกามนี้มันก็ต้องเป็นเชื้อของมันใช่ไหม ถ้าเป็นเชื้อของมัน นี้มันก็ยังฝังอยู่ในใจของเรา มันขาดไปไหน นี่ก็ต้องต่อสู้กันใหม่ ต่อสู้กันใหม่

จะต่อสู้กันอย่างนี้ไปหลายครั้งหลายตอนขึ้นมา พลิกแพลงวิธีการของเรา นี่พลิกแพลงอุบาย ต้องอุบายวิธีการฟาดฟันกับกิเลส แล้วแต่ใครจะสร้างสมมาอย่างไร สร้างสมมาด้วยกําลังของสมาธิมาก เห็นไหม เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ถ้าเจโตวิมุตติก็ต้องทําความสงบของใจแล้วพิจารณาเป็นอสุภะ ถ้าปัญญาวิมุตติก็ต้องพิจารณาว่าเป็นขันธ์อันละเอียดในหัวใจ สิ่งนี้เป็นขันธ์อันละเอียด มันชุ่มด้วยกาม กามในใจนี้ชุ่มอยู่อย่างนั้น ต้องใช้ปัญญาวิมุตติใคร่ครวญขันธ์อันละเอียดนี้ สิ่งนี้มันเป็นอะไร? เป็นขันธ์อันละเอียด เป็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณที่ละเอียดสุดอยู่กับจิต ที่ละเอียดสุด ซับสิ่งต่างๆ ในการรับรู้สิ่งต่างๆ แล้วซับซ้อนเข้าไปจนเป็นอวิชชาที่มันจะหลบไปอีกชั้นหนึ่ง สิ่งนี้เป็นสิ่งที่เก็บข้อมูลมาทั้งหมดเลย แล้วเราไปถึงฐานข้อมูล

ฐานข้อมูลของขันธ์ ฐานข้อมูลของการรับรู้สิ่งต่างๆ มันละเอียดลึกซึ้งมาก นี่ลึก ลึกอย่างนี้ ลึกเป็นชั้นเป็นตอนเข้าไปในหัวใจ มันจะลึกลับมาก ในการประพฤติปฏิบัติ เหมือนกับเราลงไปในห้องใต้ดินเป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป ลึกลับๆ เข้าไป ถ้าเราลงไปห้องใต้ดินมันก็มืดไปในนั้น ถ้าเราเปิดไฟขึ้นมา เปิดไฟของปัญญาขึ้นมาก็เป็นชั้นเป็นห้อง ก็ลึกไปเป็นชั้นๆ เพราะมันปล่อยวางเป็นชั้น

มรรค ๔ ผล ๔ การปล่อยเป็นชั้น มรรคส่วนหนึ่งรวมตัวขึ้นมา สัมปยุตเข้าไป วิปปยุตคลายออก แล้วปล่อยไป จิตจะปล่อยออกไป มรรคต่อไปต้องทําอย่างนั้นอีก สัมปยุตเข้าไปบ่อยครั้งเข้าๆ ถึงที่สุดแล้วสมุจเฉทปหาน ขาด แม้แต่ขันธ์ละเอียดก็ต้องขาดออกไปจากใจ ขาดออกไปด้วยมรรคอริยสัจจัง นี่หัวใจสะเทือนมาก จะสะเทือนใจมาก สะเทือนเพราะกิเลสมันขาดออกไป จะไม่เกิดในกามภพ ถ้าตายตอนนี้ก็เกิดบนพรหม จะต้องไปเกิดบนพรหมแล้วจะต้องสุกไปข้างหน้า สิ่งนี้จะไม่หมุนกลับ เป็นอกุปปะ ไม่หมุนกลับเลย ธรรมในหัวใจนี้เป็นธรรมที่มั่นคงและยั่งยืนในใจนั้น มันให้ใจดวงนั้นไม่หลงกลของใคร ไม่หลงกลของกิเลส ไม่หลงกลสิ่งต่างๆ เลย เพราะว่ามันสืบต่อกันไม่ได้

แต่ถ้ายังไม่ขาด มันมีสิ่งนี้ มันหลงกลได้ ถ้ามีเชื้ออยู่ ไฟจุดมันก็ติด ถ้ามันไม่มีเชื้ออยู่ เอาไฟไปจุด จะไปติดสิ่งใด มันจะไม่ติดสิ่งนั้น มันจะปล่อยวางสิ่งนั้นไป เวิ้งว้าง มีความสุขมหาศาล ความสุขจะหลงไปทางนั้นเพราะอะไร เพราะมันว่างจากสิ่งกระทบทั้งหมดแล้วมันจะเวิ้งว้างอยู่ตลอดไป

โมฆราชถามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง “เวิ้งว้างหมด ว่างหมดแล้ว ทําไมถึงว่าไม่สิ้นจากกิเลส”

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า ความเวิ้งว้างโลกนี้ มันปล่อยวางโลกนี้ทั้งหมดเลย อัตตานุทิฏฐิ ความที่เห็นว่าว่าง เราปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา สิ่งที่ว่าง ถ้าธรรมชาติของมันแล้วมันจะเป็นสิ่งที่ว่ามันไม่รับรู้กันใช่ไหม อย่างเป็นวัตถุนี่มันจะไม่รับรู้สิ่งต่างๆ มันจะไม่เข้าใจกันเพราะมันไม่มีชีวิต แต่ธาตุรู้มันมีผู้รู้ ธาตุรู้มันเป็นสิ่งที่รู้ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ นี่มันหมุนเวียน มันวนไป มันรับรู้กันหมด มันเป็นขันธ์อันละเอียด เป็นขันธ์อย่างละเอียดมาก ถ้าแบ่งเป็นขันธ์

แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังไม่แบ่งเป็นขันธ์ แบ่งเป็นปัจจยาการ สิ่งนี้มีถึงมีสิ่งนี้ มันเป็นสิ่งเดียวกัน มันเกิดดับพร้อมกัน ขันธ์นี้มันยังเกิดดับ มันยังมีสังขารปรุง มันยังมีความแต่ง มันยังแยกออกไป นี่เห็นไหมว่าความลึกของอวิชชาที่มันอยู่ในก้นบึ้งของใจมันลึกขนาดไหน เราจะเข้าไปลึก ลึกลงไปถึงจับตัวอวิชชาได้ มันจะต้องใช้พลังงานขนาดไหน พลังงานของเราจะเกิดขึ้นมา

ตรงต่อธรรม ตรงต่อธรรมเป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป ตรงต่อธรรมจนรื้อค้นเข้าไป จนกว่าจะเจอ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อวิชชานี้อยู่ในหัวใจของเรา สิ่งที่ว่าเป็นรากฐานเลยคือรากฐานตรงนี้

เรือนยอดทั้ง ๓ เห็นไหม เจ้าวัฏจักร พ่อของนางราคะ นางอรดีอยู่ตรงนี้ ถ้าอยู่ตรงนี้ เขาอยู่โดยภวาสวะ เขาอยู่ที่ของเขา ที่ของเขาอยู่ในหัวใจของสัตว์โลก มันมีที่อยู่อย่างนั้น แล้วเราลงไปถึงฐานของอวิชชาที่มันอยู่ได้ เราต้องใช้พลังงานที่ลึกลับขนาดไหนจะเข้าไปค้น ถ้าตรงต่อธรรมก็จะเจอ ถ้าตรงต่อธรรมไม่เจอก็จะต้องสงวนสิ่งนี้ไว้ จะตายไปก็เกิดเป็นพรหม จะว่าว่างขนาดไหน จะหลงใหลขนาดไหนก็แล้วแต่ เวลาตายไปแล้วมันต้องไปเกิดในสถานะนั้น เพราะมันมีภวาสวะ ภวาสวะ กิเลสสวะ อยู่ตรงนี้ อนุสัยที่ละเอียดมาก ละเอียดในนามธรรมนะ

ในนามธรรม ปล่อยวาง พิจารณาจิต ปล่อยวางเป็นชั้นเป็นตอนเข้ามามันก็เป็นนามธรรมมาทั้งหมด ที่ว่าละเอียดลึกลับแล้ว แต่ก็ยังไม่เท่ากับสิ่งนี้ สิ่งนี้ถ้าพูดถึงว่าไม่มีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ใครจะเข้าไปรู้สิ่งนี้ได้ สิ่งนี้มันละเอียดอ่อนอยู่ในใจ ในใจของเราเองมันปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา มันปล่อยแล้วๆ ปล่อยแล้วมันก็หลอกได้สิว่าสิ่งที่ปล่อยแล้วก็คือว่างแล้วๆ สิ่งที่ว่างแล้วก็ต้องไม่มี

แต่สิ่งที่รู้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกพระโมฆราช อัตตานุทิฏฐิตรงนี้ต้องย้อนกลับเข้าไปจับ บอกพระโมฆราช พระโมฆราชนี่รู้ พับ! ปล่อย สิ้น เป็นพระอรหันต์ขึ้นมาเลย

แต่ของเรา ของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ถ้าเราย้อนกลับมา เพราะไม่มีใครบอก ศึกษาธรรมขึ้นมา ปฏิบัติธรรมขึ้นมา ธรรมจะใคร่ครวญแล้วธรรมจะบอก ถ้าธรรมบอก ธรรมเกิดขึ้นมา ธรรมจะบอก บอกว่าสิ่งที่ว่าเกิดขึ้นมา รับรู้ขึ้นมา ภาวะของใจย้อนกลับขึ้นมา เป็นอรหัตตมรรค สิ่งที่เป็นอรหัตตมรรค เห็นไหม อรหัตตมรรคถึงจะเป็นอรหัตตผล

สิ่งที่เป็นอรหัตตมรรคนี้คือมรรค คือฝ่ายเหตุ ถ้าเราไม่สร้างเหตุ หน้าที่ของเราคือปฏิบัติเหตุ นี้คือเหตุ เหตุของการสร้างอรหัตตมรรคขึ้นมา ถ้าอรหัตตมรรคจับตรงนี้ได้ มันถึงว่าถึงต้องเป็นอรหัตตมรรคถึงจะจับตัวอวิชชาได้ ถึงจับตัวความลึกซึ้งของใจดวงนี้ได้ มรรคก็จะเดินตัว เดินตัวของสิ่งที่บริบูรณ์ เป็นญาณ เป็นปัญญาญาณอันละเอียดอ่อนในหัวใจ เข้าไปทําลายชําระกิเลสตัวนี้ เพราะตรงต่อตัวอวิชชา ตรงต่อหลักความจริงของธรรม ธรรมสิ่งนี้เจริญงอกงามขึ้นมาแล้วเราย้อนกลับขึ้นมา

วิปัสสนานี้ละเอียดมาก ถ้าคนวิปัสสนาจากข้างล่างขึ้นมาก็จะต้องใช้ปัญญาๆ สิ่งที่ใช้ปัญญาสิ่งนี้ก็จะไปกระเทือนให้กับความละเอียดนี้หยาบออกมา ถ้ามันใช้ปัญญา ตรงนี้จะเข้าไม่ถึงเลย เพราะมันเป็นขันธ์ เห็นไหม สุข ทุกข์ เวทนา สังขารปรุงแต่ง สิ่งที่เป็นขันธ์มันเป็นสังขาร มันเป็นความคิด มันเป็นสิ่งต่างๆ มันหยาบไหม แล้วสิ่งนี้มันไม่ใช่ขันธ์ มันเป็นปัจจยาการที่มันละเอียดอ่อนอยู่แล้ว อรหัตตมรรคถึงเป็นปัญญาญาณ

สิ่งที่เป็นปัญญาญาณ ปัญญาเหมือนกัน ว่าปัญญาอย่างหยาบ ปัญญาอย่างละเอียด ปัญญาอย่างละเอียดสุด แล้วถ้ามันวิปัสสนาขึ้นไป มันหมุนออกไป อรหัตตมรรคหมุนออกไปเป็นงานขึ้นมาแล้ว สิ่งที่เป็นงานมันก็ต้องต่อสู้กัน มันพยายามไล่ต้อนกัน ไล่ต้อนกันมันก็ต้องหลบเลี่ยง เห็นไหม ความหลบเลี่ยง ขลุกขลิกๆ อยู่ในหัวใจ เพราะมันเป็นสิ่งที่ว่ามันละเอียดอ่อนในหัวใจที่มันแคบแล้วมันต่อสู้กันอยู่ในนั้น ขลุกขลิกกันอยู่ ถึงที่สุดแล้ว ถ้าเห็นญาณหยั่งรู้ ชําระแล้วพลิกทีเดียว

สิ่งที่รับรู้ ปล่อยวางจากขันธ์ต่างๆ ขึ้นมา คือมีสภาวะของผู้รู้รับรู้ต่างๆ พิจารณากายปล่อยกายขึ้นมา ใครรู้ว่ารู้ พิจารณาปล่อยจิตเข้ามาสิ่งต่างๆ รู้ว่าหมด รู้ว่าปล่อยวางเข้ามาทั้งหมด ถึงที่สุดแล้วเอาอะไรมารู้

สิ่งที่รู้ ตัวรู้คือตัวอวิชชา ผู้รู้คืออวิชชา สิ่งที่ว่าเป็นผู้รู้ เป็นฐานของภวาสวะนี้คือตัวอวิชชาทั้งหมดเลย ทําลายอวิชชาทั้งหมดแล้วพ้นออกไป มรรค ๔ ผล ๔ เห็นไหม สิ่งที่ว่าเป็นมรรค ขันธ์อันละเอียด ขันธ์กับต่างๆ มันเป็นฝ่ายเหตุและฝ่ายผล ถ้าสรุปตัวลงแล้วหลุดออกไป สิ่งที่หลุดออกไปนี้พ้นออกไปจากกิเลส ตรงต่อธรรมตามความเป็นจริง ธรรมที่เกิดขึ้นในหัวใจนี้เป็นสภาวธรรมอันประเสริฐกับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะเป็นธรรมล้วนๆ ในหัวใจ ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา แล้วก็ปล่อยวางตัวเอง

ถ้าปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาแล้วผู้รู้นี้รับรู้ทั้งหมด รับรู้ว่ากิเลสอย่างหยาบขาดไปๆ รับรู้ต่างๆ เห็นไหม ปล่อยวางต่างๆ เข้ามาแล้วไม่ปล่อยวางตัวเอง เพราะตัวเองเป็นผู้รับรู้ ตัวเองเป็นเศรษฐี เป็นผู้ที่ปฏิบัติธรรมแล้วมีคุณธรรมในหัวใจ เป็นเศรษฐีขึ้นมา เศรษฐีก็ต้องรักต้องสงวนสถานะของเศรษฐีนั้นไว้ แม้แต่เศรษฐีก็ต้องทําลาย ทําลายตัวเศรษฐี ตัวผู้รู้ต่างๆ นั้นหมดสิ้นออกไป จะเป็นวิมุตติหลุดพ้นออกไปจากกิเลส เป็นสภาวธรรม เป็น เอโก ธมฺโม ธรรมอันเอก

เรื่องของโลกนี้เป็นเรื่องของธรรมของคู่ สุขคู่กับทุกข์ มืดคู่กับสว่าง สิ่งนี้เป็นของคู่ สิ่งที่หนึ่งไม่มีสอง จะเป็นหนึ่งเดียว สองไม่มีอีกเลย คือสภาวธรรมอันนั้น ธรรมอันนั้นจะอยู่ในหัวใจของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติถึงที่สุดแล้วจะเป็นความสุขของใจดวงนั้น นี่ตรงต่อธรรม

ตรงต่อธรรมตั้งแต่เริ่มต้น ตรงต่อธรรมของเรา ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติตรงต่อธรรมมาตลอด แล้วมันก็จะตรงตามความเป็นจริง ถ้าไม่ตรงต่อธรรม ให้กิเลสมันออกไป ประพฤติปฏิบัติแล้วจะไม่เข้าถึงจุดนี้ แล้วก็จะต้องคลาดเคลื่อนไปจากหลักความเป็นจริง คลาดเคลื่อนไปจากหลักความเป็นจริงแล้วก็เชื่อตามความเห็นของตัวเอง นี่สร้างสถานะสัทธรรมปฏิรูป สัทธรรมปฏิรูปก็จะเป็นอยู่อย่างนั้นให้เราเสียเวลํ่าเวลา

สัจธรรมตามความเป็นจริง แล้วตรงต่อความเป็นจริง ตรงต่อใจดวงนั้น เราต้องประพฤติปฏิบัติแล้วตรวจสอบกับครูบาอาจารย์ ครูบาอาจารย์จะชี้เองว่าผิดหรือถูก เพราะครูบาอาจารย์เป็นผู้เปิดตามาก่อน เราประพฤติปฏิบัติอยู่นี่กิเลสมันยังขับไสอยู่ กิเลสมันยังอยู่ในหัวใจของเรา ประพฤติปฏิบัติอยู่ กิเลสมันก็ขี่คอไปตลอด เพราะกิเลสมันเกิดมากับเรา เราเกิดเพราะกิเลส เพราะเรามีอวิชชา เกิดขึ้นมานี่กิเลสมันอยู่ในหัวใจชัดเจนเลย

แล้วธรรมะนี้เราสร้างสมขึ้นมาเป็นครั้งเป็นคราว ถ้าวันไหนคิดดีเป็นธรรม คิดชั่วเป็นอกุศลก็เป็นธรรม ธรรมฝ่ายดํา ธรรมฝ่ายขาวคือความคิดดี คือกุศล คือบุญกุศล ธรรมฝ่ายชั่ว อกุศลนี้ก็เป็นธรรม สภาวะความเป็นจริงคือธรรม จะว่ามันไม่เป็นธรรมไม่ได้ มันเป็นความจริงอันหนึ่ง มันเป็นสภาวะอันหนึ่ง มันจะเกิดในหัวใจอย่างนั้นตลอดไป เกิดดับๆ ในใจของเรา

จนกว่ามันจะถึงที่สุดแล้ว มันจะเกิดดับกับสิ่งใดในเมื่อมันไม่มีภวาสวะ มันไม่มีสถานะภพที่จะรองรับสิ่งต่างๆ ความคิดอันนั้นไม่มี ขันธ์ไม่มี มันอยู่ของมันเฉยๆ ถ้ามันเคลื่อนออกมาถึงจะเป็นว่ามันกระเพื่อมออกมารับรู้ สิ่งที่กระเพื่อมออกมารับรู้แล้วถึงจะออกไปเป็นสมมุติ ถึงจะออกมาสื่อความหมาย

แต่ถ้ามันตัดขาดแล้ว สภาวธรรมตรงนั้นมันพอเพียงไง ตรงต่อธรรมความเป็นจริงแล้วธรรมตัวนี้เป็นเอกเทศอยู่โดยสมบูรณ์ จะไม่มีสิ่งใดๆ เข้าไปกระทําสิ่งนี้ให้กระเทือนได้ จะไม่มีสิ่งใดๆ เข้าไปกระทําให้มีคุณค่า ให้เพิ่มค่าหรือให้ลดค่าได้อีกเลย จะสมบูรณ์ตามความเป็นจริงจากใจดวงนั้น นี้คือผู้ประพฤติปฏิบัติตรงตามธรรม จะสมประโยชน์กับตัวเอง เอวัง

๒

รู้จริงเป็นอิสระ

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๒ มกราคม ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

เรื่องของเรา เอาเลย มานั่งภาวนา ภาวนาให้ได้นะ ภาวนาให้ได้มันจะมีหลักใจ ถ้าภาวนาไม่ได้ ไม่มีหลักใจ คนไม่มีหลักแล้วยืนโดยขาตัวเองไม่ได้ เราไม่มีจุดยืน ถ้าเราไม่มีจุดยืน เราก็ต้องฟังคนอื่น เกาะหวังพึ่งคนอื่นตลอดไป ถ้าเราหวังพึ่งคนอื่นตลอดไป เราจะไม่สมหวังเลย เพราะตัวเราเอง เรายังพึ่งตัวเราเองไม่ได้ เราจะหวังพึ่งใคร เราต้องหวังพึ่งตัวเราเอง

ในการประพฤติปฏิบัติ เราต้องหวังพึ่งตัวเอง พยายามทําของเราให้ได้ ถ้าทําของเราได้ มันประสบความสําเร็จ ประสบความสําเร็จขนาดไหนมันก็เป็นความสําเร็จของเรา ประสบความสําเร็จคือความสุขของใจเป็นเครื่องยืนยัน สิ่งที่เป็นความทุกข์ที่สุดคือความลังเลสงสัย ความอาลัยอาวรณ์ ความลังเลสงสัย ตัวสุดท้ายนี้เป็นเรื่องที่ว่าเป็นสิ่งที่ยอกใจที่สุดเลย เพราะความลังเลสงสัย เราถึงได้ไม่กล้าทําสิ่งใดเลย จะทําสิ่งใดกลัวความผิดพลาด กลัวความพลั้งเผลอในการที่เราลังเลสงสัยนั้น แล้วมันอยู่ในหัวใจของเรา ถ้าเราลังเลสงสัย เราจะเอาตัวเรารอดไม่ได้เลย ฉะนั้น เราต้องเชื่อธรรมไง ศรัทธาความเชื่ออันนี้สําคัญมาก ถ้าเรามีศรัทธามีความเชื่อขึ้นไป เราจะเอาตัวรอดได้

ถ้ารู้จริงเป็นอิสระได้ ถ้ารู้ไม่จริง รู้ไม่จริงครอบงําด้วยกิเลสไง กิเลสครอบงําในความคิดของเรา แล้วมันจะมีความลังเลสงสัยเจือปนไปตลอดเวลาเลย แล้วมันครอบงํานะ ปฏิบัติขนาดไหนก็ไม่พ้นจากกิเลสได้ เพราะกิเลสมันครอบงํา นี่รู้ไม่จริง

ถ้ารู้จริงของเรา คือจริงในความรู้สึกของเรา จริงในหัวใจของเรา ในหัวใจของเราที่ความรู้สึกอันนี้ อันที่มันพาเกิดพาตายอยู่นี่ มันทุกข์ มันทุกข์ตรงนี้ ทุกข์ตรงหัวใจของเรามันไม่รู้สิ่งใดๆ แล้วมันลังเลสงสัย ลังเลสงสัยแล้วก็จับนู้นจับนี้ จับสิ่งต่างๆ แล้วก็ไม่สมประโยชน์หมด ไม่สมประโยชน์ทั้งๆ ที่ประพฤติปฏิบัตินะ ว่าเป็นธรรมๆ ทั้งหมด เห็นไหม ทานก็เป็นธรรม การให้เป็นทาน เรามีจิตเป็นกุศลนี้ก็เป็นธรรม สิ่งที่เป็นธรรมนี้มันก็ขับเคลื่อนมาให้เราทําคุณงามความดี แต่ทําคุณงามความดีนี้ คุณงามความดีอย่างเด็กๆ คุณงามความดีอย่างของผู้ใหญ่ คุณงามความดีอย่างนักปราชญ์ นักปราชญ์มีความรู้มาก มีความศึกษาเล่าเรียนมามาก จะทําอะไรต้องทําแล้วต้องมีเหตุมีผล

เหมือนกัน หัวใจถึงที่สุดแล้วมันต้องมีเหตุมีผล ให้กับปัญญา เห็นไหม ปัญญาของใจมันมีเหตุมีผลสอนใจได้ ถ้าสอนใจได้ ใจจะมีจุดยืนขึ้นมาได้ มีจุดยืนขึ้นมามันก็ยืนหลักของเราขึ้นมา ยืนหลักของเราขึ้นมามันก็ยืนตัวของมัน เป็นสิ่งที่ว่าเป็นคุณประโยชน์ต่อไป ถ้าใจเราไม่มีหลักของใจ ไม่มีสัมมาสมาธิ จะทําสิ่งใดก็ทําไป แล้วเราก็ทําสิ่งนั้นกันอยู่ เพราะเราประพฤติปฏิบัติ เราพยายามทําความสงบของใจ

เริ่มต้นพื้นฐานของใจต้องให้สงบ ต้องให้แน่นปึ๋ง ใจแน่นปึ๋งได้ ใจสงบแน่นปึ๋งนี้เป็นสัมมาสมาธิ เพราะมันสงบเข้าไปบ่อยครั้งเข้า สงบครั้งหนึ่งก็มีความสุขครั้งหนึ่ง เพราะเวลาปล่อยจากความยึดมั่นถือมั่น ปล่อยจากความเป็นห่วง เป็นภาระความรุงรังของใจ ใจจะมีความสุขมาก มันจะมีความสุขของมัน นั่นน่ะ รู้ส่วนหนึ่ง รู้ส่วนที่ว่ามันจะเป็นประโยชน์ เป็นประโยชน์ควรแก่การงาน

เราไม่ควรจะสุกเอาเผากิน ไม่รอบคอบ สุกเอาเผากิน พอเจอธรรมอะไรขวางหน้าหน่อยก็ว่าเป็นสภาวธรรมๆ สภาวธรรมจะอยู่ตื้นๆ ขนาดนี้หรือ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกลึกซึ้งมาก เป็นสิ่งที่ว่าค้นคว้าด้วยความยากลําบากมาก มันอยู่เป็นความลึกซึ้งในหัวใจ เพราะใจนี้มันประหลาด มันมหัศจรรย์ สมบัติใดๆ ในโลกนี้เราเข้าไปเจอสมบัตินั้นก็เห็นว่าเป็นสมบัติ เพชรนิลจินดาเราเห็นได้ง่าย ขนาดเพชรนิลจินดายังต้องขุดออกมาจากเหมือง ดินมันจะกลบไว้ ดินวัสดุสิ่งต่างๆ จะกลบสิ่งนั้นไว้ เราต้องไปขุด ไปค้นคว้ามา แล้วต้องมาเจียระไน มาเจียระไน คือว่า มันจะเป็นเพชรเป็นเหลี่ยมมุมสวยงามขนาดไหน มันจะเป็นขนาดนั้น

แล้วหัวใจของเรามันจะมีความง่ายดายขนาดนั้นเชียวหรือ พอมันสงบเข้าไป มันมีความเวิ้งว้าง อันนี้จะเป็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง นี่กิเลสมันครอบไว้ไง รู้ไม่จริง กิเลสมันจะครอบไว้ ตกอยู่ในอํานาจของกิเลส

กิเลสนี้ เวลาคําว่า “กิเลส” กิเลสมันคืออะไร? กิเลสมันคือความเคยใจของเรา มันฝังมาอยู่ในหัวใจ แล้วหัวใจ เพราะสิ่งนี้เป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา มันถึงพาเกิดพาตายมา แล้วมันมาเกิดตายขึ้นมาแล้ว เกิดขึ้นมา เป็นมนุษย์ขึ้นมา มันก็มีความคิด ความผูกพัน ความยึดมั่นถือมั่นของมัน อันนั้นมันก็เกิดตายในสิ่งที่มีชีวิตอยู่อีก

เกิดตายในวัฏฏะ เกิดตายในสภาวะความเป็นจริง เกิดตายในภพชาติเลย นั้นส่วนหนึ่ง นั้นเป็นหลักใหญ่ของวัฏวน แล้วเกิดตายในความคิด ความคิดมันเป็นสิ่งที่ว่าเราไม่พอใจสิ่งใด ความคิดที่มันขัดขวางในหัวใจ เราปลดเปลื้องมันได้ๆ มันก็เกิดตายๆ ในหัวใจของเรา เกิดตายในวัฏฏะ เกิดตายในภพส่วนหนึ่ง เกิดตายคือทุกลมหายใจ เกิดตายอยู่ทุกเวลา แล้วทําให้เราปรารถนา ความคิดนี้ปรารถนาสิ่งใดจะต้องฉุดกระชากลากให้มีความคิดขึ้นมาก่อน มโนกรรมเกิดขึ้น เกิดการกระทําขึ้นมา

มันปรารถนาสิ่งใด เราก็แสวงหาสิ่งนั้นมาปรนเปรอมัน ปรนเปรอเข้าไปขนาดไหน นั่นน่ะ ทําอยู่ในระเบียบของกิเลส เห็นไหม กิเลสมันวางกฎวางระเบียบให้เราทําขนาดนั้นเลย แล้วอย่างนี้เราทําตามกิเลสไหม ถ้าเราทําตามกิเลส นี่มันเป็นกิเลสที่ครอบงําอยู่ในหัวใจ เราทําตามกิเลสไป มันจะสมความปรารถนาตรงไหนล่ะ มันถึงต้องฝืนไปตลอด นี่ถึงมีธุดงควัตรไง

พระเราบวชมาแล้วต้องมีธุดงควัตร ผู้ที่ไม่ปฏิบัติธุดงควัตรก็ไม่ปรับอาบัติ แต่ถ้าเป็นอาบัติ ความผิดพลาดในวินัยนี่ปรับอาบัติทั้งหมด ธุดงควัตรนี้ไม่ปรับ แล้วแต่จริตนิสัย คนจะถือได้กี่ข้อก็แล้วแต่ เห็นไหม มันเป็นการฝืน มันต้องมีฝืน มีหนักมีเบา สิ่งที่มีหนักมีเบา ในพรรษาต้องตั้งกติกาขึ้นมาเพื่อจะให้เราพยายามดัดแปลงตนของเราให้ได้ ดัดแปลงตนคือดัดแปลงหัวใจ คือการฝืนใจ ต้องฝืนมัน กิเลสต้องฝืนมัน ไปตามมันไม่ได้

กิเลส ถ้าไปตามมัน ทําแต่ความเป็นพอสบายๆ ทําแต่พอเป็นพิธีกรรม เป็นพิธีที่เราทํากันอยู่อย่างนี้ เราทํากันไปประสาเราว่ามันเป็นคุณงามความดีแล้ว คนอื่นเขาไม่ประพฤติปฏิบัติเหมือนเรา เขายังอยู่สุขอยู่สบายในโลก เขายังอยู่ของเขาได้

อันนั้นมันคนมืดบอด ทําไมเราไปเอาคนมืดบอดมาเป็นครูเป็นอาจารย์ล่ะ ทําไมเราไม่เอาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เอาครูบาอาจารย์เราเป็นหลักชัยล่ะ ครูบาอาจารย์ของเราทํามา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกข์ยากขนาดไหน ๖ ปี ขนาดสลบถึง ๓ หน ไม่มีใครทําได้ขนาดนั้นนะ ในความเพียรนี้ไม่มีใครทําได้อุกฤษฏ์เท่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย ทดลองมาทุกสิ่งทุกอย่างแล้ว ทดลองนั้นเหมือนครูบาอาจารย์เรา พยายามแสวงหาหนทางให้เราก้าวเดินสะดวกสบายที่สุด แล้วก็ทําสิ่งที่ว่า ในกรรมฐาน ๔๐ ห้อง ให้กําหนดพุทโธๆ พยายามทํากําหนดกรรมฐาน กําหนดพุทโธ พุทธานุสติ ธัมมานุสติ สังฆานุสติ มรณานุสติ ความระลึกความตายก็ได้

ระลึกความตายไป แต่ทําไมมันเบื่อหน่าย เวลาทําไปแล้วมันเบื่อหน่าย งานมันไม่ต่อเนื่อง แต่งานทางโลกทําไมมันพอใจทําล่ะ เพราะมันเห็นผลประโยชน์ใช่ไหม ถ้าเราทําไปแล้วมันจะมีสิ่งแลกเปลี่ยนมา มันจะได้เงินได้ทองมาสมความปรารถนา ถ้าเราทําจบสิ้น นั่นน่ะ มันเข้าทางกิเลส ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ กิเลสมันต้องการสิ่งนั้น ต้องการปิดบังให้เรามืดบอด ต้องการให้เราไม่เข้าไปค้นหาตัวมันเอง ไม่ให้เข้าไปเจอตัวกิเลส มันหลอกให้ทํางานเปลือกๆ ซะ

งานของโลกเขา งานในวัฏฏะนี้ใครก็ทําได้ งานประกอบสัมมาอาชีวะ สิ่งที่ประกอบสัมมาอาชีวะนี้เรื่องของโลก วิชาการทางโลกมันเป็นวิชาการทางโลก แล้วมีปัญญานะ คนนี้ฉลาด คนนี้ทําแล้วประสบความสําเร็จ เขามีบุญวาสนาของเขา เขาถึงประสบความสําเร็จ โอกาสจังหวะเขาพอดี เขาทําโอกาสจังหวะของเขา เขาได้ทําออกไป ทุกอย่างมันก็สมประโยชน์ไปทั้งหมดเลย

แต่เราเป็นคนทุกข์คนยาก ทําอะไรไม่ประสบความสําเร็จของเรา ทางโลกก็ไม่ประสบความสําเร็จ มีความทุกข์ยากต้องลําบากรํ่าร้องไปตามประสาของเรา นั้นเพราะเราสร้างมาอย่างนี้ นี่อํานาจวาสนามันถึงสร้างสมมาไม่เหมือนกัน สิ่งที่สร้างสมมาไม่เหมือนกันจะให้เหมือนกันไม่ได้ นั้นเป็นงานทางโลก แล้วก็พอใจทํากัน เพราะพอใจทําสิ่งนี้ มันเป็นเครื่องเชิดชูได้ มันเป็นวัตถุที่อวดกันได้ว่าฉันมีของฉันมาก เห็นไหม วัตถุข้าวของนี้เอามาปรนเปรอกันว่า ฉันมีมาก ฉันมีน้อย ฉันมีขนาดไหน นั่นน่ะ สังคมยกย่องกันตรงนั้น

สังคมยกย่องกัน แต่ธรรมไม่ยกย่อง สังคมยกย่องนั้นคือกิเลสมันหลอก สิ่งที่กิเลสหลอก กิเลสจะดึงไปตามความเห็นของกิเลส กิเลสจะดึงเราไปในวัฏฏะนี้ ให้เราติดข้องอยู่ในวัฏฏะ ให้มืดบอด ให้ตกอยู่ในอํานาจของมาร มารจะคุมใจเราไปตลอด มาร กิเลสครอบใจไว้ตลอดเลย

เรารู้ไม่จริง ถ้าเรารู้จริง เราต้องรู้ว่าสิ่งนี้มันเป็นประโยชน์ขนาดไหน เราก็เห็นอยู่ เห็นไหม สภาวธรรมสอนอยู่ตลอดเวลา คนเกิดมาแล้วต้องตายต่อหน้าเรา เราก็เห็นนะ ยมทูตทั้ง ๔ สิ่งที่เกิด แก่ เจ็บ ตายอยู่ตลอดไป เราก็รู้ ทุกคนก็รู้ แต่ทุกคนยอมรับสภาพ ยอมรับสภาพให้กิเลสมันมีอํานาจเหนือเรา สิ่งที่มีอํานาจเหนือเราแล้วเราก็ทํางานบูชากิเลสทั้งนั้นเลย

แล้วเราประพฤติปฏิบัติ เราพยายามมีศรัทธามีความเชื่อ เราศรัทธาในธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะเราเกิดมาเราเป็นคนมีหูตาสว่าง เราไม่มืดบอดไปกับกระแสโลก โลกมืดบอดไปตามกระแสเขาแล้วมันก็ชักลากให้สัตว์โลกนี้ต้องมืดบอดไปอย่างนั้น ปิดตาของใจไว้มืดมิดเลย แข่งกันสะสมแต่กองทุกข์ แล้วก็บ่นกันว่าทุกข์ๆ นะ ทุกคนบ่นว่าทุกข์ แต่ทุกคนไม่รู้ว่าทุกข์เกิดจากตรงไหน ทุกข์ดับจากตรงไหน

เกิดมาในสภาวะมีแต่ทุกข์ ทุกข์เกิดมาจาก ชาติปิ ทุกฺขา มีการเกิดขึ้นมารับสภาวะรู้สิ่งใดแล้วสิ่งนั้นเป็นตัวทุกข์ที่สุดเลย เพราะมีสภาวะรับรู้เขาแล้ว แล้วถ้าแก้ทุกข์มันต้องแก้ตรงนี้ แก้ตรงที่ว่า ตายแล้วจะไม่เกิดอีกเลย

ตายนี้ต้องตายแน่นอน เพราะเราเกิดมาแล้วเรามีสภาวะร่างกาย เรามีหัวใจ หัวใจเราเกิดมาในร่างกายของเรานี้จะต้องพลัดพรากจากกันสักวันใดก็วันหนึ่ง แล้วทําไมมาตื่นกับเรื่องของโลกล่ะ ทําไมมาตื่นกับงานของโลก ตื่นกับงานสิ่งที่ว่า มันเป็นเครื่องอยู่อาศัยของโลกเขา มันเหมือนกับว่าเป็นสิ่งที่อาศัยกันวันนี้ วันพรุ่งนี้อาศัยไม่ได้ เหมือนกันเลย มันอาศัยในภพชาตินี้ไง สิ่งที่ในภพชาตินี้เราต้องอาศัยแน่นอน ปัจจัยเครื่องอยู่อาศัยนี้เราต้องใช้มัน แต่เราใช้มันด้วยคนมีปัญญาสิ เราหามาด้วยความจําเป็น เราหาเราก็หามาด้วยมีความจําเป็นของเรา หามาด้วยปัจจัย ๔ แล้วเราก็ใช้ไปในวันนี้ พรุ่งนี้เราจะเอาอะไรใช้

นี่ก็เหมือนกัน ตายไปแล้ว เราจะเอาสมบัติอะไรไปข้างหน้า แล้วตายแล้วก็เกิดอีก ตายแล้วก็เกิดอีกเพราะอะไร เพราะหลงไปไง หลงไปที่ว่า ชาติปิ ทุกฺขา การเกิด เพราะมันตายแล้วเกิดอีกแล้ว ตายแล้วก็เกิดอีกแล้ว เกิดมาก็ว่ามีภพชาติเดียว เพราะมันเกิดมาก็เป็นเรา เกิดมาก็เป็นเรา เราก็ไม่รู้สิ่งใดเลย นี่กิเลสมันปิดบังตาไว้ เห็นไหม

ถ้าเราทําความสงบของใจ เราพยายามทําความสงบของใจให้มันเห็นหลักใจของความสงบ มันจะมีความสุขขึ้นมานะ ความสุขเกิดขึ้นจากใจ เกิดขึ้นจากใจ ใจนี้ทุกข์ยากแสนยากนี้ทุกข์ตลอดไป ใจนี้เป็นผู้ที่เกิด แก่ เจ็บ ตาย เกิด แก่ เจ็บ ตายในวัฏฏะ แต่มันไม่เคยแก่ คนแก่ขนาดไหน ความคิดก็ยังเหมือนกับคนวัยรุ่นสดใสอยู่ตลอดเวลา มันเบื่อ มันทุกข์ยากเฉพาะร่างกาย มันไปไม่ไหว แต่ความคิดมันพอใจจะไป แก่ขนาดไหนความคิดมันก็พอใจ มันจะไปของมัน แต่มันไปไม่ได้เพราะสภาวะของร่างกายมันไม่อํานวยเท่านั้น นั่นน่ะ เวลามันแก่หง่อมขึ้นมาเป็นอย่างนั้น แล้วเราจะเอาไว้แก่หง่อมค่อยเข้าวัดหรือ แก่หง่อมค่อยประพฤติปฏิบัติหรือ

ภิกษุบวชเมื่อแก่ เป็นผู้ที่สอนง่ายไม่มี ภิกษุบวชเมื่อแก่เป็นคนที่ว่าไม่ยอมฟังครูอาจารย์ เพราะว่าเขามีความเห็นของโลก โลกะ เรื่องของโลก เขาอยู่ในโลกมานาน เขารู้ว่าเขามีปัญญา มีความเห็นของโลก นี่กิเลสมันปิด ๒ ชั้น ชั้นหนึ่ง ตัวเองหลงไปจนถึงกับแก่หง่อม จนจะไม่มีเวลาก็ยังไม่รู้สึกตัวเลย นี่กิเลสชั้นหนึ่งแล้ว เรานี้มาสาย สายมากๆ เลย ถ้าเรามาแต่เช้า เรามาตั้งแต่มีกําลังวังชา เรายังสมบูรณ์อยู่ การประพฤติปฏิบัติเราก็คล่องแคล่วว่องไว เรามาสายก็กิเลสปิดชั้นหนึ่งแล้ว ยังมาอวดรู้อีกนะ “ฉันอยู่ในโลกมา ฉันเข้าใจสิ่งต่างๆ มา ภิกษุที่บวชอยู่ในวัดจะรู้สิ่งใด”

รู้เรื่องสภาวะใจ รู้การ ชาติปิ ทุกฺขา ขอให้มันรู้จริงเถอะ ถ้ารู้จริง กิเลสมันก็ครอบงําไม่ได้ นี้กิเลสมันครอบงํามา มันปิดบังตามา ยังมาอวดรู้ อวดรู้ว่าฉันรู้ รู้ว่าผู้ที่อยู่ในโลกมานาน รู้อย่างนั้นมันรู้ประโยชน์อะไร เพราะสิ่งนี้ใครๆ เขาก็เรียนตามทันกันได้ แต่ตามกันทันเมื่อไหร่ แล้วก็จะมาถึงที่สุดต้องมาพลัดพรากจากชีวิตนั้นไป จะไม่ได้ประโยชน์สิ่งนั้นเลย

สิ่งนี้เรามาสายแล้วเราต้องพยายามฝึกฝนของเรา พยายามทําของเราให้ได้ พยายามทําความสงบของใจให้ได้ ต้องดับ ชาติปิ ทุกฺขา ดับชีวิต ดับการเกิด ดับสิ่งที่มันจะไปเกิดต่อข้างหน้า ดับสิ่งนี้ได้แล้วมันก็จะตายแล้วไม่ต้องเกิดอีก นั่นน่ะ มันจะรู้จริงเข้าไป จะดับได้ต้องมีวิธีการดับ วิธีการมีอยู่แล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางไว้แล้ว มรรคอริยสัจจัง สัมโพชฌงค์ เห็นไหม ธัมมวิจยะ เราต้องวิจัยธรรม

ธรรมคืออะไร? ธรรมคือเกิดขึ้นกับเราตลอดมา เราเกิด เราตื่นขึ้นมาก็ธรรมเกิด ธรรมก็เกิดแล้ว เห็นไหม ตื่นขึ้นมาต้องล้างหน้า ต้องทําความสะอาดร่างกาย นั่นน่ะ สิ่งนี้มันเกิดขึ้นมามันเป็นสภาวะที่ว่าเราต้องจมอยู่กับสิ่งนี้ คือร่างกายของเรามันเป็นสภาวะที่ว่ามันต้องแปรสภาพ มันต้องเสื่อมสภาพไป เสื่อมสภาพไปทุกวัน ทุกเวลา ทุกนาทีของมัน มันสะสมสิ่งที่เป็นมูตรเป็นคูถออกมา ออกมาทางทวารต่างๆ เรานี้สภาวธรรมมันก็เกิดแล้ว มันก็เห็นสภาวธรรมเกิดแล้ว แต่เราไม่สามารถจับสิ่งนี้มาเป็นประโยชน์ เพราะมันเป็นความชินชา สิ่งที่เกิดทุกวันๆ กับเราเป็นความชินชา เราถึงไม่ได้ประโยชน์กับมัน

สิ่งที่จะได้ประโยชน์กับมัน เราต้องมีสติสัมปชัญญะ มีสติมีสตัง สิ่งต่างๆ ก็จะเกิดขึ้นมา ทํางานทางโลกเขาก็ต้องใช้สติ ถ้ามีสติ งานนั้นก็จะประสบความสําเร็จของเขา ถ้าไม่มีสติ ความพลั้งเผลอไป งานนั้นก็เสียไป

แล้วเราทํางานของธรรม มันเป็นงานเหนืองานของโลกมากเลย งานของธรรม ธรรมสมบัติ สมบัติของธรรมถ้าเข้าถึงใจแล้วมันจะปลดเปลื้องความทุกข์ของใจออกไปได้

ความลังเลสงสัยตอนนี้มันก็มีอยู่ในหัวใจเต็มร้อยเลย กิเลสครอบอยู่โดยมิดชิด ไม่ให้เห็นสิ่งใดๆ เกิดแสงสว่างขึ้นมาเลย เหมือนเราเข้าไปอยู่ในถํ้า แล้วถํ้าก็จะพังทลายทับเราลงมาอีก นี้ก็เหมือนกัน เราอยู่ในร่างกาย หัวใจอยู่ในร่างกายเหมือนถํ้าอันหนึ่ง แล้วมันก็ต้องแปรสภาพไป มันต้องหมดเวลาไป กาลเวลาหมดชีวิตไป ต้องหมดชีวิต ต้องตายไป นั่นน่ะ ถํ้าก็พังทับลงมา แล้วก็เงียบ จิตนี้โดนหินทับมาก็ต้องตายไป แล้วก็ต้องไปเกิดใหม่ๆ นี่เห็นสภาวะแบบนี้แล้วมันสะท้อนใจ นี้สภาวธรรมเกิดขึ้นมา

เราต้องเป็นคนที่หาทางออก มันจะไม่ประสบความเป็นธรรมเหมือนกับเราเกิดมาชาตินี้หรอกนะ ชาตินี้เราเกิดมาแล้วเราพบพระพุทธศาสนา แล้วพระพุทธศาสนากําลังเจริญรุ่งเรือง องค์หลวงปู่มั่นก็พบพระพุทธศาสนาเหมือนกัน แล้วทุกข์ยากมากเพราะไม่มีครูบาอาจารย์ องค์หลวงปู่มั่นยังสามารถพยายามฝึกฝนตัวเองจนหลุดออกไปจากวัฏฏะได้ เพราะพระธาตุที่พิพิธภัณฑ์นั้นเป็นเครื่องยืนยัน ธรรมะที่สั่งสอนลูกศิษย์มาก็เป็นเครื่องยืนยัน

ลูกศิษย์ที่ว่าเป็นลูกศิษย์หลวงปู่มั่นประพฤติปฏิบัติขึ้นมา แล้วเวลาประพฤติปฏิบัตินี้ ประพฤติปฏิบัติด้วยตรงไหน? ก็ด้วยธรรมนี่ไง ด้วยธรรมที่ว่าฟังหลวงปู่มั่นเทศนาว่าการ เหมือนกับเปิดโลก เปิดให้เราเห็นทางออก เปิดให้เห็นสภาวธรรม เพราะท่านต้องทุกข์ต้องยาก ต้องแสวงหามา

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกข์ยากหามาแล้ว เป็นเวลา ๒,๕๐๐ กว่าปี ไม่มีผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ มันก็เป็นตําราไว้ในตํารา พระไตรปิฎกก็เต็มตู้อยู่ ทุกคนศึกษาแล้วก็งง งงในความคิดของเรา นี่ศึกษาแล้วก็รู้ไม่จริง เพราะเราเอากิเลสเราเข้าไปศึกษา เราศึกษาธรรมมา กิเลสเราก็ศึกษาไปด้วย แล้วเราก็มาตีความ งงไปหมดเลยว่าต้องทําอย่างไร ทางออกมากมายเลย เหมือนกับทาง เหมือนกับเส้นใยแมงมุม เราเลยไปไม่ถูกเลยว่าทางไหนจะเป็นทางออก

สอนพระสารีบุตรก็อย่างหนึ่ง สอนพระโมคคัลลานะก็อย่างหนึ่ง สอนลูกศิษย์แต่ละองค์ๆ ก็เป็นวิธีการอย่างหนึ่ง เพราะจริตนิสัยคนไม่เหมือนกัน คนเราจริตนิสัยไม่เหมือนกัน ความเห็นไม่เหมือนกัน มันก็ต้องสอนแนะวิธีการแต่ละองค์ตลอดไป แล้วของเราจะเอาวิธีการใดก็งงขึ้นมาอีก นี่ความลังเลสงสัย รู้ไม่จริง กิเลสมันครอบงํา

เราโดนกิเลสครอบงําแล้วเราก็รู้ทางออกไม่ได้ แต่ปัจจุบันนี้ครูบาอาจารย์อยู่ หลวงปู่มั่นมาฟื้นฟูใหม่อีกรอบหนึ่ง หลวงปู่มั่นเป็นผู้ที่ฟื้นฟูออกไป เหมือนกับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้เลย แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้นี้ไม่มีธรรมอยู่ องค์หลวงปู่มั่นนี้มีธรรมอยู่ แต่ก็ยังค้นคว้าทุกข์ยากออกไป ต้องแสวงหา ต้องดิ้นรนไป

เวลาทุกข์ เวลาที่ยังมีความลังเลสงสัยอยู่ ไปปรึกษาหลวงปู่เสาร์ นั่นน่ะ ปัญญาของหลวงปู่มั่นมาก ต้องหาเอง หลวงปู่เสาร์ไม่รู้จัก ไม่เห็นภาวะของจิตที่มันคึกคะนอง จิตที่ว่าเวลามันรวมลงแล้วมันมีความแปลกประหลาดต่างๆ นั่นน่ะ ตัวเองมีอยู่ก็ต้องพยายามบังคับสิ่งนี้มา เรามีครูมีอาจารย์คอยแนะนํา แต่เราก็ยังชอบสิ่งนั้น ชอบสภาวะที่เกิดขึ้นกับใจ สิ่งที่เกิดขึ้นกับใจนั้นเป็นนิมิต เป็นความรู้ต่างๆ นั้นเป็นเครื่องล่อทั้งนั้นเลย ล่อให้เราหลงออกจากนอกทาง เราจะเข้าทางของเราคือทางมรรคอริยสัจจัง

ความสงบของใจ ถ้าใจไม่สงบเข้ามา มันจะเป็นสิ่งที่ว่าอาการภายนอก อาการภายนอกเหมือนกับเงา เงากับร่างกาย ร่างกายมีอยู่ สภาวะจิตมีอยู่ สภาวะจิตมีอยู่นี่ ความรู้สึกอยู่ที่จิตนั้นใช่ไหม แล้วเวลาเราโดนแดด เราจะมีเงาของร่างกายของเรา นี้ก็เหมือนกัน ความเห็นของใจ ความคิดของใจนั้นเป็นเงาเท่านั้น ไม่ใช่เป็นร่างกาย ไม่ใช่ตัวจิต อาการของใจเป็นอาการของใจ ใจเป็นใจอย่างหนึ่ง

นี้การประพฤติปฏิบัติเริ่มต้น เริ่มต้นกิเลสมันแผ่กิ่งก้านสาขานี้มันกว้างขวางมาก มันยึดมั่นถือมั่นไปหมด ความสงบของใจเข้ามามันถึงทํายาก เริ่มต้นยาก ยากตรงนี้ ยากตรงเริ่มต้นก้าวแรก ถ้าก้าวแรกก้าวผ่านไปแล้ว ก้าว ๒ ก้าว ๓ เราจะก้าวตลอด ก้าวได้ง่ายขึ้น การศึกษาเล่าเรียนเหมือนกัน พื้นฐาน การปูพื้นฐาน เด็กๆ การเรียนพื้นฐานต้องปูมาหลายปีเลยกว่าจะสะกดตัวอักษรได้ต่างๆ แต่พอเขียนได้แล้วมันจะคล่องแคล่วว่องไว หลับตาเขียนก็เขียนได้ถ้าคนขีดเขียนด้วยความชํานาญ

นี่เหมือนกัน มันจะเกิดขึ้นมาได้ตรงที่ว่าเราจะฝึกหัดใจของเราขึ้นมาให้มันสงบเข้ามา ถ้าสงบเข้ามาแล้วมันจะเป็นประโยชน์กับเรา เป็นประโยชน์กับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะมีความสุขก่อน ความสงบของใจนี้คือความสุขของใจเกิดขึ้นจากใจ หัวใจมันมีความเร่าร้อน มีความต้องการแสวงหา แล้วเราก็แสวงหาสิ่งต่างๆ เพื่อความพอใจของมัน คิดว่าสิ่งนั้นเป็นที่พึ่งของใจ คิดว่าความพอใจ คิดว่าสิ่งที่ว่าเป็นที่พึ่งนั้นจะสมประโยชน์กับใจให้มีความสุข...ไม่ใช่เลย เราต้องละต่างหาก ธรรมนี้คือต้องละ ต้องวาง ถ้าต้องละต้องวางแล้วสิ่งนั้นมันเป็นประโยชน์

มันเป็นประโยชน์กับโลกเขา แต่ไม่เป็นประโยชน์กับเราเลย บางอย่างปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัยนี้องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ปฏิเสธ แต่สิ่งที่เกินกว่านั้นมันไม่ใช่เครื่องอยู่อาศัย มันเป็นสิ่งกดถ่วง ถ้าเราไปเอาสิ่งนั้นมากดถ่วงใจ มันก็จะเป็นอารมณ์ที่ว่าทําให้เป็นภาระรุงรังไป สิ่งที่เป็นภาระรุงรังจะไม่สะดวกในการประพฤติปฏิบัติ เราถึงต้องให้มีบริขาร ๘

พระนี้เหมือนนก บิณฑบาตฉันที่ไหนแล้วธุดงค์ไป เหมือนนกบินไปเลย นี่ชีวิตเป็นแบบนั้น อิสระขนาดนั้นนะ แต่อิสระจากภายนอก อิสระจากธรรมวินัยขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าห่วงนะ รื้อสัตว์ขนสัตว์นี้อยากให้สัตว์พ้นไปมาก ถึงวางธรรมไว้ให้เราก้าวเดินไง

แต่กิเลสเราไปคว้าเอาเอง สิ่งใดก็เป็นความจําเป็นๆ ถ้าสิ่งใดก็เป็นความจําเป็นมันก็สะสม สะสมมันก็ทําให้สิ่งนั้นเป็นสิ่งที่เป็นภาระไปตลอดเลย แล้วถ้ามันเป็นภาระแล้ว หัวใจมันก็ต้องมีการแบกหาม แล้วมันจะทําความสงบเข้ามาได้อย่างไร นั้นก็มีความจําเป็น นี้ก็มีความจําเป็น ออกไปข้างนอกหมดเลย แต่มันย้อนกลับขึ้นมา มีความจําเป็นของโลกเขาให้เป็นความจําเป็นของโลกเขา ไม่ใช่ความจําเป็นของเรา

ความจําเป็นของเราคือการดํารงชีวิตนะ หยอดนํ้ามันเหมือนกับให้ล้อเกวียนมันเคลื่อนไหวไปเท่านั้นเอง ชีวิตนี้อยู่เท่านั้น อยู่เพื่อต้องการชําระกิเลส อยู่เพราะต้องการทําลาย ชาติปิ ทุกฺขา ชาติความเกิดเป็นทุกข์อย่างยิ่ง แล้วเครื่องมือที่จะทําลายมันจะไปอยู่ที่ไหน นั่นน่ะ เครื่องมือที่จะทําลายต้องมีความสงบของใจ มันถึงจะออกจากโลก สิ่งที่จะออกจากโลกนี้เป็นโลกุตตระ สิ่งที่เป็นโลกุตตระมันต้องเป็นธรรมเหนือโลก

สิ่งที่เราทํากันอยู่นี้เป็นธรรมในโลกไง ธรรมออกมาจากใจ ใจนี้ธรรมเคลื่อนไหวออกมามันก็เป็นเงาของใจ เงาของใจเป็นอาการของใจ นี้มันเป็นเรื่องของโลก โลกเขาทําอย่างนั้น ผู้ที่เป็นนักบริหารก็ใช้ปัญญาเหมือนกัน เขาบริหารงานของเขา เขาใช้ปัญญาของเขา เขาก็ใช้ปัญญาอย่างนี้เหมือนกัน นี่ปัญญาของโลกเขา

เรื่องของโลกมันเป็นเรื่องของโลก เราถึงทําความสงบของใจขึ้นมา เปลี่ยนจากโลกให้เป็นธรรม เปลี่ยนจากโลก ความคิดของโลกเป็นสุตมยปัญญา มันต้องก้าวเดินจากตรงนี้ พื้นฐานนี้ออกไป รู้จากตรงนี้แล้วให้มันจริงตลอดไป แล้วจะพ้นจากความครอบงําของกิเลส รู้จากตรงนี้ แล้วธัมมวิจัย เห็นไหม ตรึกธรรมๆ ตรึกความคิดของเรา คิดธรรมขึ้นมาข้อหนึ่ง แล้วก็ตรึกใคร่ครวญประสาธรรม มันก็เป็นธรรมส่วนหนึ่ง แต่เป็นธรรมส่วนหยาบ ธรรมเพื่อจะพ้นออกจากโลก ตรึกธรรม วิจัยธรรม มันเป็นโพชฌงค์เหมือนกัน แต่มันตรึกธรรม วิจัยธรรม เพื่อจะให้ใจมันถอดถอนเข้ามา ถอดเสี้ยนถอดหนามให้มันเย็นสงบใจเข้ามา

เพราะใจนี้มันเร่าร้อน ใจนี้มันเป็นสิ่งที่เป็นความกระหาย ใจนี้มันรับรู้สิ่งต่างๆ แล้วมันแบกรับเป็นความภาระรุงรังโดยธรรมชาติของมัน โดยธรรมชาติของใจเป็นแบบนั้น ใจเป็นธาตุรู้ รู้สิ่งต่างๆ แล้วยึด ยึดตลอดไป เพราะมันหิวโหย มันไม่เคยอิ่มเคยเต็มมา มันหิวโหย มันเป็นสิ่งที่ธรรมชาติที่ว่ามันซึมซับไปทุกๆ อย่างเลย แล้วยึดของมันๆ ยึดต่างๆ แล้วเราก็ยึด พอศึกษาธรรม เราก็รู้ว่าสิ่งนั้นเป็นธรรม พอยึดธรรมมันก็ปล่อยวางส่วนหนึ่งๆ มันปล่อยวางเพราะอะไร เพราะมันปล่อยวางจากโลก ปล่อยวางจากความคิดของโลกมาเป็นความคิดของธรรม

ธรรมอันนี้เป็นธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในพระไตรปิฎก เราศึกษามาแล้วเราเข้าใจมา แล้วมันก็ปล่อยสิ่งนั้น จากโลกเป็นธรรม แต่ก็เป็นอาการของเงาเหมือนกัน เงาไง เงาปล่อยจากสิ่งหนึ่งไปยึดอีกสิ่งหนึ่ง แต่ต้องอาศัยสิ่งนี้เป็นพื้นฐาน ปล่อยจากอารมณ์โลกมาเป็นอารมณ์ของธรรม แต่มันก็ยังเป็นเงาอยู่ เป็นการก้าวเดิน พยายามทําพื้นฐานนี้ให้แน่น สิ่งที่แน่นมันสงบตัวบ่อยครั้งเข้าๆ จนเป็นสัมมาสมาธิ ความสงบครั้งหนึ่งเป็นความสงบของใจครั้งหนึ่ง มันก็มีความชุ่มเย็นใจครั้งหนึ่ง แล้วมันก็เสื่อมไป สิ่งที่มันเสื่อมไปเพราะเรายังไม่มีความชํานาญ

เรามีความชํานาญในวสี ในการทรงใจไว้ เราพยายามทําใจของเรา พยายามตั้งสติไว้ แล้วเราใส่ความเพียรเข้าไป ความเพียรนี้เร่งเข้าไปๆ เร่งตลอดไป แล้วมันจะเจริญรุ่งเรืองขึ้นมาได้ มันเป็นไปได้

ในเมื่อเราอยู่ในท่ามกลางของแสงแดด มันต้องมีอากาศ มันต้องร้อนแน่นอน เราพยายามใช้ตบะธรรมแผดเผาหัวใจ ทําไมหัวใจมันจะสงบไม่ได้ หัวใจมันต้องสงบได้สิ ความทุกข์ของมัน ความขุ่นข้องของใจ ใจมันติดอยู่สิ่งนั้น มันเป็นอารมณ์ดิบๆ สิ่งที่มันเป็นดิบๆ กิเลสดิบๆ ครอบคลุมไว้อย่างมิดชิด เพราะเราก็รู้สภาวธรรม แต่ไม่ใช่สภาวธรรมที่จะเพิกสิ่งนี้ออกได้ มันถึงว่ามันถึงสงบไม่ได้ วิจัยธรรมก็วิจัยธรรมไปอย่างนั้น ปล่อยวางเข้ามาๆ เดี๋ยวมันก็ออกไปรับรู้สิ่งต่างๆ รับรู้ตลอดไป รับรู้คือว่าอารมณ์โลก ออกไปโลก เพราะใจมันยังเป็นโลกอยู่ สิ่งที่ใจเป็นโลกอยู่นี้ กําลังของมันมาก กําลังของมันมากมันต้องฉุดลากไป แล้วคิดออกไป

เราถึงว่า บางทีถึงกับโมโหตัวเองนะ เวลาเราทําประพฤติปฏิบัติ เราไม่ต้องการสิ่งนี้ ทําไมมันเกิดกับเราได้ เราทําไมหักห้ามใจของเราไม่ได้ ไม่ต้องการ รู้ว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ผิดพลาด องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็สอนไว้แล้วว่าให้มีสติสัมปชัญญะ สิ่งใดที่เป็นมโนกรรม สิ่งที่คิดเป็นอกุศลต้องปล่อยวาง ก็รู้ รู้เหมือนกัน แต่รู้ด้วยการครอบงําของกิเลส รู้ แต่ไม่สามารถปัดป้องได้ ถึงต้องมีการฝึกฝนไง การฝึกฝน การทําสมาธิ การทําจิตให้สงบนี้มันเป็นการฝึกฝน การฝึกฝนนี้เป็นมรรค เป็นความเพียรชอบ เราขาดตรงนี้กันทั้งหมด

ระยะทางของการก้าวเดินไป ถ้าเราได้ก้าวเดินก้าวแรก ระยะทางจะสั้นมาจากก้าวแรกนั้นจะสั้นเข้ามาๆ ระยะทางจะสั้นเข้ามาเพราะเราก้าวเดินตลอดไป จะทุกข์ยากขนาดไหน หน้าที่ของเราคือก้าวเดิน จะเป็นอย่างอื่น จะเลือกอย่างอื่นนั้นมันเป็นสภาวะของเขา เรื่องของเขา เรื่องของเราคือเรื่องของใจเรา เรื่องของเราคือเรื่องแก้ไขเรา เราเท่านั้นจะปลดเปลื้องหัวใจของเรา ธรรมจะเกิดขึ้นมานะ มรรคอริยสัจจังจะเกิดขึ้นมาท่ามกลางหัวใจของเรา

ถ้าหัวใจของเราเกิดขึ้นมาในความสงบของใจ ชํานาญเข้ามาๆ ชํานาญจนประคองได้ สิ่งที่ประคองได้มันถึงจะยกขึ้นเป็นงานได้ ถ้ามันไม่สามารถ เรารักษาใจของเราไม่ได้ สมาธิของเราไม่มั่นคง เราจะทํางานไปตรงไหน

ถ้าเป็นปัญญาอบรมสมาธิ วิจัยธรรมก็เหมือนกัน เราพยายามวิจัยธรรมขึ้นมา ธรรมข้อไหนก็ได้ ใจติดเกี่ยวกับสิ่งใด ปลดเปลื้องสิ่งนั้นด้วยสติ ปลดเปลื้องสิ่งที่มันคิดนั่นน่ะ ปลดเปลื้องเงาอันนั้นน่ะ ปลดเปลื้องเงาออกไป เวลามันคิดสิ่งใด สิ่งนั้นก็คิดตามไปโดยสติสัมปชัญญะ พอสิ้นสุดของความคิดมันก็จบ จบแล้วมันก็คิดใหม่ บางทีก็คิดเรื่องเดิมซํ้าอยู่ บางทีก็คิดเรื่องใหม่ นี่ธัมมวิจัย วิจัยเข้ามาอย่างนั้น ให้มันรู้ความเป็นไปของจิตอย่างนั้น มันจะเห็นความมหัศจรรย์ของมัน...อ้อ!

มันเป็นเหมือนเครื่องยนต์ที่มันหมุนไปรอบหนึ่งก็มีพลังงานไปรอบหนึ่ง พลังงานก็คือความที่ว่าเราคิดสิ่งใดแล้วเราก็มีอารมณ์ไปร่วมไง ดีหรือไม่ดี พอใจหรือไม่พอใจ อารมณ์ร่วมอันนี้พลังงานรอบหนึ่ง พลังงานตัวนี้ ถ้าเราพอใจ เราเผลอ มันก็คิดรอบใหม่ต่อไปๆ ถ้ามันหยุดได้โดยธรรมชาติของมัน แล้วสติเรายับยั้งได้ เห็นไหม นี่หยุดเหมือนกัน หยุดสิ่งนี้ ปัญญาอบรมสมาธิ เป็นปัญญาวิมุตตินี้ สมาธิจะไม่ลึกเหมือนกับเจโตฯ

ถ้าเจโตฯ ต้องทําความสงบของใจ ใจต้องกําหนดพุทโธๆ ความสงบของใจเพื่อพิจารณากาย สิ่งที่พิจารณากายนั้นเป็นเรื่องของจริตนิสัย เรื่องของอํานาจวาสนา ถึงสติปัฏฐาน ๔ แล้วแต่ความเป็นไป ถ้าเป็นพิจารณากายนั้นต้องทําความสงบของใจ ชํานาญในวสี จนจิตสงบเข้ามาตั้งมั่น จนตั้งมั่นแล้วยกขึ้นวิปัสสนากาย แต่ถ้าเป็นปัญญาวิมุตติ พิจารณาธัมมวิจัย ใจนี้วิจัยธรรมเข้ามาแล้วมันจะปล่อยวางเข้ามาๆ

สังเกตเอา สังเกตนี้คือความรอบคอบ ไม่สุกเอาเผากิน ต้องตรวจสอบ ต้องรอบคอบกับการประพฤติปฏิบัติของเราตลอดไป มันจะละเอียดเข้ามาขนาดไหน หน้าที่ของเราคือมีสติแล้วใคร่ครวญตลอดไป นี้คืองานของเรา งานของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะยากเข็ญขนาดไหน มันเป็นความหยาบ แล้วมันจะละเอียดเข้ามา ละเอียดขึ้นมา จากงานหยาบๆ ของโลกเขา คือการใช้พลังงานใช้ร่างกายทํา นั้นเป็นงานของโลก

แต่งานของธรรมคืองานทําเรื่องของใจ ทําเรื่องของใจต้องใช้สติ มันละเอียดอ่อนเข้ามา เป็นงานภายใน จะเหนื่อยมาก จะตั้งสติ แล้วเวลาเพ่งอยู่นี้เป็นความเหนื่อยมาก เรานั่งสมาธิอยู่ บางทีเหงื่อแตกเป็นเม็ดๆ เลย นี่เป็นการที่พลังงานของใจทํางาน มันมีความเหนื่อยมาก แต่มันเป็นความละเอียดอ่อนที่ต้องใช้สติ แล้วพยายามใคร่ครวญตลอดไป ใคร่ครวญสิ่งนี้เข้ามา ปล่อยวางสิ่งนี้เข้ามาๆ

มันติดสิ่งใด จับอารมณ์ของตัวให้ได้ ติดในเรื่องของอาหารก็ดูว่าสิ่งนี้ทําไมต้องทาน สิ่งใดเป็นอาหารต้องฉันอย่างนั้นหรือ ถ้าเราไม่ฉันอย่างนั้นได้ไหม เราเพียงหาแง่ให้เราได้ใคร่ครวญ ถ้าเราไม่มีแง่มีมุมให้เราเริ่มต้นตรงไหน เราจะเริ่มต้นไม่ได้

อาหารมันเป็นสิ่งที่ว่าจําเป็นกับร่างกาย ถูกต้องไหม? จริง มันเป็นความจําเป็นกับร่างกาย เพราะมันต้องใช้พลังงานให้ร่างกายนี้ทรงอยู่ได้ แต่มันมีความกังวลในอาหารนั้นน่ะ มันเป็นอุปาทาน สิ่งที่กังวลในอาหารนั้น ถ้าเป็นอย่างนั้นแล้วไม่กินก็ได้ เป็นมื้อเป็นคราวไป ไม่ตายหรอก เราจะดัดกิเลส เราจะฝืนกิเลส ไม่กินก็ได้ อยากกินสิ่งใด สิ่งนั้นเอาวางไว้ แล้วไม่กิน ไม่ฉันสิ่งนั้น วางสิ่งนั้นไว้ เราไปฉันอย่างอื่น พอทรงชีวิตอยู่ได้ แล้วพอเราผ่านสิ่งนี้ไป มันจะมีความภูมิใจไง นี่เราฝืนกิเลสได้แล้ว เราฝืนกิเลส ถ้าฝืนกิเลสได้ กิเลสมันก็จะเริ่มขยับตัว เริ่มไม่ควบคุมเรา

นี่รู้จริง รู้จริงจากการประพฤติปฏิบัติ ไม่ใช่รู้จริงจากตํารา รู้จริงจากตําราอย่างหนึ่ง รู้จริงจากการประพฤติปฏิบัติ การชนะตนเองเป็นครั้งเป็นคราวไป ชนะตนเองนะ สามารถฝืนว่าไม่ใช้พลังงานอันนั้นก็ได้ แล้วร่างกายก็ไม่เห็นแตกดับ สิ่งที่ไม่แตกดับมันจะสอนใจ สอนใจไปเรื่อย นี่ใจได้กินธรรม ธรรมของผู้ประพฤติปฏิบัติมันอาจหาญรื่นเริง รื่นเริงตรงนี้ไง รื่นเริงตรงเราชนะเราหนหนึ่ง เราก็มีความภูมิใจของเรา

แล้วเราจะทําต่อไป พยายามต่อไป จนเห็นไง เห็นว่าสิ่งที่เกาะเกี่ยวนี้มันเกาะเกี่ยวด้วยรูป รส กลิ่น เสียงต่างหาก ใจเกาะเกี่ยวรูป รส กลิ่น เสียงแล้วจิตนี้มันถึงไม่ตั้งมั่น เราถึงไม่สามารถเดินการงานได้ งานของเราถึงไม่ได้ก้าวเดินไปโดยสมความประสงค์ของเรา เพราะใจของเรามันวกวนกับสิ่งนี้ มันเกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้ มันถึงเป็นปุถุชน ปุถุชนนี้ติดไปทุกอย่าง ติดกับอาการต่างๆ ติดกับรสชาติของอาหาร ติดกับรูป รส กลิ่น เสียง ติดพอใจไปทุกอย่างเลย

แล้วเวลาสิ่งนั้นกระทบทีหนึ่งก็กระเพื่อมหัวใจ หัวใจก็เคลื่อนตามสิ่งนั้นไปตลอด สิ่งนั้นก็ฉุดกระชากหัวใจไปตลอด เดี๋ยวสงบ เดี๋ยวฟุ้งซ่านอยู่อย่างนั้น เราต้องพยายามใคร่ครวญ พยายามไล่ต้อนเข้ามา ดูใจของเราด้วยสติเข้าไป ควบคุมใจเข้าไปตลอดเวลา งานของเราอยู่อย่างนี้ แล้วมันจะเห็นส่วนที่ติดเลย พอเห็นส่วนที่ติดมันจะปล่อยวางสิ่งนั้นได้ด้วยมรรค พอปล่อยวางสิ่งนั้นได้ด้วยตามความเป็นจริง นั่นน่ะ กัลยาณปุถุชน นี่มันถึงจะมีสัมมาสมาธิ ควบคุมสมาธิได้ง่าย เพราะว่ามันจะตัดบ่วงของมาร บ่วงของมารที่ทําให้ใจของเราติดข้องไปกับรูป รส กลิ่น เสียง

รูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นอาหารของใจ แล้วจะล่อใจให้กินอาหาร แล้วใจนี้มันก็กินอาหารของมันมากี่ภพกี่ชาติก็ไม่รู้ มันเป็นธรรมชาติของมัน เหมือนกับขั้วบวก-ขั้วลบของไฟ มันเข้าหากันไม่ได้ มันต้องสปาร์กกันทันทีเลย

นี้ก็เหมือนกัน รูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นอาหารของใจ ใจมันต้องกินอาหารสิ่งนี้เป็นธรรมชาติของมัน มันเคยใจอยู่แล้ว มันก็ต้องเสวยอารมณ์กันไปตลอดเวลา สิ่งที่เสวยอารมณ์กันไปมันก็เป็นเหยื่อ เป็นบ่วงของมาร ทําให้ใจนี้เกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้นไปตลอด เราชนะบ่อยครั้งเข้าๆ ปล่อย เห็นสภาวะตามนี้ จนมันปล่อยวางโดยสมุจเฉทปหาน สมุจเฉทปหานโดยธรรมชาติเลยนะ นี้เป็นการดับอุปาทาน มันจะเป็นกัลยาณปุถุชน

สิ่งนี้จะเป็นกัลยาณปุถุชน แล้วควบคุมใจได้โดยธรรมชาติเลย สิ่งนี้ควบคุมใจได้โดยธรรมชาติ นี่สัมมาสมาธิเกิดตรงนี้ไง สิ่งนี้เป็นใจตั้งมั่น เพราะใจนี้จะไม่ไปตามรูป รส กลิ่น เสียงนั้นแล้ว เพราะสติสัมปชัญญะพร้อมมูลเลย แล้วยกขึ้นวิปัสสนา ดูใจของเราอีกทีหนึ่ง ถ้ารู้จริง กิเลสมันจะครอบคลุมขนาดไหน เราก็พยายามใช้ความรอบคอบของเราย้อนกลับเข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามา ตรงนี้จะเริ่มเป็นงานแล้ว

งานในการวิปัสสนากาย เราจิตตั้งมั่นแล้วเราพิจารณากายได้ เราพิจารณากายไป ถ้าจิตตั้งมั่นอย่างนี้แล้ว มันมีความชํานาญแล้ว เราก็พิจารณาจิตก็ได้ จิตคือขันธ์ที่มันติดข้องไปน่ะ ความคิด ถ้าธัมมวิจยะ ดูความคิดที่มันคิดออกมา มันคิดออกมาได้อย่างไร ทุกอย่างต้องมีเหตุมีผล เหตุและผลนี้คือธรรมะ อริยสัจอยู่ตรงนี้ไง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนอย่างนี้ พระอัสสชิบอกพระสารีบุตร “ผลต่างๆ เกิดมาจากเหตุ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้ระงับเหตุนั้น ตัดที่เหตุนั้น” เหตุที่ใจมันไปเกาะเกี่ยวกับร่างกาย กับจิตใจ มันเกิดอย่างไร

จิตมันกระเพื่อมออกมา มันออกมารับรู้ ถ้าเราจับต้องได้ เห็นอาการของใจกระเพื่อมออกมาซับที่ขันธ์ ที่สัญญาเกิดขึ้นก่อน แล้วสังขารปรุงแต่ง จับต้องสิ่งนี้ได้มันก็เป็นการวิปัสสนา เป็นวิปัสสนา งานในการรู้แจ้ง รู้แจ้งแทงตลอด รู้จริงรู้แจ้งแล้วกิเลสจะสิ้นออกไปจากใจ ถ้ารู้ไม่แจ้ง รู้จริง จริงส่วนหนึ่ง แต่ไม่แจ้งแทงตลอด สิ่งที่ไม่แจ้งแทงตลอดนี่กิเลสมันครอบงําได้

สิ่งที่กิเลสครอบงําอยู่ มันจะว่าง มันจะมีความรู้ขนาดไหน มันจะปล่อยวางขนาดไหน มันปล่อยวางมาในวงของกิเลสไง กิเลสมันยังอยู่ในหัวใจ ถ้ากิเลสขาดออกไปจากหัวใจ มันเป็นสัจจะความจริง

ธรรมะนี้เป็นของจริงอยู่โดยธรรมชาติ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาตรัสรู้ธรรมนี้เท่านั้น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้ประดิษฐ์ธรรมนี้ขึ้นมานะ ธรรมนี้มีอยู่แล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแต่ละพระองค์ๆ ก็มาตรัสรู้สิ่งนี้เหมือนกัน นี้มันถึงเป็นสัจจะความจริง เป็นอริยสัจ เป็นความจริงอันสุดส่วนที่มีอยู่ในหัวใจของสัตว์โลก

ถ้าสัตว์โลกมีหัวใจอยู่ มันจะมีสภาวะสิ่งนี้อยู่ในหัวใจ แต่ไม่มีใครสามารถเข้าไปค้นคว้าได้ไง สิ่งนี้มันเกาะเกี่ยวอยู่ ถ้ามันปล่อยวาง กิเลสมันอยู่อย่างนี้ กิเลสอย่างหยาบ สิ่งนี้ยังเป็นกิเลสอย่างหยาบ แต่มันเป็นเหมือนกับสุดวิสัยพวกเราที่จะประพฤติปฏิบัติเลย...มันจะสุดวิสัยไปไหน ในเมื่อมันบีบบี้สีไฟ มันก็เหมือนกับเราจับเชือก ปลายเชือกนั้นผูกด้วยโค เราดึงเชือกอยู่ เราจับเชือก เราลากโคมาได้ เราสาวไปต้องถึงตัวโค เพราะโคนี้ผูกอยู่ที่เชือก

อันนี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อเราสามารถทําความสงบของใจ เราจับใจได้ จับใจคืออาการของใจ เป็นกัลยาณปุถุชน นั้นคือตัวใจ จับตัวหัวใจได้เป็นใจตั้งมั่น เป็นสัมมาสมาธิ ถ้าเราสาวเข้าไป มันก็จะไปเห็นกาย เห็นเวทนา เห็นจิต เห็นธรรม สิ่งนี้ต้องสาวเข้าไปได้ แต่ใช้วิปัสสนา ใช้ความใคร่ครวญของเรา ใช้ความรอบคอบของเรา พลิกแพลงสิ่งนี้ให้เกิดขึ้นมาให้ได้ ถ้าสิ่งนี้เกิดขึ้นมาได้ มันก็เป็นวิปัสสนา มันก็เป็นงาน

งานการรู้แจ้งมันต้องรู้แจ้งด้วยเหตุด้วยผล ด้วยการปล่อยวางตามความเป็นจริงของเหตุของผลนั้น ไม่ใช่ปล่อยวางตามความเป็นจริงจากความนึกคิด ความเห็นของเรา ความเห็นของกิเลสมันจะสร้างสถานะ สร้างภาพของใจให้เป็นอย่างนั้น แล้วเราก็เออออไปไง นี่กิเลสทําให้เราเออออไปกับสิ่งนั้น เพราะเขาสร้างภาพขึ้นมาเอง กิเลสเป็นผู้สร้างภาพเอง แล้วกิเลสก็มาเสนอเราเอง แล้วเราก็เชื่อกิเลสเราเอง มันไม่ใช่เป็นสภาวธรรมเลย

ถ้าเป็นสภาวธรรม สภาวธรรมต้องมีการจับต้อง มันจับต้องขึ้นมา คือว่ามันเป็นมรรค สิ่งที่เป็นมรรค เป็นความเพียรชอบ เป็นงานชอบ ชอบตรงไหน งานชอบของสมถะ มันก็ชอบของสมถะ ชอบของสมถะคือการใคร่ครวญธรรมะเข้ามา นั่นล่ะเราใคร่ครวญธรรมะมันก็เป็นความชอบ ชอบในวงของสัมมาสมาธิ

ถ้าชอบในวงของวิปัสสนามันต้องเป็นงานในการวิปัสสนา สติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ ตามความเห็นของใจ ไม่ใช่สติปัฏฐาน ๔ ในตํารา ถ้าสติปัฏฐาน ๔ ในตํารา กาย เวทนา จิต ธรรม ทุกคนก็รู้ แต่เป็นอาการของโลกียะ เป็นอาการของโลกเขา ถ้าจิตมันไม่สงบพอ มันจะทํางานได้อย่างไร

ดูอย่างมีด อย่างเครื่องมือแพทย์ ถ้าเราไม่ได้ทําความสะอาด เราไปใช้งานได้ไหม เครื่องมือแพทย์ถ้าเราไม่ได้ทําความสะอาด เราไม่ได้อบมัน เราไปใช้ มันจะติดเชื้อ แล้วคนไข้นั้นจะติดเชื้อ คนไข้นั้นจะต้องเป็นโรคหนักเข้าไปกว่านั้นอีก มีโรคซ้อนเข้าไป หนักเข้าไปๆ เพราะอันนั้นติดเชื้อ

นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อหัวใจของเรามันเป็นโลกียะ มันเป็นความคิด เป็นความผูกมัดของใจ ใจคิดอย่างนั้น ใจยึดมั่นอย่างนั้น ยึดในความเห็นของเรา แล้วเราเอาสิ่งนั้นวิปัสสนา มันก็ติดเชื้อ ติดเชื้อของกิเลส กิเลสก็สร้างภาพว่าปล่อยวางแล้ว ปล่อยวางอย่างนั้นแล้ว ภาพนั้นก็เกิดขึ้นมาจากหัวใจของเรา นี่กิเลสครอบงําไง รู้ไม่จริง ถ้ารู้ไม่จริง กิเลสครอบงําอยู่ มันจะไม่ได้ผลตามความเห็นของเรา

ถ้าเรารู้จริงขึ้นมา เรารู้จริงแล้วต้องรู้แจ้ง รู้จริงขึ้นมา จริงตามความเห็น คือเราปล่อยสภาวะสิ่งต่างๆ เข้ามา จากโลกียะ คือเอาเครื่องมือแพทย์ เอาเครื่องมือของเรา คือว่าธรรมมันจะเกิด เครื่องมือคือมรรคอริยสัจจัง ความเพียรชอบ การงานชอบ สติสัมปชัญญะชอบ ชอบสิ่งต่างๆ นั้นคือการทําจากเรื่องของโลกียะ คือเชื้อของมันที่ติดอยู่ในโลก ทําให้สะอาดเข้ามา

แล้วสะอาดเข้ามาแล้ว พอสิ่งนี้สะอาดเข้ามา เครื่องมือแพทย์ ถ้าแพทย์ไม่ใช้เครื่องมือนั้นผ่าตัด คนไข้จะหายไหม? คนไข้จะหายไม่ได้เลย ถ้าเราไม่ใช้เครื่องมือแพทย์นั้นผ่าตัดเพื่อทําลายให้คนไข้นั้นหาย

อันนี้ก็เหมือนกัน เหตุกับผลมันอยู่ตรงนี้ไง อยู่ตรงที่ว่าเราจะใช้เครื่องมือของเรา คือมรรคของเราเกิดขึ้นไหม ถ้ามรรคของเราเกิดขึ้นมา คือเครื่องมือของเรามีอยู่ แล้วเราใช้มรรคของเราทําลายกาย ทําลายเวทนา ทําลายจิต ทําลายธรรม ทําลายให้มันเป็นอนัตตา สิ่งนี้เป็นอนัตตาโดยธรรมชาติของเขา

มันน่าสลดสังเวชว่าสรรพสิ่งนี้มันมีจริง ของจริงมีอยู่ตรงหน้า แต่เราไม่สามารถรู้จริงตามความเป็นจริง เรารู้ตามกิเลส เรารู้โดยความครอบงํา ของสิ่งนี้มีอยู่ซึ่งๆ หน้าเลย แต่เราค้นคว้าไม่ได้ แล้วเราก็ทําไม่ได้ แล้วเราก็จะต้องเกิดต้องตายไปตามวัฏวน ตามสภาวะอย่างนั้น ของอยู่กับเรา ทําไมเราทําไม่ได้ล่ะ เราทําไม่ได้เพราะเราไม่จริง ถ้าเราไม่จริง ความรู้จริงก็ส่วนหนึ่ง ความจริงก็ส่วนหนึ่ง

ธรรมนี้เป็นความจริงสุดส่วน ความจริงอย่างนี้เป็นความจริงแน่นอน สภาวธรรมจริง เราเห็นธรรมสมควรแก่ธรรม เราต้องเห็นสภาวธรรม ถ้าเราเห็นสภาวธรรม เราเข้าใจสภาวธรรม เราจะไม่โดนกิเลสครอบงํา เพราะเรารู้แจ้ง

ถ้าเรารู้แจ้ง เราปล่อยวางทุกอย่างแล้ว สิ่งใดจะครอบงําเราได้ เพราะรู้หมด เรารู้หมดทะลุปรุโปร่งทุกอย่างเลย รู้ทุกส่วนของกิเลสที่มันจะหลอกด้วย มันสร้างสภาวะแบบนี้มันก็จะหลอกเราให้เราเชื่อมัน ถ้าเราเชื่อมัน เราก็อยู่ในใต้อํานาจของมัน เดี๋ยวมันก็เป็นอนิจจัง ถ้าอยู่ในอํานาจของกิเลส คืออยู่ในกฎของอนิจจัง สิ่งที่เป็นอนิจจังแล้วมันก็จะแปรสภาวะ มันก็เคลื่อนไปตลอด สิ่งที่เคลื่อนไปตลอด นั่นน่ะ มันก็ไม่เห็นสภาวะจริง เพราะเราไม่จริง

ถ้าเราจริงขึ้นมา ทําความสงบของใจเข้ามาได้ มันก็จริงส่วนหนึ่ง จริงส่วนหนึ่งของโลกุตตระ แล้วโลกุตตระก็จะเห็นสภาวะตั้งร่างกายขึ้นมา สิ่งที่เป็นการพิจารณากาย จะเห็นกาย แล้วกายจะแปรสภาพถ้ากําลังพอ ถ้ากําลังไม่พอ ปล่อยวาง กลับมาทําความสงบของใจ สร้างฐานขึ้นมา เครื่องมือที่ต้องให้คม ต้องให้กล้า เครื่องมือมันทื่อ มีดมันไม่คม เราต้องลับให้คม คมแล้วต้องทําความสะอาดด้วย ต้องให้เป็นโลกุตตระตลอดไป สิ่งที่เป็นโลกุตตระคือจะแยกออก แยกแยะออกสิ่งนี้

สิ่งที่เป็นปัญญาของเรา จําเอาไว้เลย ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใหม่ ปัญญาที่เกิดขึ้นนี้เป็นโลกียะล้วนๆ เป็นเรื่องของโลกียะทั้งหมด มันจะใคร่ครวญธรรมขนาดไหน มันก็ใคร่ครวญเพื่อความปล่อยวาง เพราะเรายังไม่ได้จับ จับเรื่องกาย เรื่องเวทนา เรื่องจิตได้ นี่เราปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามาๆ ต้องคิดให้ลึกเข้าไปเรื่อยๆ คิดให้ลึกเข้าไปๆ เปลี่ยนสภาวะจากสิ่งที่ติดเชื้อนั้นให้เชื้อมันหมดออกไป

ถ้ามีเชื้อแล้วมันจะครอบงําเรา ครอบงําเราแล้วก็ให้เราภาวนาอยู่ในสภาวะแบบนั้น มันกลับช้านะ เราอยากได้เร็ว อยากประพฤติปฏิบัติได้ผล มันกลับไม่ได้ผล เพราะเราสุกเอาเผากิน ถ้าเราสุกเอาเผากิน เราจะไม่ได้ประโยชน์ตามความเป็นจริง

สิ่งที่เป็นจริง ต้องให้สภาวธรรมเกิดขึ้นตามความเป็นจริง หน้าที่ของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติคือใส่ความเพียรอย่างเดียว หน้าที่ของเราประพฤติปฏิบัติใส่ความเพียรเข้าไป ความเพียรเข้าไป ตบะธรรมแผดเผาเข้าไป ถึงเวลาอาหารนั้นจะสุก มันต้องสุกโดยธรรมชาติของมัน สุกโดยความพอดี ไม่ใช่สุกด้วยความคาดหมาย ถ้าสุกด้วยความคาดหมาย นี่โดนกิเลสครอบงํา กิเลสครอบงําถึงไม่เป็นอิสระไง

“รู้จริงเป็นอิสระ” จะเป็นอิสระจากกิเลสส่วนหนึ่งด้วยการแยกแยะออกไป แล้วสภาวธรรมนั้นเกิดขึ้น ถ้าพิจารณากายมันจะแปรสภาพ ปล่อยวางๆ พอปล่อยวางส่วนหนึ่ง ใจมันจะเป็นอิสระส่วนหนึ่ง นั่นน่ะ เหมือนกับเราผ่าตัดหนหนึ่งๆ แต่เชื้อมันไม่หมด เราต้องผ่าซํ้าผ่าซาก การผ่าตัดนั้นเขาผ่าหนเดียว เขาเย็บแผลแล้วมันก็จบกัน

แต่ในการผ่าตัดนามธรรม เราผ่าได้เรื่อยๆ ผ่าได้ตลอดไป เพราะมันเป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรม พอสัมมาสมาธิ เราตั้งขึ้นมา เราก็ตั้งกายขึ้นมา นั่นก็เป็นการผ่าตัด เป็นการแยกแยะ เป็นการวิภาคะ วิภาคะให้เห็นสภาวะที่มันเป็นอนัตตา สิ่งนี้เป็นอนัตตา แต่มันโดนกิเลสครอบงํามันถึงเป็นตัวตนของเรา

สิ่งที่เป็นตัวตนของเรา มันยึดมั่นถือมั่นโดยจิตใต้สํานึก เราก็ไม่อยากได้ เราก็อยากจะชนะตน ทุกคนอยากชนะตน อยากชนะกิเลสหมดเลย แต่ทุกคนแพ้ตัวเอง ทุกคนแพ้ตัวเองเพราะกิเลสในหัวใจมีอํานาจเหนือเรา

แล้วเราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา การประพฤติปฏิบัติอยู่ขณะนี้เป็นการทําสภาวธรรมให้เกิดขึ้นจากใจ สภาวธรรมจะเกิดขึ้นจากใจ สภาวธรรมคือสัมมาสมาธิ คือปัญญาชอบ ทุกความเพียรเป็นความเพียรชอบ ทุกอย่างเป็นสิ่งที่ชอบอยู่ สิ่งที่ชอบอยู่นั้นเป็นอาวุธ เป็นธรรมาวุธ สิ่งที่เป็นธรรมาวุธเป็นการต่อสู้กับกิเลสในหัวใจ ต้องชําระกิเลสในหัวใจ จนถึงที่สุดต้องทําให้มันปล่อยวางไปๆ ปล่อยวางซํ้าแล้วซํ้าเล่าจนถึงที่สุดแล้วจะต้องขาด สิ่งนี้ขาด

พิจารณากายก็เหมือนกัน พิจารณาจิตก็เหมือนกัน พิจารณาขันธ์ ๕ ขันธ์ ๕ เป็นสภาวะรวมตัวแล้วเป็นอารมณ์ สิ่งที่แยกแยะ แยกแยะสิ่งนี้ออกมาแล้วมันก็จะปล่อยวางออกมา ปล่อยวางเพราะว่ามันก้าวเดินไปไม่ได้ เราขัดเอาไว้ กงล้อหมุนไป เราเอาสิ่งต่างๆ ขัดไว้ วงล้อหมุนไปไม่ได้ สติสัมปชัญญะยับยั้งไว้มันก็หยุดแล้ว แล้วเราใช้สติ ใช้มีด ใช้มรรคนี้แยกออกจากกัน ขันธ์เป็นขันธ์ รูปเป็นรูป เวทนาเป็นเวทนา สัญญาเป็นสัญญา สังขารเป็นสังขาร ต่างอันต่างจริง

ขันธ์ ๕ นี้ไม่ใช่มันรวมตัวกันโดยที่ว่าเป็นขันธ์ ๕ หรอก เกลียวเชือก ๕ เกลียว แล้วฟั่นเป็นเกลียวเดียวกัน เป็นตัวเชือกขึ้นมา เราแยกออกมาเป็นขันธ์ เป็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แยกออกจากกันแล้วทําลายมันๆ ทําลายคือมันแยกแล้วมันจะเป็นไปไม่ได้ อารมณ์เกิดขึ้นไม่ได้ มันก็เห็นสภาวะตามความเป็นจริง

เห็นตามความเป็นจริง เห็นบ่อยครั้งเข้า มันก็ปล่อยวางๆ จนมันขาดออกไป นั่นน่ะ กิเลสครอบงําไม่ได้ รู้จริง สภาวะจริงส่วนหนึ่ง ส่วนหนึ่งในความจริงของหัวใจ แต่ความจริงมันมีความจริงอย่างหยาบ อย่างกลาง อย่างละเอียด เพราะนี้เป็นสัจจะ อริยสัจจะ ความจริง มรรค ๔ ผล ๔ นี้เป็นอริยสัจจะในเรื่องการประพฤติปฏิบัติ เราจะก้าวพ้นให้เป็นอิสระ พ้นออกไปจากการครอบงําของกิเลสทั้งหมด เห็นไหม

เราพ้นออกไปส่วนหนึ่ง เรามีธรรมะส่วนหนึ่ง เรารู้จริงส่วนหนึ่ง การประพฤติปฏิบัติเราจะง่ายขึ้นมาแล้ว ง่ายขึ้นมาเพราะเราก้าวเดินได้ เราฝึกซ้อมขึ้นมา จนเหมือนนักกีฬาเคยเล่นกีฬาสิ่งใดแล้วเล่นกีฬาสิ่งนั้นซํ้า จะเล่นได้ง่าย คนไม่เคยเล่นกีฬาเลย ต้องไปฝึกฝนกติกาก่อน แล้วว่ากติกาเขาควบคุมกันอย่างไร กีฬาชนิดนี้เขาเล่นกันอย่างไร

อันนี้กีฬาชีวิตนะ กีฬาชําระกิเลสนะ กีฬาสําหรับฆ่ากิเลส แล้วทําไมเราไม่เป็นนักกีฬาที่เข้มแข็งล่ะ โค้ชของเราก็คือองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง วางไว้แล้ว แล้วเราพยายามสร้างสมขึ้นมา ถึงองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะปรินิพพานไปแล้ว พระไตรปิฎกก็มีอยู่ อ่านพระไตรปิฎก เทียบเคียงพระไตรปิฎกนั้น วางไว้ก่อนๆ

เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ นี้คือกรรมฐานยอดเยี่ยม สิ่งนี้คือเป็นปริยัติที่ยอดเยี่ยมที่สุดแล้ว ถ้าเราทําลายสิ่งนี้แล้ว โค้ชพอใจนะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะพอใจมากถ้าเราประพฤติปฏิบัติแล้วสมแก่ธรรม เราทําธรรมได้ในหัวใจของเรานี้ นี้เป็นสิ่งที่น่าปรารถนา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าต้องการรื้อสัตว์ขนสัตว์ ถ้าเรารื้อใจของเรา เราทําลายหัวใจของเรา กติกานั้น กีฬานั้นเราเป็นผู้ที่ชนะ เราทําแต้มได้ นี่เป็นสิ่งที่บูชาครูบาอาจารย์เลย บูชาคุณงามความดี บูชาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ปฏิบัติธรรมเพื่อปฏิบัติบูชาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ไม่มีกําลังใจก็เอาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นครูเป็นอาจารย์เพื่อยึดเหนี่ยว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นครูบาอาจารย์ ท่านทุกข์มากกว่าเรา ท่านสละตั้งแต่สมบัติของท่าน ท่านสละครอบครัวของท่าน สละออกมาหมดเลย แล้วมาทุกข์มายาก สลบถึง ๓ หน ถึงสุดท้ายแล้วแทงทะลุไปหมด แทงกิเลสขาดออกไปจากใจจนหมด แล้ววางธรรมไว้ แล้วเราก็ก้าวเดินธรรมของเรา แล้วเราทําของเราขึ้นมาจนสมกับใจของเรา

ชําระกิเลสส่วนหนึ่ง เห็นไหม ส่วนหนึ่งต้องทําลายออกไป การก้าวเดินก็ง่ายขึ้นไป กีฬาสิ่งนี้เกิดขึ้นมาจากหัวใจแล้วเราก็ก้าวเดินต่อไปเพื่อจะชําระสิ่งที่ละเอียดเข้าไป พิจารณากายก็เป็นกาย พิจารณาจิตก็เป็นจิต ได้ทั้งหมด สติปัฏฐาน ๔ ได้ทั้งหมด ทําความสงบของใจเหมือนกัน ใจสงบสูงขึ้น สงบสูงขึ้นมันก็เป็นสัมมาสมาธิในส่วนสูงขึ้น สิ่งที่สูงขึ้นก็ชําระกิเลสที่ละเอียดขึ้นไป กิเลสที่ละเอียด ความพลิกแพลงของกิเลสมันก็ละเอียดกว่า

สิ่งที่ละเอียดกว่า ละเอียดกว่าเก่า พลิกแพลงกว่าเก่า เพราะเราเคยฆ่ากิเลสมาแล้วหนหนึ่ง กิเลสมันก็รู้ตัวแล้วว่าเพราะอุบายวิธีการใดมันถึงแพ้ สิ่งที่กิเลสแพ้มา กิเลสก็ถอยร่นออกจากใจให้เรายึดชัยภูมิในหัวใจของเราเป็นอิสระส่วนหนึ่ง หัวใจ ๔ ห้อง เราใช้ห้องหนึ่งที่เป็นห้องที่สะอาด เป็นฐานปฏิบัติการของเราไง หัวใจอีก ๓ ห้องนั้นยังโดนกิเลสปกคลุมอยู่ เราทําลายไม่ได้ เราก็ต้องทําลายเข้าไปอีกห้องหนึ่งๆ จนทําลายถึง ๔ ห้องออกไป นี่เป็นอิสระเสรีภาพทั้งหมดเลย

มีอีกห้องหนึ่งเป็นอิสระ แต่อีก ๓ ห้องนั้นโดนกิเลสยึดครองอยู่ กิเลสในหัวใจยึดครองอยู่ ยึดครองในภพในชาติของใจดวงนั้น เราก็ต้องพยายามทําลาย พยายามตั้งขึ้นมา แล้วไม่ต้องไปทําลายที่ห้องนั้น ทําลายที่อวิชชา ทําลายที่ความไม่รู้ไง สิ่งนี้ไม่รู้ในอะไร? ไม่รู้ในการอุปาทานของกาย

ในการยึดจิตว่าเป็นเรา สิ่งนี้เป็นเราเหมือนกัน ความเป็นเรานะ ในการพิจารณากายปล่อยวางนั้น กายไม่ใช่เรา เราไม่ใช่กาย นั้นเป็นสักกายทิฏฐิ ทิฏฐิในกาย ทิฏฐิในจิตล่ะ ทิฏฐิในกาย ความเห็นกาย ความเห็นผิดไง แต่ด้วยใช้ปัญญาของเราจนไปเห็นความถูกต้อง มันถูกต้อง เห็นสภาวะตามความเป็นจริงแล้วรู้จริงจากจิตใต้สํานึก ปล่อยวางสิ่งนี้โดยธรรมชาติของมัน นั้นเป็นงาน

สิ่งที่เป็นงานแทงทะลุออกไปแล้ว มันเป็นงานที่ว่าเราเคยทํา จนกิเลสแพ้ถอยออกไป แล้วเราตามต้อนกิเลสเข้าไป เรารุกกิเลส รุกเข้าไป กิเลสมันต้องใช้วิธีการใหม่ เพราะมันเคยแพ้มาแล้ว แล้วมันถอยร่นเข้าไปแล้ว วิธีการใหม่ของมันก็ต้องเกิดขึ้น วิธีการของเราที่จะพลิกแพลงไป อุบายจะเกิดขึ้น นี่ปัญญาจะเกิดขึ้นต่อเมื่อการต่อสู้เกิดขึ้น

เราต่อสู้ เห็นไหม เวลาเราทุกข์เรายากขึ้นมา เราเข้าไปในเหตุที่คับขัน เราจะใช้ความพยายามหาทางออกให้ได้เลย เพราะถ้าเราไม่คับขันถึงที่สุด เราจะหวังพึ่งคนอื่น ใครจะช่วยเหลือเราได้ เราก็ใช้ปัญญาเต็มที่แล้ว ใครจะช่วยเหลือเรา นั่นปัญญาไม่เกิดไง

แต่เมื่อวิปัสสนาเข้าไปถึงจุดหนึ่ง เวลามันเต็มที่เข้าไป ความเหนื่อยยาก ความเพียรของเรามันสะสม อดข้าวอดอาหารนะ อดนอนผ่อนอาหารเพื่อจะเร่งความเพียร เร่งความเพียรเพื่อชําระกิเลส ชําระกิเลสออกจากใจเพื่อให้ใจนี้เป็นอิสระ แล้วมันจะมีความสุข มันจะมีความพ้นออกไปจากการโดนครอบงํา

ขณะนี้กิเลสครอบงําเรา เราไม่รู้ตัวเราเองหรอก ทุกคนจะไม่รู้ตัวเราเลยว่านิสัยเราเป็นอย่างไร มันจะแสดงออกโดยธรรมชาติของมัน อย่างเช่นเป็นพ่อเป็นแม่ พ่อแม่จะรู้ว่าลูกนี้มีนิสัยอย่างไร แต่ตัวลูกนี้จะไม่รู้นิสัยหรอก ตัวเองไม่รู้นิสัย จนคนอื่นต้องบอกนะ แล้วเราสังเกตตัวเราเอง

อันนี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อกิเลสมันแสดงออกอย่างนั้น เราก็ไม่รู้เลย สิ่งนี้เราไม่รู้หรอกว่ามันจะแสดงออกมาอย่างไร แต่เวลาปัญญามันส่องเข้าไป ปัญญามันส่องเข้ามานะ ความสว่างเกิดขึ้นที่ไหน มันจะเห็นสภาวะความว่ามันหลงไปได้อย่างไร สิ่งนี้หลงไปได้อย่างไร ตําราของพระพุทธเจ้าพูดไว้จริงหมดเลย ธรรมะพระพุทธเจ้าสอนไว้จริงหมดเลย ความจริงนั้นเป็นจริงขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ารู้จริง

นี่เหมือนกัน ครูบาอาจารย์รู้จริง ครูบาอาจารย์ก็สอนเราให้เรารู้จริง เราฟังธรรมอยู่นี่ เราเหมือนจะก้าวเดินได้เลย เหมือนทอดสะพานไง ทอดสะพานให้จิตนี้เดิน จากจิตดวงหนึ่ง จิตดวงที่เคยชําระกิเลส ที่เคยฟาดฟันกับกิเลสมา มันจะเห็นแง่มุมของกิเลสว่ามันละเอียดมันลึกซึ้งมาก โทษของสิ่งใดในโลกนี้ ไม่มีใครเป็นโทษเท่ากับกิเลสครอบงําใจ ความคิดของกิเลสนี้มันครอบงําใจ แล้วใจนี้เป็นผู้ที่สร้างโลก

ในทางโลกว่ามนุษย์นี้สร้างโลกนะ กรรมกรเป็นผู้สร้างโลก โลกนี้อยู่ในนํ้ามือของกรรมกร นั่นน่ะ แต่จริงๆ กรรมกรจะทํางานไม่ได้เลยถ้าไม่มีผู้สั่งการ ไม่มีผู้คิดวางแบบแผนให้เขาทํางาน

นี่ก็เหมือนกัน ในเมื่อใจไม่คิดอะไรเลย งานต่างๆ จะไม่เกิดเลย กิเลส ความคิด ความทุกข์สิ่งต่างๆ ในหัวใจจะไม่มีเลย ถ้าสิ่งนี้ไม่ครอบงํา แล้วสิ่งนี้มันฝืนใจ นี่โทษของมัน มันอยู่ตรงนี้ อยู่ตรงกิเลสในหัวใจนี้ ถ้าชําระสิ่งนี้ได้ มันจะเป็นผลงานของเรา แล้วความสุขจะไปถามหาใครล่ะ ความสุขมันก็เกิดจากใจนั้น

เวลาทุกข์นี่ไม่ต้องบอกใครเลย ทุกข์มาก ทุกข์จริงๆ ทุกข์แล้วไม่มีทางแก้ไข ขยับซ้าย-ขยับขวาก็เหมือนกับคนไข้หนัก แล้วไปไหนไม่ได้ พลิกไปพลิกมา มันก็อยู่กับความทุกข์อยู่ตรงนั้นน่ะ ใจเวลานี้เป็นอย่างนั้นไหม ถ้าเป็นอย่างนั้น เราพยายาม

ทุกข์อย่างนั้นมันเป็นความทุกข์ที่ว่าจะต้องนอนจม จะต้องหมุนเวียนไปในวัฏฏะ ถึงจะพ้นจากกิเลสมาส่วนหนึ่ง ห้องหนึ่งว่างแล้วก็จริงอยู่ แต่ยังต้องเกิดต้องตายอยู่ ถ้าเห็นสภาวะแบบนี้ กําลังใจจากที่เราเคยประพฤติปฏิบัติมาเป็นส่วนหนึ่ง กําลังใจจากที่ว่าเราใช้ปัญญาเสริมเรา เสริมเราว่าเวลาคนทุกข์คนยาก เขาพยายาม ทุกข์อยู่อย่างนั้น เขาก็ทุกข์เพื่อจะเวียนไป แล้วเราใช้ความทุกข์นั้นเพื่อมาเป็นปัญญา เพื่อการชําระกิเลส ไม่ดีกว่าหรือ มันพลิกได้ไง ถ้าพลิกอย่างนี้ปัญญามันเกิด ปัญญามันเกิดขึ้นมา เพราะเราพลิกขึ้นมาจากความอ่อนด้อย พลิกขึ้นมาจากความไม่รู้เดียงสาของใจให้มันเข้มแข็งขึ้นมา นี่ปัญญาเกิดอย่างนี้ แล้วปัญญามันเกิดขึ้นมามันก็สร้างสมขึ้นมาให้เราเป็นผู้ใหญ่ขึ้นมา เป็นผู้ที่ก้าวเดินไป

ไม่ใช่ปัญญาเด็กๆ ปัญญาเด็กๆ ตั้งขึ้นมาก็ล้มไปๆ ไม่เป็นผู้ใหญ่เสียทีหนึ่ง เพราะว่าอะไร เพราะว่าเราไม่ทําสืบต่อ เพราะเราไม่มีความตั้งใจของเรา ถ้าเรามีความตั้งใจของเรา ปัญญาต้องเกิดได้ มรรคต้องเกิดในหัวใจของเราได้ สิ่งนี้เกิดได้หมดเลย เพราะมันเป็นสิ่งที่มีอยู่ สิ่งที่มีอยู่ สิ่งที่เป็นอยู่ เพียงแต่เราจัดการของเราไม่ถูกต้อง เราจัดการวิธีการของเราถูกต้อง มันก็จะเป็นสิ่งที่ถูกต้องขึ้นมา เป็นมรรคขึ้นมา เป็นมรรคอริยสัจจังในหัวใจ

มรรคอริยสัจจังในหัวใจมันก็เริ่มเคลื่อนตัว เคลื่อนตัวเข้าไปชําระกิเลส ชําระกิเลสคือชําระความเห็นผิดให้ใจนี้เห็นถูกต้อง ถ้าใจนี้เห็นถูกต้อง มันก็รู้จริงรู้แจ้ง เป็นอิสระ รู้จริงรู้แจ้งเป็นขั้นตอนไป ความเพียรของเราจะหมุนเข้าไปๆ หมุนเข้าไปทําลายตรงนี้ ตรงความเห็นผิดของมัน สิ่งนี้ความเห็นผิด แล้วมันก็ต้องยึดเป็นสมบัติของเรา

หัวใจของเรามันยึดเราเป็นสมบัติ ยึดอาการของขันธ์ ยึดอาการความรู้สึกนี้เป็นสมบัติ เป็นความเห็นของเรา ไปยึดมั่นถือมั่น ทุกอย่างเป็นเรา หวังพึ่งไง หวังว่ามีสิ่งนี้แล้วอุ่นใจ ถ้ามีสิ่งนี้แล้วการเวียนตายเวียนเกิดมันก็เป็นสภาวะอันหนึ่ง นี่เวลามันหดสั้นเข้า มันหดสั้นเข้ามาอย่างนั้น เวลามันยื่นออกไปข้างนอก เวลามันออกไปตามกระแสของเขา คิดถึง หวังพึ่ง หวังเกาะเกี่ยวกันตลอดไป สัตว์สังคม สัตว์มนุษย์เป็นอย่างนั้น

จิตของมนุษย์มันยิ่งกว่านั้น เพราะมันจะเป็นสัตว์สังคม มันก็เป็นสัตว์สังคมออกมาจากหัวใจ ถ้าหัวใจเป็นอย่างนั้น ทําไมความคิดไม่เป็นอย่างนั้น แล้วเราจะไปทําลายแต่รูปแบบภายนอก รูปเงาภายนอก มันทําแล้วมันก็จะไม่ได้ประโยชน์หรอก มันเป็นเรื่องเปลือกๆ เรื่องของโลกเขา จะทําลายต้องทําลายสภาวธรรม สภาวะที่กิเลสมันอยู่ กิเลสมันอยู่ที่ใจก็ย้อนกลับเข้ามาวิปัสสนา วิปัสสนาสติปัฏฐาน ๔ เท่านั้น

สติปัฏฐาน ๔ เป็นสมรภูมิที่ชําระกิเลส กิเลสเกิดขึ้นจากใจโดยความหลงผิดตรงนี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาแล้ววางธรรมนี้ เป็นสิ่งที่ง่ายที่สุด สิ่งที่คับแคบที่สุด สิ่งที่ต้อนกิเลสเข้าไปจนมุมแล้วแค่ทําลายด้วยตบะธรรมเท่านั้น แล้วเราก็ต้องสร้างสมของเราขึ้นมา เราต้อนกิเลสของเราให้มันจนมุมในสติปัฏฐาน ๔ ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม สร้างสมขึ้นมาอย่างนั้น แล้วพลิกแพลงสิ่งนี้ ใคร่ครวญออกไป จนมันปล่อยวาง ขาดออกไป สิ่งนี้สมุจเฉทปหาน รู้แจ้งแทงตลอด เป็นอิสรภาพขึ้นมาอีกชั้นหนึ่ง เห็นไหม หัวใจ ๔ ห้องมันก็ทะลุเข้าไปเป็นห้องที่ ๒

ธรรมะคืบคลานเข้าไปในหัวใจของเรา ถ้าธรรมะคืบคลานเข้าไปจนเต็มหัวใจแล้ว เป็น เอโก ธมฺโม จิตทั้งแท่งพ้นอิสรภาพทั้งหมดเลย แต่นี้เป็นส่วนหนึ่ง เห็นไหม กามราคะ-ปฏิฆะอ่อนลง ถ้าอ่อนลงแล้ว การประพฤติปฏิบัติก็ง่ายขึ้น การทรงตัวของใจจะมีความสุข จะมีความพอใจในใจนั้น นี่เป็นผลงานในความสุขในการประพฤติปฏิบัติ

เวลาทุกข์ยากแสนยากนี้ทุกคนรู้ ความทุกข์นี้มีประจํากาย ประจําจิตของสัตว์โลก ทุกคนรู้หมดเลย มีความทุกข์นี้ ทุกข์ไปจนถึงเทวดา จนอินทร์ จนพรหมนะ เพราะว่าเวลาเขาจะเป็นเขาจะตายขึ้นมา เขาก็ต้องห่วง เขาก็ต้องอาลัยอาวรณ์ในชีวิตของเขา ทุกคน ชีวิตเราเวลาจะพลัดพรากมันต้องถึงที่สุดแล้วมันต้องเสียดาย มันต้องอาลัยอาวรณ์ในสภาวะแบบนั้น เว้นไว้แต่ผู้มีธรรม ประพฤติปฏิบัติธรรม เห็นสภาวธรรมความเป็นจริง สิ่งนี้เป็นธรรมดา สิ่งนี้เป็นสภาวะอันหนึ่งที่ต้องเป็นไปโดยธรรมชาติของมัน

มันทําใจได้นั้นเป็นการอยู่ในกรอบของกิเลสนะ กิเลสครอบงํา นี้ไม่ใช่ทําใจได้ นี้ชําระขาดตั้งแต่ด้วยสมุจเฉทปหาน ด้วยสภาวธรรมอันนั้น นั่นน่ะ มันเวิ้งว้างขนาดไหนต้องไม่นอนใจ ถ้าสิ่งที่นอนใจมันไม่เป็นอิสรภาพโดยสมบูรณ์ ต้องพยายามค้นคว้าขึ้นไป พยายามจับต้อง ค้นหา ค้นหาสติปัฏฐาน ๔

ถ้าไม่ค้นหาสติปัฏฐาน ๔ นี่หลอกลวงได้ ในเมื่อจิตมันอยู่ใต้กรอบของกิเลส กิเลสยังครอบคลุมจิตอยู่ในความเห็นอันละเอียดอยู่นี้ มันต้องบอกว่า สิ่งนี้เป็นผล สิ่งนี้เวิ้งว้างแล้ว สร้างสถานะความว่างขึ้นมาให้ มันเป็นไปไม่ได้ เป็นไปไม่ได้เลยถ้าไม่ได้ฆ่ามัน ถ้าไม่ฆ่ามัน กิเลสมันไม่ปล่อยให้เราเป็นอิสระได้หรอก กิเลสมันบอกว่าต้องยึดมั่นถือมั่นจนถึงที่สุด ถึงจะกําลังของธรรมมากขนาดไหนมันก็ยึดมั่น ยึดในหัวใจนั้น แล้วมันจะมีความทุกข์อย่างนั้น มีความละเอียดอ่อน มีความอ่อนโยนในหัวใจนะ ถ้าไม่เห็นตัวมัน

ถ้าเห็นตัวมัน กามราคะนี้รุนแรงมาก สิ่งที่รุนแรงนี้รุนแรงในหัวใจ ตรงนี้เท่านั้น หัวใจห้องที่ ๓ นี้เป็นหัวใจที่ว่าสูบฉีดเลือดทั้งหมดเลย สิ่งที่เป็นไป ความโลภ ความโกรธ ความหลงเกิดจากตรงนี้

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใหม่ๆ เวลาประพฤติปฏิบัติใหม่มา “ฉันประพฤติปฏิบัติแล้วฉันละความโกรธได้ เดี๋ยวนี้ฉันมีความสุข”

มันจะละความโกรธไปไหน ในเมื่อมันไม่ได้ตัดปฏิฆะ สิ่งที่เป็นปฏิฆะคือความผูกไว้ที่ใจ ใจมันหวังไง สิ่งที่หวัง คือสิ่งที่ปฏิฆะ คือความผูกไว้ ถ้ามันหวัง หวังอะไร? ก็หวังในกามราคะและปฏิฆะ ความหวังนั้นมันไม่มี ถ้ามันยังหวังอยู่แล้วไม่ได้ มันก็ต้องมีความโกรธ นี่โกรธเกิด เกิดตรงนี้ อาการของโกรธเกิดจากตรงนี้ อาการของโกรธ อาการของความยึดมั่นถือมั่น ความปฏิฆะนี้โกรธมาก ไม่สมใจ ถ้าหวังแล้วไม่สมหวังจะมีความโกรธ มีความรุนแรง นี่สูบฉีดเลือดด้วยความรุนแรง การต่อสู้นี้ต่อสู้ตรงนี้ เป็นสิ่งที่ยากมาก ยากเพราะสิ่งนี้มันเป็นสิ่งที่ว่ามันเป็นอํานาจ มันเป็นพลังงานที่เหนือมาก พลังงานตรงนี้เป็นพลังงานที่ใหญ่มาก

เหมือนนํ้าป่า เห็นไหม เวลานํ้าท่วมขึ้นมา พายุพัดขึ้นมา เวลาพายุพัดเอาไป โลกนี้ทั้งโลกมันจะพัดเอาราบเป็นหน้ากลอง เป็นไปหมดนะ บ้านเรือนนี้จะทําลายหมดเลยเวลามันพัดไป นี่ก็เหมือนกัน บ้านเรือนหมายถึงว่าความคิดความดีไง ความดีของเราตั้งต้นในหัวใจ เราจะทําดีสิ่งนั้น จะทําสิ่งนี้ เวลาสิ่งนี้พายุมันเกิดขึ้นมา ความต้องการ ความโกรธขึ้นมา มันเกิดขึ้นมา มันเผาผลาญ มันทําลายสิ่งนี้หมดเลย จนราบเป็นหน้ากลองไปแล้วถึงได้สติกลับมา

นี่มันถึงต้องยับยั้งกันด้วยสัมมาสมาธิ ยับยั้งกันด้วยความคิดของเรา ยับยั้งสิ่งนี้ได้ จับต้องแล้วยับยั้งมัน จับต้องสิ่งนี้ได้ จะสู้มัน เหมือนเข็นครกขึ้นภูเขา แล้วเรายืนอยู่ แบกครกไว้ ครกมันจะไหลทับเราตลอดไป นี่ก็เหมือนกัน เราจับต้องได้แล้ว เรามีครกอยู่แล้ว แล้วเราเข็นขึ้นภูเขา เข็นขึ้นภูเขาเพื่อจะทําลายมัน มันมีอํานาจเหนือกว่า จนกว่าเราพยายามทําใจของเรา จนปรับสภาวะพื้นดินที่ลาดชันให้มันเสมอกัน เห็นไหม เสมอกันคือปัญญาของเราทัน พลังงานของเราพอ เราจะวิปัสสนาได้ ถ้าเราวิปัสสนา แยกแยะสิ่งนี้เหมือนกัน ขันธ์อันละเอียด อันนี้มันเป็นความผูกพันของใจ มันเป็นสิ่งที่ว่าสูบฉีดเลือด

สิ่งที่เป็นละเอียด ผู้ที่ใช้ปัญญา ผู้บริหาร สิ่งที่บริหารใช้ปัญญา เราเซ็นคําสั่งคําสั่งเดียวเท่านั้นล่ะ ลูกน้องทํางานไป ๕ วันก็ไม่เสร็จ นี้ก็เหมือนกัน สิ่งที่เกิดขึ้นจากตรงนี้แล้วมันสืบต่อไปเป็นอาการของใจ กระเพื่อมออกไปถึงข้างนอก มันเป็นความรุนแรงมาก ถึงว่ามันเป็นขันธ์ละเอียด แต่มันให้ผลออกมาแล้วมันจะให้ผลรุนแรงกับสิ่งต่างๆ ละเอียดในสถานะของปัญญาของมัน แต่ผลของมันให้ผลมาก

สิ่งที่ทํางานจากข้างล่าง ทํางานจากกาย จากจิต พิจารณาเข้ามา ปล่อยวางเข้ามา มันเป็นผลจากความอยาก ถึงเป็นสิ่งที่หยาบมาก เป็นสิ่งที่ว่าลําบากมาก แต่ทําลายแล้วมันก็ได้ผลเท่านั้นล่ะ แต่ผลอันนี้ ถ้าทําลายสิ่งนี้ จะไม่เกิดอีกเลย จะไม่เกิดในกามภพ เห็นไหม มันทําลายความเกิดได้ส่วนหนึ่งเลย

ทีนี้ถ้าพูดถึงทําข้างล่างได้มันต้องเกิดอีก ๗ ชาติ ต้องหมุนไปใน ๗ ชาติ ถ้าไม่ได้ปฏิบัติมา แต่นี้ปฏิบัติขึ้นมาจนถึงกามราคะ ทําลายสิ่งนี้ได้จะไม่เกิดในกามภพ นี้ถ้าไม่เกิดในกามภพ สิ่งที่จะไม่เกิดอีก อุบายวิธีการมันถึงพลิกแพลงมาก

เราจะสุกเอาเผากินไม่ได้ มันจะสร้างสถานะ การประพฤติปฏิบัติที่หลง หลงตรงนี้ หลงตรงที่ว่ามันทําแล้วมันสงบ มันเวิ้งว้าง เหมือนจริง ภาพนี้เหมือนจริง สิ่งนี้ปล่อยวางเหมือนจริง เพราะเราศึกษาธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไว้ เรามีพื้นฐานไง สิ่งที่พื้นฐานที่ว่าเป็นปัญญาของเรา กิเลสมันพลิกเป็นสมบัติของมัน กิเลสพลิกสิ่งที่ว่ามีข้อมูลของเราว่า “เวลาเวิ้งว้างจะเวิ้งว้างนะ เรือนว่าง จิตเราจะไม่มีเลย มันจะปล่อยวางอย่างนั้น” นี่กิเลสเอาตรงนี้มาเป็นอาวุธของเขา แล้วก็สร้างความเหมือนขึ้นมาในหัวใจ แล้วเราก็จะเชื่อสิ่งนั้น พอเราเชื่อสิ่งนั้น เราไม่ก้าวเดินต่อไป เราก็จะติดสิ่งนั้น แล้วก็สร้างเหมือนอย่างนี้หลายภาพๆ เราก็จะเป็นมรรค ๔ ผล ๔ เราก็จะปล่อยวางจนถึงที่สุด แล้วเราก็โดนกิเลสครอบไว้

รู้ไม่จริงในขั้นตอนนี้ กิเลสก็ครอบงํา รู้ไม่จริง กิเลสจะครอบงําต่อไป ถ้ารู้จริง ความรู้จริงจะครอบงําเราไม่ได้ เพราะเรารู้จริง รู้แจ้ง แทงตลอด

สิ่งนี้สภาวะของกิเลส ใช้ปัญญา ฟังสิว่ากิเลสมันพลิกแพลงได้ขนาดไหน มันใช้เล่ห์กลของธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่เราศึกษาเล่าเรียนมา เราใช้เล่ห์กลของธรรมครูบาอาจารย์ที่เทศนาว่าการสอนเราไว้ แล้วเราฟังธรรมๆ มา เราจําของเราไว้ จําไว้เพื่อเป็นธรรมาวุธเพื่อจะชําระกิเลส กิเลสมันพลิกอีกทีหนึ่งเป็นอาวุธของมันมาเชือดคอเรา ให้เราล้มลุกคลุกคลานไป แล้วเราก็ล้มลุกคลุกคลานไปเพราะกิเลสครอบงํา

เราไม่รู้แจ้งแทงตลอด กิเลสครอบงําเรา เราก็ไม่รู้แจ้งสิ่งนี้ เราจะต้องพลิกวิธีการของปัญญาขึ้นมา ให้ปัญญาขึ้นมาเป็นวิธีการใหม่ จนแยกแยะออกไปๆ เห็นไหม แยกแยะออกไปในหัวใจ

“เห็นไหม” คือผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเห็นก็จะเห็น ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติไม่รู้สิ่งนี้ ฟังธรรมไว้เป็นเครื่องระลึก เป็นกําลังใจของเราว่า มรรค ๔ ผล ๔ เป็นสิ่งที่หัวใจที่มันมีอยู่ สมบัติที่มีอยู่นี้สามารถทําได้ พลิกแพลงไปจนบ่อยครั้งเข้าๆ จนมันขาดนะ ขาดออกไปจากใจ สิ่งนี้ต้องขาดออกไปจากใจ รู้แจ้งแทงตลอด สิ่งนี้จะครอบงําไม่ได้เลย กามราคะครอบงําจิตนั้นไม่ได้ จิตนั้นจะมีความสุข จะมีความเวิ้งว้างมาก ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาเป็นอิสระ อิสระในกรอบของอวิชชา ไม่ใช่อิสระโดยธรรมชาติ

อิสระในอวิชชานี้จะเวิ้งว้าง จะปล่อยวาง นี่เรือนว่าง ว่างนี้มีว่างหมดเลย แต่อันนี้มันอยู่ในว่าง อยู่ในบ้าน แล้วคนที่อยู่ในบ้านนั้นจะไม่เห็น เห็นแต่บ้านว่างตลอดไปอยู่อย่างนั้น จนกว่าปัญญามันจะเริ่มเอะใจ ปัญญามันจะเริ่มไหวเข้ามาว่าสิ่งนี้มันคืออะไรอยู่ แล้วย้อนกลับมาวิปัสสนามันได้

ถ้าย้อนกลับมา ย้อนกลับมาก็จับสิ่งนั้น สิ่งนี้เกิดดับๆ ในหัวใจ มันเกิดอย่างละเอียด ดับอย่างละเอียด จนแทบจะไม่รู้เรื่องเลย จนเป็นความว่างได้ นั่นน่ะ สิ่งนี้คือเป็นตัวมหาเหตุ สิ่งนี้ครอบงําวัฏฏะไว้ทั้งหมดเลย ปล่อยวางจากกามราคะแล้วไม่เกิดในกามภพก็จริงอยู่ แต่ต้องเกิดในพรหมอยู่ เห็นไหม จนเราวิปัสสนาเข้าไปจับต้องสิ่งนี้ได้ วิปัสสนาด้วยปัญญาญาณ ปัญญาญาณเกิดขึ้นแล้วชําระกิเลสตรงนี้ขาดออกไป นั่นน่ะ เป็นอิสระเสรีภาพโดยธรรมชาติ สิ่งนี้ขาดออกไป เห็นไหม

จากจิตที่ปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามา ปล่อยขันธ์เข้ามา ปล่อยวางขันธ์เข้ามาเป็นตัวจิต แล้วพอทําลายจิตเข้าไปแล้ว จิตปล่อยตัวมันเองแล้วมันจะเหลือสิ่งใดให้เป็นสิ่งที่ว่าปล่อยอีกล่ะ มันพลิกทีเดียวมันก็หมดสิ้นกันไป ไม่ต้องปล่อยสิ่งใดๆ อีกเลย เห็นไหม

รู้จริงเป็นอิสรภาพ อิสรภาพจาก อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สิ่งที่เป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี้คือความไม่รู้ของมัน มันไม่รู้จริง มันรู้ตามสมมุติ รู้ตามอวิชชานั้น นี่เป็นธาตุรู้ รู้สึกตัวอยู่ แต่ไม่รู้ตัวเอง แล้วจนเป็นวิชชา พอวิชชามันก็ดับอวิชชานะ สุขเกิดขึ้นจากใจ ดับสิ่งต่างๆ ทั้งหมดในหัวใจ นี่รู้จริงตามมรรค ๔ ผล ๔ รู้จริงตามการประพฤติปฏิบัติ

เราประพฤติปฏิบัติมา ประพฤติปฏิบัติเพื่อหัวใจของเรา เพื่อหัวใจของเรา ธรรมของครูบาอาจารย์นั้นเป็นสิ่งที่ว่าเราฟังมาเพื่อเป็นการก้าวเดิน เราต้องก้าวเดินตามครูบาอาจารย์ไป ผู้ที่มีครูจะประพฤติปฏิบัติไม่เสียหาย

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้มาก่อน แล้วเราประพฤติปฏิบัติมา เอาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เป็นต้นแบบ ครูบาอาจารย์ของเราเป็นปลีก เป็นย่อย เป็นกิ่ง เป็นแขนงต่อไป กิ่งแขนงนี้เป็นสิ่งที่ว่าเราจะก้าวเดินเป็นกลอุบาย เป็นวิธีการ

อุบายวิธีการถ้าตรงกับจริตนิสัยของเรา เราจะได้ประโยชน์ตรงนั้น ถึงว่าครูบาอาจารย์เราเป็นกิ่งเป็นแขนง แต่ละกิ่งแต่ละแขนง คนชอบสิ่งใดตรงกับจริตนิสัยมันก็จะฟังครูบาอาจารย์องค์นั้น ครูบาอาจารย์องค์นั้นก็จะเป็นผู้ชี้นําให้เราพ้น ก้าวพ้นโดยความปลอดภัย ในการประพฤติปฏิบัติเรา มันจะปลอดภัยเลยนะ ถ้าไม่มีครูมีอาจารย์นะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมาจะต้องเดินผิดพลาดมา ถึงมีครูมีอาจารย์คอยชี้อยู่

ควาญประจําช้างนั่งอยู่บนคอช้างนะ ช้างนี้ยังเดินตามอํานาจของมัน เพราะช้างนี้คือกิเลสที่มันดิ้นรนมาก เรามีหัวใจ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อยู่ในหัวใจของเรา มันดิ้นรนตลอดไป แล้วควาญช้างคือครูบาอาจารย์เรา แต่ที่เราลงใจองค์ไหน ให้เป็นควาญช้างขึ้นขี่คอเรา เรายังดื้อไปประสาอํานาจของช้าง ช้างมันมีแรงมากไง มันไปประสามัน นี่เหมือนกัน เรามีครูบาอาจารย์เป็นแขนง เพื่อเป็นประโยชน์กับเรา ตรงจริตนิสัยกับเรา เป็นประโยชน์กับเรา

ต้นแบบคือองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ที่ปรินิพพานไปแล้ว สุขนี้เป็นวิมุตติสุข ครูบาอาจารย์ของเราตรัสรู้ธรรมเข้าไปแล้ว สิ้นสุดไป เป็นวิมุตติสุขจากครูบาอาจารย์เรา เช่น หลวงปู่มั่นลงมา ครูบาอาจารย์ลงมา แล้วเราก็ประพฤติปฏิบัติขึ้นมา เป้าหมายเราอยู่ตรงนี้ นี่อธิษฐานบารมี บารมีถึงที่สุดแล้วเราต้องทํามันถึงพ้นทุกข์ได้ แล้วประพฤติปฏิบัติไปก็ก้าวเดินไปตามอํานาจวาสนาของเรา เอวัง

๓

ใจหลุดพ้น

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๔๕

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ วันนี้อากาศดีนะ ตั้งใจหาความสุขใส่ตัวเองนะ หาความสุข วิธีการหาความสุข วิธีการการจะหาความสุขใส่ตัวเอง สุขเกิดจากการประพฤติปฏิบัติ ประพฤติปฏิบัตินี้เป็นการกวน ทําเรื่องของใจของตัว กวนเข้ามา กวนเข้ามาเหมือนกับกวนอาหาร กวนอย่างนั้น กวนเพื่อให้ใจของเราพลิกจากส่วนหนึ่งเป็นอีกส่วนหนึ่ง พลิกจากความเป็นโลกียะ พลิกจากความเป็นจิตดั้งเดิมของโลกเขา คิดแบบตามปกติให้คิดเป็นโลกุตตระ สิ่งที่ความคิดเป็นโลกุตตระนั้นจะเอาเราออกจากโลกสมมุตินะ

โลกนี้เป็นโลกสมมุติ จริงตามสมมุติ ถ้าไม่มีธรรมมานี้ เราจะไม่เห็นความเป็นสมมุติ เราจะเห็นหน้าเดียวว่าสิ่งนี้เป็นความจริง โลกนี้เป็นความจริง จริงเพราะเราอยู่ในโลกนี้ แล้วเราเห็นสภาวะตามความเป็นจริงของโลก แล้วเราก็จะยึดโลกนี้ว่าเป็นอย่างนี้ ตามการศึกษาอย่างนี้

การศึกษาเล่าเรียนมา ทางวิทยาศาสตร์ก็พิสูจน์โลก พิสูจน์ตามจากสิ่งนี้ พิสูจน์แล้วเราก็เชื่อ ชีวิตก็เหมือนกัน มันเป็นสิ่งที่พิสูจน์ได้ในโลกนี้ เราพิสูจน์กันตามประสาเรา แล้วเราก็เชื่อตามประสาว่า คนเราเกิดมาก็มีเท่านี้ แต่ธรรมไม่ได้แคบอย่างนั้นเลย

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเวียนตายเวียนเกิดมา สร้างสมมาเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพุทธภูมิมา สะสมมาขนาดไหนถึงได้เกิดมามีบุญญาธิการ ได้พยายามทําโมกขธรรมให้เกิดขึ้นมาจากตัวเอง จากตัวเองเป็นคนที่ว่าแสวงหา เป็นคนพยายามค้นคว้าจนเห็นธรรม เห็นสภาวธรรมความเป็นจริง ความเป็นจริงของเรื่องของธรรม แล้วมีความสุข สุขเกิดจากการประพฤติปฏิบัติ การประพฤติปฏิบัติต้องมีการขวนขวาย มีการประพฤติปฏิบัติถึงจะเกิดขึ้นมาได้

ใจพ้นจากทุกข์ ทุกข์นี้พ้นออกไปจากเรื่องของกิเลสได้ จะต้องมีความจงใจ มีการประพฤติปฏิบัติ จะไม่มีการทําไปตามความเห็นของความคิดของโลกแล้วจะพ้นออกไปจากกิเลส มันเป็นไปไม่ได้เลย

สิ่งที่เป็นโลกนี้ก็เป็นโลกเขา แล้วเราจะทําขึ้นมา เราศึกษาธรรม เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเราจะปฏิบัติธรรม แล้วเราจะทําของเราอย่างไร เราคิดว่า เราวางใจของเราอย่างไรให้มันเป็นไปตามสภาวะที่มันจะเกิดขึ้นตามความเป็นจริง ตามความเป็นจริง เห็นไหม

จริงของโลกเขามันจริงอยู่แล้ว สิ่งนี้เป็นความจริงในหัวใจเรา มันมีอยู่โดยดั้งเดิม แล้วมันก็จริงตามประสาของมัน เราได้ประสบสิ่งนี้ เราก็ต้องเชื่อสิ่งนี้ ว่าสิ่งนี้เป็นความจริง สิ่งนี้เป็นความเกิดดับของใจ อาการของใจ สิ่งต่างๆ นี้เป็นอาการของใจ คนที่ไม่ประพฤติปฏิบัติ คนที่ไม่ศึกษา จะไม่เข้าใจเรื่องของใจเลย จะไม่เข้าใจเรื่องของใจแล้วจะไม่เข้าใจเรื่องสภาวะของใจ แล้วก็จะเหมารวมทั้งหมดว่าเป็นเรา สิ่งต่างๆ นี้เป็นเรา สิ่งที่เป็นต่างๆ เป็นเรา เราก็ต้องเชื่อเรา เชื่อความเห็นของเรา แล้วพอเชื่อความเห็นของเรา ความเห็นของเราก็หลอกเรา หลอกให้เราเห็นตามความเป็นจริง

ใจพ้นจากทุกข์ ใจพ้นออกไปจากทุกข์ ถ้าพ้นออกไปจากทุกข์ ใจจะเป็นสิ่งที่ว่ารับรู้ตามความเป็นจริง แต่ใจยังไม่พ้นออกไปจากทุกข์ มันอยู่ในความทุกข์ ใจไม่พ้นออกจากวัฏฏะไปได้ หมุนเวียนในวัฏฏะ วนในวัฏฏะ แล้วก็จะเป็นความหมุนไปตามสภาวธรรม นี่กรรมดี-กรรมชั่วมีผลตรงนี้ ตรงความดี-ความชั่ว ให้ผลเป็นความดี-ให้ผลเป็นความชั่ว ระหว่างภพชาติต่างๆ ที่ใจหมุนเวียนไป แล้วเราก็มีสภาวะความหมุนเวียนไปตามประสาอย่างนั้น

แล้วเราจะมาประพฤติปฏิบัติ เราจะทําอะไรไม่ได้เลย เราจะปล่อยเราตามความเห็นของเรา เห็นไหม เราจะทําว่าเราจะต้องกําหนดขึ้นมา กําหนดก็ไม่ได้ ทําอะไรก็ไม่ได้ เพราะมันจะเป็นตัณหาความทะยานอยาก

สิ่งที่ความเป็นตัณหาความทะยานอยากนี้มันมีอยู่โดยดั้งเดิม ตัณหาความทะยานอยากโดยหัวใจ โดยกิเลส มันมีอยู่ในหัวใจ แล้วเราจะผลักสิ่งนี้ออกไป มันเป็นไปไม่ได้ มันต้องมีอยู่โดยสภาวะของมัน เพียงแต่เราดัดแปลง เราจะดัดแปลงว่า สิ่งใดเป็นโลก สิ่งใดเป็นธรรม

สิ่งใดเป็นโลก เห็นไหม โลกคือความคิดของเรา มันเป็นโลก มันเป็นความเห็นของเรา สิ่งนี้เป็นโลก แล้วสิ่งที่เป็นธรรม ธรรมนี้เป็นธรรมเพราะเหตุใด เป็นธรรมเพราะมันเป็นฝ่ายมรรค มรรคคือเครื่องดําเนิน สิ่งที่เครื่องดําเนิน มันเป็นการดําเนินของใจ ใจต้องก้าวเดินออกไป ถ้าใจไม่ก้าวเดินออกไป ใจก็ยํ่าอยู่กับที่ ยํ่าอยู่กับที่ก็ประสาความคิดของเขาอยู่โดยดั้งเดิม ใจนี้อยู่โดยความคิดของตัวเองอยู่แล้ว แล้วยํ่าอยู่กับที่นั้นมันก็ต้องเป็นโลก

แต่ถ้ามันเป็นธรรม ทําความคิดขวนขวายออก สิ่งที่ขวนขวายออก มันก็เป็นความคิดเหมือนกัน แต่มันเป็นมรรค สิ่งที่เป็นมรรค มันจะทําให้เราก้าวเดินออกไปได้ ถ้ามีมัคคา เครื่องดําเนิน เครื่องดําเนินทางอันเอกจะพ้นออกไปจากกิเลส ถ้าไม่มีทางมรรคเป็นเครื่องดําเนิน เราจะไม่พ้นไปจากกิเลส เราจะต้องยํ่าอยู่กับกิเลส

แล้วเวลาความเห็นของเรา เราว่าเพ่งก็ไม่ได้ ถ้าเพ่ง มันเป็นเรื่องของความคิดความเห็น ความที่เราเพ่งขึ้นไป มันเป็นการว่าเจาะจงเป็นความเกร็ง

นักศึกษาแพทย์ เห็นไหม นักศึกษาแพทย์เป็นคนที่มีปัญญามาก จบแพทย์ออกมาแล้วจะมีแต่ความรู้ ความรู้ของเขาแน่นมากเลย แต่เขายังต้องเป็นแพทย์ฝึกหัดอีก สิ่งที่เขาฝึกหัดเพราะเหตุใด เพราะเขามีแต่ปริยัติ มีแต่ความรู้ของเขา ต้องฝึกหัด แต่ผู้เป็นบุรุษพยาบาลในห้องผ่าตัดนั้นเขาจะทําแผล เขาทําสิ่งใดได้สวยงามกว่าแพทย์ฝึกหัดใหม่ๆ แพทย์ฝึกหัดใหม่ๆ จะไม่มีความชํานาญขนาดนั้น นั้นคือประสบการณ์ตรง

การศึกษาเล่าเรียนในปริยัติของเราก็เหมือนกัน เราศึกษามา เราเข้าใจของเรามา มันมีการศึกษามาขนาดไหน มันจะเป็นเรื่องของกิเลสเอาไปกินทั้งหมดเลย สิ่งที่กิเลสเอาไปกินเพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจ มันลึกซึ้งยิ่งกว่าแพทย์ฝึกหัด เพราะแพทย์ฝึกหัดนั้นเขาเรียนทางวิทยาศาสตร์มา เขารู้ทางทฤษฎี เขารู้เรื่องสารเคมี เขารู้ทุกอย่าง แล้วมันจะเป็นตามสภาวะแบบนั้น แต่เขาก็ต้องมาฝึกหัด ฝึกหัดเพื่อให้เป็นประสบการณ์ของเขา

แต่ของเรา เราประสบการณ์ของใจ ประสบการณ์ตรงของใจมันสําคัญมากกว่านั้น สําคัญมากกว่านั้นเพราะเราจะต้องเอาใจของเราออกจากกิเลสให้ได้ ถ้าเราจะเอาใจของเราออกจากกิเลสให้ได้ มันจะต้องมีตัวใจ

ตัวใจคือตัวรู้...ถูกต้อง สิ่งที่ตัวรู้ สภาวะรู้ รู้ต่างๆ รู้อะไร? รู้สภาวะเกิดดับ สิ่งที่สภาวะเกิดดับต่างๆ เรารู้แล้ว รู้ความเกิดดับ นั่นรู้อาการของใจ สิ่งที่ความเกิดดับนี้เป็นอาการของใจ แล้วห้ามด้วยนะ ห้ามใช้ความคิด ห้ามใช้สิ่งต่างๆ ห้ามเติมเข้าไป ต้องให้รู้สภาวะเกิดดับอย่างเดียว ถ้ารู้สภาวะเกิดดับอย่างเดียว “รู้นั้นเป็นปัญญาแล้ว เป็นวิปัสสนาแล้ว” อันนั้นเป็นความที่ว่ากิเลสเอาไปกินทั้งหมดเลย มันจะเป็นวิปัสสนาไปได้อย่างไร

มันจะเป็นวิปัสสนา ศีล สมาธิ ปัญญา ถ้ามีศีลบริสุทธิ์ เราจะทําสมาธิได้ง่ายขึ้น ถ้าเรามีสมาธิแล้วจะทําให้เกิดภาวนามยปัญญา ถ้าเราไม่มีสมาธิ เราจะเกิดปัญญาของโลก โลกียปัญญา จะเป็นสิ่งต่างๆ ที่ว่าให้เราคิดตามสภาวะที่มันเกิดดับตามเหตุผลนั้น เราประพฤติปฏิบัติของเราเพื่อมีปัญญา

การประพฤติปฏิบัติพ้นจากจิตไปไม่ได้ ถ้าต้องมีตัวจิตตัวรับรู้ เราไม่ได้คิดถึงตัวจิตตัวรับรู้ เราคิดถึงแต่สภาวะรับรู้เลย สิ่งที่เป็นสภาวะรับรู้อันนี้มันจะเป็นปัญญา สิ่งที่เป็นปัญญา นี่สภาวะจิต จิตเอาไปรู้อะไร รู้ต้องรู้ด้วยปัญญา สิ่งที่จะเติมขึ้นไป เติมไม่ได้ คิดไม่ได้ ถ้าคิดแล้วมันจะเป็นการที่เราเพิ่มเข้าไป มันเป็นเรื่องตัณหาความทะยานอยาก

อันนี้เป็นความเห็นของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติตามหลักวิชาการ ตามหลักวิชาการว่าเติมความคิดไม่ได้ ถ้าเติมความคิดไปนั้นเป็นตัณหา นั่นคือตัณหาแทรกแล้ว ตัณหาแทรกเข้าไปในการประพฤติปฏิบัตินั้นมันจะไม่ใช่มรรค ถ้าตัณหาแทรกเข้าไปมันจะเป็นตัณหา มันก็ต้องเป็นตัณหาไปก่อน การประพฤติปฏิบัติ จะพิจารณา จะเพ่งก็ต้องเพ่งไปก่อน คนเราจะปฏิบัติให้ถูกต้องเลยไม่ได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนผู้ที่มีกิเลส องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอน รื้อสัตว์ขนสัตว์ให้พ้นออกไปจากกิเลส องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ได้สอนพระอรหันต์

สิ่งที่เป็นพระอรหันต์เท่านั้นถึงจะเห็นสภาวะเกิดดับตามความเป็นจริงแล้วไม่มีกิเลสเข้าไปรับรู้ เข้าไปแทรกในสภาวะเกิดดับนั้น เพราะกิเลสมันขาดออกไปจากใจ เพราะกิเลสมันตายออกไปจากใจ ถึงเห็นสภาวะเกิดดับตามความเป็นจริง สภาวะเกิดดับตามความเป็นจริงนั้นเป็น ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์เท่านั้นเป็นภาระอย่างยิ่ง สิ่งที่เป็นภาระอย่างยิ่งมันก็เกิดดับตามสภาวะของมันจนถึงที่สุดแล้วมันก็ต้องพลัดพรากจากกันไปโดยธรรมชาติของมัน สิ่งที่มันจะพลัดพรากจากไปโดยธรรมชาติเพราะได้ชําระกิเลสออกมาจนเป็นพระอรหันต์แล้ว ถึงจะไม่มีสิ่งใดๆ เข้าไปแทรกซ้อนสิ่งนี้ได้

แต่ถ้าเราเป็นปุถุชน เราเป็นคนหนาด้วยกิเลส ธรรมดาของมัน ความคิดนี้มันต้องมีโดยธรรมชาติ สิ่งที่เป็นธรรมชาติ เพียงแต่เราพลิกจากโลกียะเป็นโลกุตตระ พลิกจากตัณหาความทะยานอยากเป็นมัคคา มัคคาเครื่องดําเนินมันจะดําเนินให้เราพ้นออกไปจากกิเลสได้ เราจะต้องพลิกความเห็นของเรา พลิกความเห็นไปเพื่ออะไร? เพื่อชําระกิเลส ไม่ใช่เห็นสภาวะเกิดดับ สภาวะเกิดดับนี้เริ่มต้นเห็นจากสภาวะเกิดดับมา เราจะทําตัวเราให้เป็นแค่วัตถุชิ้นหนึ่งเท่านั้น

ดูอย่างเครื่องใช้ไฟฟ้า ถ้าเรากดสวิตช์มันก็จะทํางานของมัน ยิ่งไฟฟ้าตามถนนหนทางมันจะดับหรือว่ามันจะสว่าง มันจะมืดหรือสว่างตามแต่สภาวะของแสง มันเป็นสิ่งที่อัตโนมัติ นี้ก็เหมือนกัน สภาวะเกิดดับโดยธรรมชาติ เราจะศึกษาเราเพื่อเป็นวัตถุสิ่งหนึ่งเท่านั้นหรือ เรามีชีวิต ชีวิตนี้มันมีคุณค่ามากกว่า

เรื่องของธรรมคือเรื่องของใจ ใจนี้รับสภาวธรรมทั้งหมดเลย แล้วใจนี้เป็นผู้รู้ สิ่งที่เป็นผู้รู้ เรารับรู้สิ่งต่างๆ รับรู้แล้วเป็นความสุข-ความทุกข์ทับถมมาที่ใจ นั้นคือชีวิต นั้นคือสถานะของธาตุรู้ สิ่งที่ธาตุรู้นี้มันเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์

แต่สภาวะเกิดดับของวิทยาศาสตร์นั้นมันเกิดดับตามสภาวะวิทยาศาสตร์ อันนั้นเป็นอาการเหมือนกัน แต่เขาไม่มีจิต เขาไม่มีชีวิต เขาเกิดดับของเขา เขาก็เกิดดับสภาวะของเขา มีเหตุมีปัจจัย มีพลังงานเข้าไป มีสิ่งที่ว่าส่งเสริมไป เขาก็ทํางานจนกว่าหมดพลังงานของเขา เขาก็ไม่มีสิ่งใดๆ เขาไม่ได้ประโยชน์อะไรขึ้นมาเลย เพราะเขาเป็นวัตถุสิ่งหนึ่งที่มนุษย์คิดขึ้นมา

สิ่งที่มนุษย์คิดขึ้นมา คิดขึ้นมาเพื่อประโยชน์ของเรา เพื่อประโยชน์ เพื่อความสะดวกสบายของการดํารงชีวิต สิ่งนั้นเป็นสิ่งที่เราคิดขึ้นมา เขาต้องสมบูรณ์แบบ เขาใช้ของเขาได้ เราเอาสภาวธรรมไปจับเขาแล้วพิจารณาของเขา นั้นเป็นการส่งออก สิ่งที่ส่งออกคือรับรู้สิ่งต่างๆ แล้วพิจารณาตามสภาวะนั้นไป แต่ไม่มีตัวที่รับรู้ตกสู่ภวังค์อยู่ อันนั้นคือตัวจิต นั้นคือตัวการรับรู้ สิ่งที่รับรู้แล้วกรองมาจนตกผลึก นั่นน่ะ ปัญญามันเกิดขึ้นตรงนี้ไง ตรงที่ว่าต้องใช้ปัญญาเข้าไปชําระกิเลส เกิดจากตรงที่ว่าเข้าไปรับรู้แล้วแยกแยะออก นี่ปัญญาวิปัสสนา วิปัสสนาต้องจับต้องกาย เวทนา จิต ธรรมได้ตามสภาวะตามความเป็นจริง

เห็นสภาวะเกิดดับโดยสมมุติของเรา เราเป็นปุถุชนเห็นสภาวะเกิดดับ บ่วงของมาร รูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นบ่วงของมาร มารติดสภาวะแบบนี้แล้วตามสภาวะแบบนั้นเข้าไป แล้วเราจะกําหนดนามรูป กําหนดความรับรู้ของเราเข้ามา นี่กําหนดสภาวะเกิดดับ สิ่งใดเกิดขึ้น สิ่งนั้นต้องดับเป็นธรรมชาติของมัน อาการทันสติทันนั้น ถูกต้อง ถ้าสติทัน แล้วเป็นการรับรู้สิ่งต่างๆ นี้ เป็นปัญญาอบรมสมาธิ จะว่าผิดทั้งหมดก็ไม่ใช่

ในการเพ่งจิตดูจิต ถ้าเพ่งจิตดูจิตเพื่อโดยที่ว่ากดให้จิตนี้มีความสงบอยู่ แล้วสิ่งใดรับรู้ล่ะ สิ่งที่เหลือนั้นคืออะไร? สิ่งที่เหลือนั้นคือใจ ใจคือตัวสัมมาสมาธิ เอกัคคตารมณ์ สิ่งที่ถ้าตามรับรู้ทัน สิ่งที่รับรู้ทันนั้นมันเป็นเรื่องของการกําหนดรับรู้ แล้วใช้ปัญญาตรงไหน

ปัญญาในการพิจารณา พิจารณาตามความรู้ ตามความเห็น สภาวะเกิดดับที่ปัญญารับรู้นั้น มันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ ทําให้สมาธิสงบตัวเข้ามาเท่านั้น สิ่งที่สงบตัวเข้ามา แล้วสิ่งที่รับรู้คืออะไร? คือตัวใจ ใจนี้ไปกําหนดดูอะไร ใจนี้ต้องกําหนดดูกาย เวทนา จิต ธรรมขึ้นมาอีกต่างหาก ถ้าไม่ดูกาย เวทนา จิต ธรรมขึ้นมา กายก็เพียงแต่ปล่อยวาง ปล่อยวางอาการของใจ

ใจกับอาการของใจส่วนหนึ่ง กิเลสอย่างหยาบๆ เกิดขึ้นระหว่างการกระทบกันระหว่างจิตกับขันธ์ จิตกับขันธ์อันหยาบๆ นะ แล้วยังมีขันธ์อันละเอียด แล้วละเอียดสุดเข้าไป จนจิตนี้ปล่อยวางขันธ์ทั้งหมด

เหมือนกับวัวอยู่ในคอก ถ้าวัวตัวไหนอยู่ในคอก ในคอกนั้นมีวัวอยู่มาก ฝูงไหนอยู่ในคอก แล้วออกมาจากคอก ใครเปิดคอกออก เปิดปากคอกออก วัวนั้นหลุดออกมาจากคอก นั่นน่ะ ออกไปจากคอกนั้น นั่นคือสภาวะจิต สภาวะจิตออกไปจากขันธ์ ขันธ์นี้เหมือนกับคอกที่กั้นปิดใจไว้อยู่ กั้นขังตัวจิตเอาไว้อยู่ แล้วจิตนี้จะโดนสภาวะขันธ์นี้ควบคุมไว้

หลวงตามหาบัวบอกว่า “ถังขยะ” ถังขยะคือขันธ์ ๕ คือสิ่งที่ควบคุมใจอยู่ ใจต้องปฏิบัติงานผ่านขันธ์ ๕ นี่สภาวะเกิดดับของคอกไง สิ่งที่เป็นคอกนะ แล้วในตัววัวเหมือนกับใจ ใจนี้โดนขันธ์ ๕ ครอบอยู่ เหมือนกับโดนถังขยะนี้ครอบใจนี้อยู่ แล้วคิดไปตามตัณหาความทะยานอยาก แล้วเวลาเปิดออก เวลามีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแสดงธรรมไว้ แล้วเราสร้างสภาวธรรมขึ้นมาจนเปิดคอกอันนี้ออก

มีพระภิกษุครั้งพุทธกาล เวลาสงสัยในธรรม สงสัยในธรรมมาก แล้วจะไปถามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ไปที่กุฏิ ฝนตกอยู่ ฝนตกมาโดนนํ้าเป็นจุดเป็นต่อมขึ้นมา สภาวะนี้เพราะจิตเขาพร้อมอยู่แล้ว ในเมื่อจิตเขาพร้อมอยู่แล้ว เขาเจอสภาวะแบบนั้น มันสะท้อนกลับมาที่จิต นี่สภาวะสิ่งนั้นคือเปิดคอกออก วัวนี้พ้นออกไปจากคอก พ้นออกไปจากความสงสัย เข้าใจสภาวะตามความเป็นจริง

คนสมัยพุทธกาลพร้อมอยู่ เขามีใช้ปัญญาอยู่ แต่ของเรามันเป็นปุถุชน มันเป็นความคิดเรื่องของโลกเขา เป็นความคิดของเรา เราจินตนาการขนาดไหนก็เป็นจินตมยปัญญา ภาวนามยปัญญาของเราไม่เกิด ไม่เกิดเพราะเราไม่มีการยกขึ้นวิปัสสนา

สิ่งที่ยกขึ้นวิปัสสนา ก่อนจะยกขึ้นวิปัสสนาต้องมีปัญญา ปัญญาในการที่ว่าเริ่มขึ้นไปจากสัมมาสมาธิ ปัญญาอย่างนั้นต้องเกิดขึ้น ถ้าเราจะฝึกฝนปัญญา ปัญญาอย่างนี้จะเกิดขึ้นมาบ่อยครั้งเข้าๆ จนมีความชํานิชํานาญ แล้วมีการควบคุมปัญญานั้นได้ ปัญญานี้จะเป็นมรรคสามัคคี จะสามัคคีรวมตัวขนาดไหน มันจะเห็นสภาวะของมรรคสามัคคีรวมตัวเข้าไปชําระกิเลสเป็นสมุจเฉทปหาน

แต่การเห็นสภาวะเกิดดับ อ้างพระไตรปิฎกว่า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนพระครั้งพุทธกาลว่า “เธอให้รู้สักแต่ว่ารู้ เธอให้เห็นสักแต่ว่าเห็น แล้วเธอจะข้ามพ้นจากโลกนี้และโลกหน้า” นั่นน่ะ รู้สักแต่ว่ารู้ รู้สักแต่ว่ารู้เพราะเขาต้องมีธรรมอยู่แล้ว รู้สักแต่ว่ารู้เพราะว่าวัวอยู่ในคอก วัวนี้พร้อมที่จะออกจากคอก แล้วเปิดคอกออกไป เขาถึงจะออกไป

แต่ว่ารู้สักแต่ว่ารู้ของเรา เรายังไม่ได้ประพฤติปฏิบัติ เราเริ่มต้นประพฤติปฏิบัติ เรารู้สักแต่ว่ารู้ เห็นไหม รู้สักแต่ว่ารู้ รับรู้ เห็นสักแต่ว่าเห็น สักแต่ว่าทั้งหมด แล้วปล่อยวางไป มันก็เหมือนกับสวะ สวะลอยไปตามนํ้า ไม่มีใครควบคุมมัน นํ้าขึ้นมันก็ขึ้นตาม นํ้าลงมันก็ลงตาม ตามสภาวะแบบนั้น สิ่งนั้นเป็นวัตถุ แล้วอย่างการเกิดดับของเครื่องใช้ไฟฟ้าก็เหมือนกัน สภาวะเขาก็เกิดดับตามแต่เหตุผล นี่เหตุผลอย่างนั้น

จะรู้สักแต่ว่ารู้ เพราะความเห็นของใจ เพราะเหมือนวัวปากคอกก่อน ต้องมีวัวอยู่ในหัวใจ ต้องพยายามทําของเราในหัวใจ นั่นน่ะ ทําไมพระอัสสชิเทศน์ให้พระสารีบุตรฟัง “ธรรมทั้งหลายเกิดมาแต่เหตุ เกิดมาแต่เหตุ ถ้าจะให้ดับเหตุ จะดับธรรมนั้นต้องไปดับที่เหตุนั้น” พระสารีบุตรฟังเท่านั้นแหละ พร้อมเลย นั่นน่ะ ถ้าสักแต่ว่ารู้สําหรับผู้ที่ใช้ปัญญาหมุนอยู่แล้วโดยธรรมชาติของปัญญาที่ใคร่ครวญเต็มที่

แต่ใคร่ครวญออกไปรับรู้แล้วยึดมั่นถือมั่นความเห็นของตัว เพราะเรามีกิเลสอยู่ สิ่งที่มีกิเลสอยู่ เราก็ต้องคิดตามประสากิเลสของเรา ปัญญามันใคร่ครวญออกไป นั่นน่ะ กิเลสมันขับไส

การประพฤติปฏิบัติ เราจะชําระกิเลสของเรา เราต้องชําระกิเลสของเรา การจะชําระกิเลสนี้มันต้องมีปัญญา ศีล สมาธิ ปัญญาต้องสมบูรณ์ ต้องพร้อมขึ้นมาถึงชําระกิเลสได้

แต่ถ้าเราใช้ของเราโดยความเห็นของเรา นั้นกิเลสเอาไปใช้นะ กิเลสเห็นตามความเห็นของเรา แล้วคิดตามความเห็น ยึดมั่นถือมั่นในความเห็นของเราว่าสิ่งนี้เป็นสภาวะเกิดดับ เห็นแล้วปล่อยวาง สิ่งที่ปล่อยวางนั้น เห็นสภาวะว่าเกิดดับ ปล่อยวาง ปล่อยวางเข้ามา มันเป็นบ่วงของมารเท่านั้น ปล่อยบ่วงของมารเข้ามา จิตเป็นเอกเทศเท่านั้น แล้วจิตนี้จะเวิ้งว้าง จิตจะมีความสุขขนาดไหน รู้ตามความเป็นจริงก็รู้ไปเถอะ รู้ขนาดไหนมันก็ซ่อนกิเลสไว้ในหัวใจ เพราะจิตนั้นยังไม่ได้พ้นออกไปจากกิเลส พ้นออกไปนะ จิตนี้เป็นผู้พ้นออกไปจากทุกข์ทั้งหมด

ถ้ายังไม่ได้พ้นออกไปจากทุกข์ ทุกข์นี้ควรกําหนด เขาว่าทุกข์ชําระไม่ได้ กําหนดที่ทุกข์แล้วจะไม่เป็นประโยชน์ เพราะกําหนดทุกข์ ทุกข์มันเป็นสัจจะส่วนหนึ่ง...ถูกต้อง กําหนดที่ทุกข์ ไปละที่สมุทัย ละที่ตัณหาความทะยานอยาก แต่มันต้องมีการฝึกฝน มันต้องมีการพลิกแพลง

เราไม่ได้พลิกแพลงหัวใจของเราเลย เราไม่ได้ใช้ปัญญาแยกแยะสิ่งต่างๆ ในหัวใจของเราเลย แล้วเราจะไปปล่อยวางตรงไหน ถ้าไม่สมุจเฉทปหาน ไม่ได้มรรคสามัคคี จะไม่เห็นการประหารของกิเลส แล้วถ้ากิเลสไม่ได้พ้นออกไปจากหัวใจ จะเกิดดับปล่อยวางมาขนาดไหน มันก็ปล่อยวางมาพร้อมกับกิเลส ปล่อยวางหัวใจ ปล่อยวางสิ่งต่างๆ ปล่อยวางความกระทบเข้ามา

เราทําสมาธินะ พูดถึงการทําสมาธิ เราทําความสงบของใจ เพื่อจะพ้นจากแรงดึงดูดของกิเลส ถ้าเราพ้นจากแรงดึงดูดของกิเลสเป็นบางส่วน เพราะจิตนี้มีความสงบขึ้นมา มันอิ่มเต็ม อิ่มเต็มจากอารมณ์

สิ่งต่างๆ จิตนี้หิวโหยมาก เราหิวโหยนะ เวลาเราหิวโหยเรื่องอาหารการกิน เราพยายามหามาเพื่อปากเพื่อท้องของเรา อิ่มเต็มขึ้นมาหนหนึ่งเราก็มีความสุขของเราหนหนึ่ง แต่หัวใจนี้หิวโหยอยู่ตลอดเวลาโดยธรรมชาติของเขา สิ่งที่หิวโหยขึ้นมา อารมณ์ต่างๆ ผ่านเข้ามาในคลองของตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ในที่เป็นที่ทํางานของใจ ใจจะรับรู้สิ่งต่างๆ จับสภาวะนั้น นี่บ่วงของมาร สภาวะเกิดดับเป็นอย่างนั้น แล้วมันจะยึดมั่นถือมั่นมาก ยึดแต่สิ่งต่างๆ ยิ่งมีอารมณ์ความรู้สึกต่างๆ อารมณ์ที่ว่าผูกมัดกับใจ มันจะยึดสิ่งนั้น แล้วจะหมุนตามสิ่งนั้นออกไปตลอด นั่นน่ะ เราเห็นสภาวะนั้นแล้วปล่อยวางเข้ามาด้วยปัญญา

สิ่งที่ใช้ปัญญา ตามให้ทัน สิ่งที่รับรู้ต่างๆ รู้เกิดรู้ดับเท่านั้น แล้วสิ่งอื่นๆ จะไม่เข้ามาเกี่ยวข้องกับใจนั้น สภาวะแบบนี้มันสภาวะปล่อยวางเท่านั้น ถ้าปล่อยวางใจเข้ามาๆ แล้วกิเลสมันขาดไปตรงไหน

ถ้าไม่เห็นกิเลสขาดออกไป มันจะไม่เห็นความแยกออกไประหว่างกายกับจิต กายกับจิต สักกายทิฏฐิแยกอย่างไร ถ้าสักกายทิฏฐิไม่แยกออกไปจากหัวใจ ขันธ์อันอย่างหยาบกับใจนี้มันก็ผูกมัดกันไป เมื่อมันผูกมัดกันไป มันมีสังโยชน์ร้อยไว้ สิ่งที่ร้อยไว้ เราจะไม่รู้สึกตัวเลยว่าเราร้อยไว้ และจะไม่เห็นสภาวะสังโยชน์ขาดออกไปอย่างไร ถ้าสังโยชน์ขาดออกไปจากใจ เห็นสภาวะตามความเป็นจริง ขาดตรงนี้ มรรคสามัคคี จะเห็นคุณค่าของปัญญา

ปัญญาในการฝึกหัดไง คนที่ประพฤติปฏิบัตินะ เวลาเริ่มต้นจับกาย เวทนา จิต ธรรมได้แล้ว แล้ววิปัสสนาอยู่ ปล่อยวาง เหมือนกับวัวในคอก เห็นไหม เปิดวัวในคอกแล้ววัวมันไม่ออก สิ่งที่ไม่ออกเพราะมันไม่ขาด สิ่งที่ใจนี้ สิ่งที่ว่ากิเลสไม่ขาดออกไปจากใจ ถึงจะไม่เห็นสภาวะของความแยกออกไประหว่างขันธ์กับจิตแยกออกอย่างไร ขาดออกไปโดยที่ว่าสมุจเฉทปหานเลย นั้นต้องย้อนกลับมาด้วยปัญญา

สิ่งที่จะเกิดปัญญาไม่ใช่ปัญญาในการตรึก ถ้าปัญญาในการตรึก เราตรึกอยู่ ไม่ให้เกร็ง ไม่ให้เพ่ง สิ่งที่เพ่งนี้เป็นความผิดทั้งหมดเลยเพราะเราเพ่ง...เพ่งนี้ไม่ผิด เผลอนี่ผิดแน่นอน ถ้าเผลอเพราะสติไม่มี เผลอในสภาวะไหน อันนั้นคือไม่มีสติ สิ่งที่ไม่มีสติ ความเพียรนี้ไม่ใช่ความเพียรแล้ว ความเพียรจะเป็นความเพียรต้องมีสติสัมปชัญญะ

การเพ่งอยู่เหมือนกับการฝึกหัด ทุกคนฝึกหัด เหมือนนายแพทย์ใหม่ การฝึกหัด เขาจบแพทย์มา เขาจะผ่าตัดครั้งแรกของเขา เขาจะตื่นเต้นของเขามาก ทั้งๆ ที่วิชาความรู้ของเขาเต็มหัวใจนะ เพราะเขาจบแพทย์มา แต่การฝึกหัดนั้นก็ต้องผ่า นี่การผ่าตัดนั้น

ไอ้นี่ก็เหมือนกัน ในเมื่อเราจะทําหัวใจของเราให้มีความสงบของใจ เราจะทําความสงบของใจแล้วเราไม่เคยทําเลย สิ่งต่างๆ แล้วกิเลสมันผลักไส มันสําคัญตรงนี้ ตรงที่ว่ามีกิเลสคอยผลักไส คอยเบี่ยงเบนความเห็นของเรา คอยเบี่ยงเบนการประพฤติปฏิบัติของเรา

เครื่องใช้ไฟฟ้าเขาไม่มีชีวิตจิตใจ เขาไม่มีกิเลสนะ เขาจะมีสภาวะเกิดดับของเขา เกิดดับตามเหตุปัจจัย ตามพลังงานที่มีอยู่ เครื่องใช้ไฟฟ้านั้นไม่ชํารุดทรุดโทรมมันจะเกิดดับ เปิดจะติด ปิดก็จะดับ จะเกิดดับตามสภาวะของเขา

แต่ในเรื่องของสัตว์โลก ในเรื่องของมนุษย์ ในเรื่องของหัวใจ มันมีกิเลสอยู่ในหัวใจ มันเกิดดับแล้วมันยึด สิ่งที่ยึดนั้นเป็นยางเหนียว สิ่งที่เป็นยางเหนียวนั้นคือตัวกิเลส กิเลสจะยึดสิ่งนี้ ความเห็นสิ่งนี้

แล้วถ้าเกิดทําความสงบของใจ ใจเราสงบเข้าหนหนึ่งสิ มันจะติดใจกับความสงบนั้นมาก จะระลึกถึงความสงบนั้นมาก แล้วจะเป็นตัณหาความทะยานอยาก อย่างนี้ถึงเป็นตัณหาซ้อนตัณหา สมุทัยซ้อนสมุทัยขึ้นมา แล้วทําการประพฤติปฏิบัติมันจะไม่สงบตามความเห็นแบบนั้น

เราถึงว่าทําไป ทําไปจนกว่ามันจะปล่อยวางไปเอง กิเลสมันไม่สมความปรารถนามัน มันสร้างสมขึ้นมาให้เราต้องการอย่างนั้น แล้วไม่สมความปรารถนามัน มันลืมตัว มันปล่อยวาง มันจางคลายออกไป

สิ่งที่จางคลายออกไป ใจมันค่อยทําตามสภาวะตามความเป็นจริง นั่นน่ะ สภาวะตามความเป็นจริง แล้วมันก็จะเป็นสัมมาสมาธิอีก พอเป็นสัมมาสมาธิอีกขึ้นมา มันก็มีความอยากอีก คําว่า “เกร็ง” คําว่า “เพ่ง” มันอยู่ตรงนี้ไง ตรงที่กิเลสมันเคยดูดดื่มกับสิ่งใด มันดูดดื่มกับผลของมันที่เคยได้ แล้วมันก็อยาก เห็นไหม อยากในความดียังเป็นกิเลสเลย สิ่งที่อยากในความดี สัมมาสมาธิความสงบของใจนี้เป็นคุณประโยชน์ของใจ เป็นเครื่องอาหารของใจ ใจได้รับสิ่งนี้ขึ้นมาแล้วจะมีพลังงานขึ้นมา

สิ่งที่เป็นพลังงาน ใจที่เป็นพลังงาน ใจที่มีความสุข ใจที่อิ่มเต็มอันนั้นถึงจะยกขึ้นวิปัสสนาได้ ถ้าใจที่หิวโหย มันเทียบเคียงกันด้วยสิ่งที่หิวโหย สิ่งที่ว่าไม่คมกล้า มีด สิ่งที่มีดมันทื่ออยู่ มีดไม่คม เราไปฟันสิ่งใดมันก็ไม่เข้า มันได้แต่ทําให้สิ่งนั้นชํ้าไปเปล่าๆ

แต่ถ้ามันคมกล้า สิ่งที่คมกล้านั้นคือพลังงานของใจ ถ้าใจมีพลังงานขึ้นมาล่ะ ปัญญามันเกิดขึ้นมา มันถึงจะมีพลังงานขึ้นมา พอคมกล้าขึ้นมามันก็จะฟันสิ่งต่างๆ ถ้าเราจับกาย เวทนา จิต ธรรมไม่ได้ มันจะไปฟันสิ่งใด วิปัสสนาจะเกิด เกิดตรงนี้ต่างหาก เกิดตรงที่ว่าเราเห็นกายจากภายใน เห็นกาย เวทนา จิต ธรรม จากภายใน

เวทนาเป็นของหยาบ กายเป็นของหยาบจากภายนอก นั้นเป็นการส่งต่อ เป็นการฝึกหัด สิ่งที่ฝึกหัดใช้ปัญญา ปัญญาใคร่ครวญนั้นมันจะเดินตัวของมันตลอดไป สิ่งที่เดินตัวจากโลกียะมันจะเป็นโลกุตตระโดยธรรมชาติของมัน ถ้าเรายํ้าทําอยู่ตลอดไป

แต่กิเลสมันก็จะสร้างสถานะขึ้นมาว่าสิ่งนี้ปล่อยวางแล้ว เวลามันเวิ้งว้างขึ้นมา มันปล่อยวางเข้ามา มันต้องผ่านสัมมาสมาธินี้แน่นอน สัมมาสมาธินี้เป็นตัวกลาง ตัวกลางแยกแยะระหว่างว่าโลกียะกับโลกุตตระอยู่ตรงไหน

ถ้าสัมมาสมาธินี้ไม่สมบูรณ์ขึ้นมา เพราะมรรค เห็นไหม สัมมาสมาธิ ความเห็นชอบ ความเพียรชอบ มรรคต้องมีสัมมาสมาธิ สติชอบ สมาธิชอบ ต้องมีสิ่งนี้ขึ้นมา สมบูรณ์ขึ้นมา จะเปลี่ยนแปลง จะเป็นจากโลกียะเป็นโลกุตตระ

สิ่งที่เป็นโลกุตตระ ปัญญาของเราใช้ใคร่ครวญในโลกุตตรปัญญา มันจะเกิดขึ้นจากการฝึกหัดของเรา ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม มันจะปล่อยวางอย่างไร มันจะเห็นตามสภาวะตามความเป็นจริง มันจะเวิ้งว้าง มันจะปล่อยวาง

สิ่งที่ปล่อยวาง ปล่อยวางนั้นมันก็ปล่อยวาง เปิดคอกๆ แต่วัวมันไม่ออกจากคอกเพราะกําลังมันไม่พอ ถ้ากําลังมันพอ มันจะออกจากคอกได้ด้วยปัญญาตรงนี้ ปัญญาโดยการใคร่ครวญโดยสัมมาสมาธิยกขึ้น ยกขึ้นมาวิปัสสนาในหัวใจเข้าไป

ในหัวใจ หัวใจรับรู้ สิ่งที่วิปัสสนา ใครเป็นคนเห็น ใครเป็นคนวิปัสสนา เวลาทํางานขึ้นมา ใครเป็นผู้รับรู้ประโยชน์ นี้คือตัวใจ แต่เพราะมันกระทบ มันหยาบ สิ่งนี้หยาบมาก คอกของใจนี้หยาบ หยาบมาก หยาบเพราะว่ามันเป็นสิ่งที่ว่าเกิดดับๆ ในหัวใจ มันจับต้องได้ มันหยาบเพราะมันมีใจตัวรู้ ใจตัวรู้นี้ไปรู้ตัวคอก เพราะตัวคอกของใจกับใจมันกระทบกัน มันหยาบเพราะมันกระทบกัน มันถูกต้องกันได้ มันใช้ปัญญาสิ่งนี้ใคร่ครวญได้

ใคร่ครวญได้ว่า สิ่งนี้ไม่ใช่ความจริง สิ่งนี้เป็นสภาวะเกิดดับ สภาวะเกิดดับ เกิดดับแล้วเป็นอนิจจัง สิ่งที่เป็นอนิจจัง สิ่งนี้ต้องเป็นทุกข์ “สิ่งใดอนิจจัง สิ่งนั้นต้องเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นต้องเป็นอนัตตา” มันเวียนไปตามสภาวะของมัน ปัญญาใคร่ครวญแยกออกไปอย่างนี้ แล้วสิ่งใดเกิดก่อน สัญญาเกิดก่อน สัญญารับรู้สิ่งต่างๆ ขึ้นมาแล้วเกิดสังขารปรุงแต่ง วิญญาณรับรู้จากเวทนา เวทนารับรู้ วิญญาณรับรู้แบ่งแยกเวทนา สังขารปรุงเข้าไป หมุนไปเป็นรอบๆ ขณะนั้น แล้วก็ยึดอย่างนั้น มันจะแยกออกไปอย่างนี้ สิ่งอาการอย่างนี้เป็นสิ่งที่ระลึกรู้นี้เป็นสัญญา สิ่งที่ว่าปรุงแต่งนี้เป็นสังขาร สิ่งที่ว่ามีความสุข-ความทุกข์นั้นเป็นเวทนา แยกได้ขนาดนั้น แยกออกจนกว่าจะเห็นหน้ากิเลสออกไป หลุดออกไปจากใจ มันจะมีปัญญาอย่างนี้ใคร่ครวญเข้าไป มันถึงจะเป็นสมุจเฉทปหาน

เห็นสภาวะเกิดดับมันไม่มีปัญญาเข้าไปแยกแยะสิ่งต่างๆ มันเอาอะไรไปชําระกิเลส มันชําระกิเลสไม่ได้ กิเลสนี้มันก็ต้องฝังอยู่กับหัวใจไป มันปล่อยวางเข้ามา มันปล่อยวางแน่นอน มันปล่อยวางเป็นสภาวะเกิดดับ แล้วมันจะมีสภาวะแบบนั้น นั้นเป็นจินตมยปัญญา ปัญญาในการจินตนาการแล้วใคร่ครวญแล้วยึดมั่นถือมั่น ยึดมั่นถือมั่นโดยที่ตัวเองไม่รู้ตัวว่าเป็นความยึดมั่นถือมั่น เพราะมันไม่สมุจเฉทปหาน

ถ้ามันสมุจเฉทปหาน มันจะแยกอย่างไร สังโยชน์ขาดออกไปอย่างไร นั้นคือตัวปัญญา ตัวปัญญาจริง ปัญญานี้ไม่ใช่ปัญญาธรรมดาด้วยนะ เพราะมันต้องสามัคคี จะสามัคคีอย่างไร สัมปยุตตัวเข้าไปอย่างไร แล้วคลายตัวออกมาอย่างไร แล้วสิ่งที่รับรู้ออกไปคือตัวใจ นี้ออกจากคอกส่วนหนึ่ง ธรรมะส่วนหนึ่งในหัวใจเกิดขึ้นมา

ส่วนที่รู้ว่าธรรมะนี้มีในหัวใจก็รู้ สิ่งที่เหลืออยู่ก็รู้ สิ่งที่เหลืออยู่คือกิเลสที่มันหยาบขึ้น มันละเอียดอยู่ในหัวใจ มันก็รับรู้สิ่งนั้น มันต้องตามสภาวะสิ่งนั้นเข้าไปเพื่อจะชําระกิเลสออกไปจากใจ นี่สภาวะรู้

ขันธ์ เห็นไหม มีขันธ์อย่างหยาบ ขันธ์อย่างกลาง ขันธ์อย่างละเอียด ถ้าทําลายขันธ์อย่างหยาบออกไป มันจะหลุดออกไป ขาดออกไปจากใจ ขาดโดยธรรมชาติ ขาดไปเลย ไม่ใช่สภาวะเกิดดับ เพราะมันต้องขาด พอมันขาดออกไป มันปล่อยวาง จิตนี้รับรู้ขึ้นมาแล้วย้อนกลับขึ้นไปส่วนบน สัมมาสมาธิพร้อมเสมอ สัมมาสมาธิเป็นความสําคัญเสมอ ถ้ามีสัมมาสมาธิทํางานขึ้นไป จะจับต้องไม่ได้ การขุดคุ้ย การจับต้องขันธ์ การขุดคุ้ย การจับต้องจิต เห็นไหม จิต ธรรมารมณ์ ขันธ์ ความกระทบของใจนี้เป็นธรรมารมณ์ สิ่งที่เป็นอารมณ์ของใจเกิดขึ้นอย่างไร

สิ่งที่เป็นอารมณ์ของใจ ถ้าจับอารมณ์ของใจได้ มันจะจับขันธ์อันละเอียดได้ ถ้าจับอารมณ์ของใจไม่ได้ก็จับขันธ์ไม่ได้ อารมณ์ของใจ ความขุดคุ้ย ความพลิกแพลงของใจ ใจจะรับรู้สิ่งนี้ ย้อนกลับเข้ามา เห็นสภาวะเกิดดับเหมือนกัน สภาวะเกิดดับกับมัน แต่สภาวะเกิดดับอันนี้มันเกิดขึ้นมาจากกิเลสอันละเอียด ไม่ใช่เกิดจากกิเลสอันหยาบ

กิเลสอันหยาบเราชําระแล้วมันขาดออกไป รู้ว่าขาด รู้ว่าสิ่งนี้หลุดออกไปจากใจ แต่สิ่งที่เหลืออยู่ในใจก็รู้อยู่ว่าสิ่งนี้เหลืออยู่ในใจ แล้วเราย้อนกลับ ย้อนตามขึ้นไป ทวนกระแสขึ้นไป เพื่อจะจับต้องสิ่งนั้นได้ เพื่อจับต้องสิ่งนั้นมาวิปัสสนา การวิปัสสนา งานในวิปัสสนาถึงเป็นงานส่วนหนึ่ง

วิปัสสนาไม่ใช่ความเห็นสภาวะเกิดดับธรรมดา วิปัสสนาคือต้องแยกแยะการเกิดดับว่าสิ่งใดเป็นตัวให้เกิด สิ่งใดเป็นตัวให้ดับ สิ่งที่เกิดแล้วก็ต้องดับ แล้วตัวใดเป็นตัวยุแย่ สิ่งที่ยุแย่คือกิเลสในหัวใจนั้น กิเลสในหัวใจนั้นผ่านสภาวะสิ่งนั้น แล้วยุแย่สิ่งนั้นออกไป ให้สิ่งนั้นฟูขึ้นมา ให้สิ่งนั้นแฟบในหัวใจ ไม่พอใจความเศร้าโศกใจ ความเสียใจ ความแฟบ อารมณ์ของใจ สิ่งนี้มันเกิดดับกับหัวใจของเรา แต่เราไม่เฉลียวใจ เพราะมันเป็นเรา สิ่งที่เป็นเรา แต่ถ้าเราจับสิ่งนี้ได้ เราจะมีเกิดว่า โอ๋ย! สิ่งนี้มันเกิดดับในหัวใจเรา มันทุกข์ร้อนขนาดนี้ มันเป็นความเห็นของเรา มันจะเกิดขึ้นมาด้วยอะไร? ด้วยสัมมาสมาธิ ด้วยการเฝ้ามองอยู่ ถ้าเฝ้ามอง จับต้องได้ การขุดคุ้ยหากิเลสตัวนี้สําคัญมาก

ถ้าเราขุดคุ้ยหากิเลสไม่ได้ เราก็เดินตามกิเลสไปตลอด กิเลสจะสร้างสภาวะว่า สิ่งนี้เกิดดับแล้วเรารู้ทัน เราก็ปล่อยวางๆ นี่พิจารณานามรูปจะเป็นแบบนั้น พิจารณานามรูปไป พิจารณาตามสิ่งต่างๆ พิจารณาสภาวะเกิดดับ แต่ไม่มีตัวใจไปพิจารณา ถ้ามีตัวใจไปพิจารณา คือเห็นสภาวะเกิดดับๆ จนใจนี้ตั้งมั่น พอใจนี้ตั้งมั่น ตัวใจเห็นสภาวะเกิดดับอีกชั้นหนึ่ง นั่นน่ะ เวลาพิจารณาขันธ์จะพิจารณาอย่างนั้น เห็นไหม เห็นอารมณ์ เห็นความรู้สึกนี้เป็นวัตถุสิ่งต่างๆ แล้วแยกแยะสิ่งนี้ได้

สิ่งนี้จับต้องแล้วแยกออกไป แยกออกได้ด้วย จากวัตถุชิ้นหนึ่ง เราแยกออกเป็นวัตถุ ๕ ชิ้น เป็นขันธ์ ๕ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นี่เป็นขันธ์ ๕ แยกออก สิ่งนี้ออกไป แยกออกไป มันแยกออกด้วยปัญญา ถ้าปัญญาไม่พอจะแยกสิ่งนี้ไม่ได้ เราต้องกลับมาทําความสงบของใจ เพิ่มพลังงานของใจ นี่เพิ่มพลังงานของใจ ถึงว่า ถ้าทํากําหนดดวงใจ พิจารณาใจนี้ มันเป็นการทําความสงบของใจเท่านั้น นี่ทําความสงบของใจ

วิปัสสนา คําว่า “วิปัสสนา” นั้นก็วิปัสสนา เพราะเห็นสภาวะเกิดดับแล้วถึงว่าเป็นวิปัสสนา นั่นเขาว่าของเขา แต่ถ้าตามความเป็นจริง วิปัสสนานี้เป็นการใช้ปัญญาฟาดฟันนะ ปัญญาต้องฟาดฟันกับกิเลส ปัญญาจะเกิดขึ้นได้ต้องมีความสงบของใจ ถ้าปัญญาไม่เกิด ไม่มีกําลังความสงบของใจ มันจะเป็นสัญญา

ถ้าเป็นสัญญา การฟาดฟันกับกิเลสเอาอะไรไปฟาดฟัน นั้นคือกิเลสขับไส กิเลสดึงเราไปในวงของกิเลส แล้ววนไปในวงของกิเลสนั้นคือการภาวนาอยู่ในวังวนของกิเลส มันถึงไม่ได้ผลไง การปฏิบัติของเราจะไม่ได้ผลขึ้นมาตามสภาวะความเป็นจริง เพราะเราเข้าใจ เป็นธรรมะที่เราเข้าใจ เราสร้างขึ้นมาว่าเป็นธรรมะของเรา ไม่เป็นธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตามความเป็นจริง

ถ้าเป็นธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตามความจริง มันจะต้องฆ่ากิเลสตาย ฆ่ากิเลสตายออกไปจากใจ ว่ากิเลสสิ่งนี้ สิ่งที่หลุดไปแล้ว รู้ว่าหลุดไปแล้ว สิ่งที่ยังมีอยู่ก็รู้ว่ายังมีอยู่ แล้วบางทีสิ่งที่หลุดไปแล้ว รู้ว่าหลุดไปแล้ว สิ่งที่ยังมีอยู่ ไม่เข้าใจว่าสิ่งที่ยังมีอยู่ทําอย่างไร สิ่งที่ยังมีอยู่ เราจะต้องจับต้องอย่างไร นี่จับต้องนะ

หัวใจในคอก ถ้าเราทําลายคอกไปเป็นชั้นๆ เข้าไป จนคอกหมดแล้วมันจะมีหัวใจที่ไม่มีคอก เป็นหัวใจล้วนๆ หัวใจล้วนๆ อยู่ หัวใจที่ไม่มีคอกเพราะทําลายคอก แต่นี้มันมีคอก สิ่งที่มีคอก มันก็ต้องจับต้องคอกนั้น จับต้องคอกนั้นจะจับต้องอย่างไร เรามองเข้าไปในสายตาของเรา มองเข้าไปที่คอกของวัว เราจะเห็นกระทบคอกของวัวด้วย กระทบตัววัวด้วย เพราะวัวอยู่ในคอกนั้น

นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเราจับต้องขันธ์ได้ เราพิจารณาขันธ์ได้ มันจะจับต้องสิ่งนี้ได้ จับต้องขันธ์ได้ การพิจารณาจิตนี้จับต้องขันธ์ ขันธ์อันอย่างกลาง พิจารณาขันธ์อย่างกลาง พิจารณาไปจนใช้ปัญญา มันจะหลอกลวงไป

สิ่งที่เป็นกิเลสมันจะหลอกลวง มันจะพลิกแพลง พลิกแพลงให้ความเห็นเราพลิกแพลงไปต่างๆ พลิกแพลงให้ความเห็นว่าสิ่งนั้นลงตัว สิ่งนี้ลงตัว ความลงตัว ใจมันก็จะปล่อยวาง สิ่งที่ปล่อยวาง นั่นน่ะ สภาวะเกิดดับ ถ้าใจมันทําได้ มันจะทําได้ แล้วเฝ้าดูสิ่งนี้อยู่ ก็จะยํ่าอยู่กับที่ เฝ้าดูสิ่งนี้ตลอดไป เฝ้าดูอย่างนั้น รักษาใจไง

ใจนี้เป็นของประเสริฐมาก ประเสริฐเพราะอะไร เพราะว่าเราทําสัมมาสมาธิ เห็นไหม เราพร้อมแล้วที่เราจะชําระกิเลส ถ้าเราพร้อมที่จะชําระกิเลส เหมือนกับเราพร้อม เราหาอาหารมาพร้อมแล้ว แต่เราไม่ปรุงอาหารนั้นให้เป็นอาหารสุกขึ้นมา มันก็จะเน่าเสียไป นั้นคือสมาธิมันจะเสื่อมไป สิ่งที่มันเสื่อมไป พอมันเสื่อมไปมันก็เป็นความเห็นของเรา สิ่งที่เป็นความเห็นของเรามันก็จะเป็นความคิดของเราตลอดไป เป็นความคิด เป็นความยึดมั่นถือมั่นของใจ แล้วสภาวะสิ่งนั้นสร้างสิ่งนั้น

ทีนี้เรารักษาใจ เห็นสภาวะเกิดดับ รักษาใจบ่อยๆ เข้า มันชํานาญ เรารักษาไว้ด้วยความชํานาญ เราไม่ได้ก้าวเดินต่อไปในขั้นของวิปัสสนา ถ้าเป็นขั้นของวิปัสสนามันต้องจับต้องกาย เวทนา จิต ธรรม แต่เป็นความคิดว่า ถ้าเราไม่ใช่วิปัสสนา สิ่งที่มันเกิดดับ สิ่งที่เราวิปัสสนานี้เป็นอะไร? มันเป็นความเห็น เห็นไหม มันเป็นสิ่งที่ว่ากิเลสมันสวมเขา กิเลสมันหลอกลวงหัวใจดวงนั้น มันก็เอาใจดวงนั้นเป็นที่อยู่ของมัน เป็นที่อยู่ที่ทํางานของมัน แล้วมันก็จะขับถ่ายสิ่งอย่างนั้นไว้ในหัวใจนั้น หัวใจนั้นปฏิบัติไปเป็นบุญกุศลไหม? เป็น เป็นกุศลเพราะเราปฏิบัติบูชา แต่ถ้ามันไม่ได้ผล มันก็ต้องเวียนตายเวียนเกิด สิ่งที่เวียนตายเวียนเกิดเพราะเหตุไร เพราะมันมียางเหนียวในหัวใจ

แต่ถ้าเราชําระยางเหนียวในหัวใจ มันจะรู้โดยสัจจะความจริงว่ามันจะไม่มีการเวียนตายเวียนเกิด เพราะใจนี้มันทําลายสิ่งที่ว่าให้หัวใจนี้ขับเคลื่อนไป สิ่งที่ขับเคลื่อนไปตามพลังงานของมัน พลังงานของกิเลสนี้ กิเลสมันอยู่กับใจ แต่มันขาดออกไปจากใจได้ด้วยธรรมเท่านั้น ด้วยธรรมของใคร? ต้องธรรมจากใจของเรา

ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นก็เป็นธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านะ ธรรมของผู้ที่ปฏิบัติองค์ใดก็เป็นธรรมของเขา สิ่งนั้นถึงจะเป็น อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ชี้ทาง ผู้ก้าวเดินตามถึงทางนั้นจะพ้นจากทางนั้น จะพ้นจากกิเลสได้ ผู้เดินถึงฝั่งก็มี ผู้เดินไม่ถึงฝั่งวนเวียนอยู่ในโอฆะ เวียนในวัฏฏะนี้มหาศาล สิ่งที่ถึงฝั่ง การทําบุญกุศล เห็นไหม เขาโคมี ๒ เขา ขนโคมีมากมายมหาศาลเลยในตัวของโค ในการประพฤติปฏิบัติก็เหมือนกัน ผู้ที่จะประพฤติปฏิบัติได้ผลมันจะเหมือนเขาโคเท่านั้นล่ะ สิ่งที่เขาโคเพราะอํานาจวาสนา สิ่งที่อํานาจวาสนา เพราะจริตนิสัยของใจมันไม่เหมือนกัน กิเลสของคนไม่เหมือนกัน

สติปัฏฐาน ๔ นี้เป็นสูตรสําเร็จ สติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรมเท่านั้น เพราะคนเรามีกายกับใจ แต่ในการประพฤติปฏิบัตินี้มันอยู่ที่แง่มุม แง่มุมของใจจะจับต้องสิ่งใด แล้วพยายามพลิกแพลงของเรา เราพลิกแพลง เราถนัดในทางจิตเราก็ต้องจิต องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางไว้แล้ว ให้เราก้าวเดินตามนั้นไป

ผู้ที่ปฏิบัติบางองค์จะพิจารณากายมาก่อน แล้วพิจารณาเวทนา แล้วพิจารณาจิต เป็นขั้นตอนไป แต่พิจารณาสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างเดียว พิจารณาซํ้าซากอยู่อย่างนั้น ให้ปัญญามันแยกแยะออกไป แยกระหว่างกายกับจิต แยกออกจากกันๆ จิตมันจะปล่อยสภาวะแบบนั้น

ถ้าพิจารณาจิต จิตกับขันธ์เท่านั้น จิตกับขันธ์ จิตกับกาย พิจารณาแล้วมันจะปล่อยวางแยกออกไป สภาวะของใจนี้รับรู้สิ่งต่างๆ แล้วมันปล่อยวาง รับรู้สิ่งต่างๆ เห็นไหม รับรู้ความถูกต้อง รับรู้ความปล่อยวางนั้น ถ้ามันอยู่กับสิ่งนั้น มันต่อสู้กันนะ เวลามันต่อสู้กัน มันเกิดปัญญา การทํางานระหว่างวิปัสสนา ปัญญาเกิดขึ้นนี้เป็นการใช้พลังงานมาก

เวลาเราคิดขึ้นมาของเรา เราคิด เห็นไหม คนเราคิดมาก คิดจนถึงกับเสียจริตก็ได้ คิดจนไม่มีทางออกถ้าไม่มีทางออก แต่เรามีทางออกของเรา ทางออกของเราคือว่าถ้ามันพิจารณาแล้วมันปล่อยวางไม่ได้ เราต้องกลับมาทําความสงบของใจ กลับมาทําความสงบของใจ ปล่อยวางสิ่งนั้นเลย วางสิ่งนั้นไว้ แล้วกลับมาทําความสงบใจ เพิ่มพลังงาน เหมือนเอามีดมาลับให้คมก่อน แล้วกลับไปฟัน เห็นไหม ฟันด้วยมีด แต่เวลาฟันด้วยมีด นี่มันเป็นบุคลาธิษฐาน แต่ความจริงนั้นคือการฟันด้วยปัญญา ปัญญาคือมีด เหมือนกับปัญญา เราใคร่ครวญแล้ว เราปล่อยวางแล้ว เราทําความสงบของใจแล้ว ให้เกิดพลังงานขึ้นมา แล้วกลับไป พอฟันขึ้นมามันก็จะขาด มันจะปล่อยวางไง

ถ้าปล่อยวางจะเวิ้งว้างขนาดไหน มันเวิ้งว้างไป มันไม่ถึงจุด ไม่มีเหตุไม่มีผล เหตุของมันต้องเหตุว่า ปัญญาใคร่ครวญแล้ว ปัญญาฟาดฟันแล้ว ปล่อยวางออกมา สิ่งที่ปล่อยวางแล้ว ใครไปรับรู้ว่าปล่อยวาง? นั้นคือตัวใจปล่อยวาง ใจปล่อยคอกออกมา มันก็เวิ้งว้างออกไป ออกจากคอกส่วนหนึ่งๆ ออกจากคอกอย่างนี้ไปตลอด

กิเลสส่วนหยาบขาดไป กิเลสส่วนกลางขาดไป กิเลสส่วนละเอียด เห็นไหม ขันธ์อันละเอียดในหัวใจก็ต้องใช้วิปัสสนา นี้เหมือนกัน วิปัสสนาที่ว่าเราสร้างสมขึ้นมา วิปัสสนาเท่านั้นถึงจะชําระกิเลส วิปัสสนาคือเรื่องของปัญญา แต่วิปัสสนานี้จะไม่มีสัมมาสมาธิไม่ได้เลย ถ้าไม่มีสัมมาสมาธิ วิปัสสนานั้นเกิดขึ้นด้วยปัญญาของเรา ด้วยปัญญาของเรา เห็นไหม คําว่า “เรา” คือตัวตน สิ่งที่เป็นตัวตน ตัวตนของใจกับตัวตนของกายต่างกัน ตัวตนของกายยึดมั่นกายกับเราทั้งหมดเป็นเรา กายกับจิตนี้รวมกันแล้วเป็นเรา

แต่เวลามันปล่อยกายเข้ามาเป็นชั้นๆ เข้ามา มันเป็นมานะทิฏฐิ มานะความเห็นของใจ เห็นไหม ใจสูงกว่าเขา-ตํ่ากว่าเขา นี่มานะเทียบเคียง นั่นคือตัวตนของใจที่แท้จริง มันจะไปอยู่ที่ตัวใจนั้น

ตัวใจปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามา ปล่อยเพราะอํานาจของปัญญา ไม่ใช่ปล่อยเพราะว่าเห็นสภาวะเกิดดับแล้วมันปล่อย มันจะปล่อยได้อย่างไรในเมื่อกิเลสมันยึดมั่นถือมั่นอยู่อย่างนั้น ถ้าไม่สมุจเฉทปหานชําระกิเลสออกไปจากใจ กิเลสมันจะผูกมัดไปอย่างนั้นตลอดไป ต้องแยกแยะออกมาให้ได้ ต้องให้เห็นโทษของมัน ความที่จะปล่อยเพราะเห็นโทษ สิ่งนี้มันเป็นสิ่งที่ผูกพันกันไป นี่สิ่งที่ผูกพันกันไป เห็นไหม

ขันธ์คือความจําได้หมายรู้ สัญญาเป็นความจําได้หมายรู้ ขันธ์เป็นสิ่งที่ปรุงแต่ง สิ่งที่ปรุงแต่งก็จินตนาการอยากสุขอยากสบาย อยากมีความดี อยากจะมี อยากจะทําประพฤติปฏิบัติให้สมผล สมความปรารถนาทั้งหมด นั้นคือความคิดของเรา สังขารปรุงแต่งตลอดไป แล้วก็ทําตามสังขารที่ปรุงแต่งนั้น จะต้องทําอย่างนั้น เพราะเราศึกษาเล่าเรียนมา ศึกษามาตามตําราก็ว่าอย่างนั้น สักแต่ว่ารู้ๆ จะสักแต่ว่ารู้ มันเป็นสิ่งที่ว่าไม่มีตัวหัวใจรับรู้

ตัวหัวใจรับรู้คือตัวจิต ตัวจิตคือตัวรับรู้เขา ถ้าตัวจิตสกปรกคือตัวจิตนี้เป็นเรื่องของโลก มันก็รับรู้เรื่องของโลก มันเป็นเรื่องของความอยากไป มันต้องตัวจิตที่ปล่อยวาง ตัวจิตที่ปล่อยวางอารมณ์ต่างๆ ให้ตัวจิตนี้เป็นอิสระ สิ่งที่เป็นอิสระแล้ว ค่อยย้อนกลับมาวิปัสสนาในตัวของมันเอง เพราะในตัวของมันเองไปติดเขา จิตนี้ไปติดเขาทั้งหมด จิตนี้เป็นอวิชชาตัวไม่รู้เรื่อง ความรู้คือรู้เป็นพลังงานเฉยๆ พลังงานเหมือนกับพลังงานของเราที่ว่าเหตุปัจจัย แต่พลังงานอันนี้มันเป็นพลังที่ว่าเป็นอวิชชา เป็นสิ่งที่มหัศจรรย์

จิตนี้เป็นเรื่องที่มหัศจรรย์ลึกลับมาก เวลาสร้างสมความทุกข์ให้กับหัวใจนี้ สร้างสมความทุกข์ให้กับหัวใจจนจะทําให้หัวใจนี้แทบจะเป็นจะตายในหัวใจ แทบจะเป็นจะตายแต่มันไม่เคยตาย มันไม่เคยตาย มันจะตายจากสภาวะของเปลือก สภาวะของบุญกุศล-สภาวะของบาปอกุศลที่มันสร้างสม นั่นน่ะ สิ่งที่มันสร้างสมคือสร้างสมบุญกุศลและบาปอกุศลให้กับหัวใจนั้น

แต่ถ้ามีปัญญาขึ้นมา ในการศึกษาธรรม มันจะสร้างแต่บุญกุศลให้หัวใจ สร้างสิ่งที่เป็นกุศล สะสมสิ่งที่เป็นกุศลนั้น กุศลนั้นก็ขับเคลื่อนให้ใจดวงนั้นหมุนเวียนไปตามอํานาจของบุญกุศลนั้น บุญกุศลนั้นให้กับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นก็เวียนไปๆ ไม่อยู่กับปัจจุบัน

ถ้ามันอยู่กับปัจจุบัน ปัจจุบันมันก็เวียนตายเวียนเกิดในอารมณ์ของตัวเอง สิ่งที่เกิดดับอารมณ์ของตัวเอง จนสะสม สะสมจนมันเต็มอิ่มขึ้นมา อิ่มเต็มขึ้นมาในอารมณ์ของตัวเองคือสัมมาสมาธิ อิ่มเต็มอารมณ์ของตัวเอง แล้วตัวเองสกปรกตรงไหน? สกปรกตรงที่ว่ามันไม่รู้ตัวมันเอง

สิ่งที่ไม่รู้ตัวมันเอง ต้องแยกแยะตรงนี้ให้เห็นว่าตัวเองไม่รู้แล้วไปติดเขา ไปติดในขันธ์อันละเอียด สิ่งที่เป็นขันธ์อันละเอียดเป็นคอกสุดท้าย ขันธ์ละเอียดสิ่งนี้ ทําให้หัวใจลุ่มหลงไปในความโลภ ความโกรธ ความหลง

ความโลภในคุณงามความดี อยากได้คุณงามความดี อยากประพฤติปฏิบัติได้ผล มีแต่ความโลภ พยายามประพฤติปฏิบัติ ประพฤติปฏิบัติตะครุบเงาไป ตะครุบเงาสิ่งข้างหน้าไปว่าจะต้องได้ผลตามความเห็นตัว เพราะเราเคยได้ผลมาแล้ว ก็จะตะครุบเงา สร้างจินตนาการหลอกลวงไปตลอดเวลา สิ่งที่หลอกลวงไป ต้องดับสิ่งนั้นเข้ามาให้เป็นปัจจุบัน เห็นไหม

สิ่งที่เป็นปัจจุบัน คือใจมันตั้งมั่นอยู่ ใจมันปล่อยวางขึ้นมา ปล่อยวางขึ้นมาจนปล่อยวางจากสิ่งต่างๆ ให้มันสร้างพลังงานขึ้นมา มีพลังงานออกแล้วค่อยออกใช้ปัญญา ออกใช้ปัญญาฟาดฟัน ต้องซํ้าแล้วซํ้าเล่าจนกว่ามันจะมีเหตุมีผล มีเหตุมีผลในความเข้าใจตามความจริงแล้วมันก็จะปล่อยวางเป็นชั้นๆ เข้ามา

กิเลสนี้มันเป็นแก่นของกิเลส ลึกลับซับซ้อนมาก มันถึงมีอํานาจเหนือใจแล้วมันข่มขี่ใจนะ บังคับให้ใจนี้อยู่ในอํานาจของมัน มันทําสิ่งนี้ให้มีความทุกข์ยาก หมุนเวียนตายเวียนเกิด แล้วมันจะชําระกามภพ

สิ่งที่เราจะตามรู้ตามเห็น ในขันธ์อันละเอียดนี้เป็นเรื่องของกามภพ สิ่งที่เป็นภพชาตินะ ภพชาติที่จิตรับรองสภาวะจิตนี้ ถ้าจิตนี้มันทําลายกามภพนี้ได้ มันจะพ้นออกไปจากกามภพ พ้นออกไปจากกรอบต่างๆ สิ่งที่เป็นคอกของใจมันคุมใจไว้ พ้นจากสิ่งนี้ไปมันก็จะเป็นอิสระแก่ตัวมันเอง ถ้ามันไม่พ้น มันจะพ้นออกไป เพราะมันไปยึดเขา มันไปยึดติดของเขา สถานะมันยึดติดอย่างนั้น มันเป็นธรรมชาติ ธรรมชาติสถานะธรรมที่ตามความจริงมันเป็นแบบนั้น

เราต้องเหนือธรรมชาติ เหนือความรู้รับรู้สิ่งนั้น เหนือความรับรู้สิ่งนั้นด้วยอะไร? ด้วยมรรคญาณ ด้วยความเห็นของใจ ใจ ความเห็นอันละเอียดเข้ามา นั่นคือปัญญา ปัญญาในการไล่ต้อนใจเข้ามา ไล่ต้อนใจเข้ามานะ ไล่ต้อนให้ใจเข้าใจสิ่งนี้

ไม่ให้เข้าใจ ในการไม่เข้าใจตัวเองแล้วไปติดเขา ติดเขาทั้งหมด สิ่งต่างๆ นี้เป็นโลกอยู่อย่างนี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมมา ตั้งแต่กัปเรานี้มาแล้ว สมณโคดมนี้เป็นองค์ที่ ๔ โลกเป็นแบบนี้โดยดั้งเดิม แล้วจะเวียนอยู่อย่างนี้โดยดั้งเดิม เราจะรับรู้หรือไม่รับรู้ โลกก็เป็นอย่างนั้น โลกต้องหมุนไปตามธรรมชาติอย่างนั้น แล้วเราก็ต้องเกิดตามสภาวะของกิเลสอย่างนี้

อย่างที่เราเกิดนี่กิเลสพาเกิด กิเลส เห็นไหม บุญกุศลพาเกิด เราถึงประพฤติปฏิบัติออกมีความเห็นของใจ ถ้าไม่มีความเห็นของใจ ใจไม่เข้าใจเรื่องของธรรม ไม่มีความสนใจเรื่องของธรรม จะไม่เชื่อสิ่งนั้น จะมืดบอด คนที่มืดบอดก็ตาใสๆ เหมือนเรานี่แหละ ตาใสๆ ความรับรู้ของใจเหมือนกัน แต่ไม่มีความเห็น ไม่มีความเชื่อ ไม่มีความเข้าใจเรื่องของใจ นี่ความหยาบนะ เรื่องของโลกมันเป็นเรื่องของโลก แล้วเขาแข่งขันกัน เห็นไหม ผู้ที่ประสบความสําเร็จก็ว่าเป็นผู้มีปัญญา นั่นก็คือปัญญาโลก

แล้วปัญญาธรรมล่ะ ปัญญาธรรมก็เกิดขึ้นตรงที่ว่าเราสะสมขึ้นมา นี่ภาวนามยปัญญาขึ้นมา เห็นไหม เห็นสภาวธรรมต่างๆ แล้วแยกขาดออกมาเป็นชั้นๆ ขึ้นมา นั้นคือสภาวะของภาวนามยปัญญา สิ่งนี้ผู้ที่จะเห็นภาวนามยปัญญาคือการตัดกิเลสออกไปจากตัวตน ระหว่างกายกับจิตนี้ออกจากกัน ตัดความเห็นของกาย ระหว่างกายกับขันธ์ออกจากกัน ขันธ์อันละเอียด แล้วระหว่างกรอบอันละเอียดอันสูงส่ง กรอบอันละเอียดที่ว่าเป็นกามราคะ มันต้องใช้ปัญญาฟาดฟัน ปัญญาที่มีสัมมาสมาธิรองรับเท่านั้น

ถ้าปัญญา สัมมาสมาธินี้อ่อนลง มันก็ต้องฉุดกระชากไป เพราะระหว่างความโลภ ความโกรธ ความหลงของใจนี้จะรุนแรงมาก ความโลภ ความโกรธ ความหลง เป็นเรื่องกาม เรื่องราคะ เรื่องตัณหา มันเป็นเรื่องที่ว่าโลกนี้ติดพันอยู่แล้ว มันเป็นตัณหาของใจ เห็นไหม

ตัณหาของใจ ใจนี้มีกิเลสอยู่ในหัวใจ แล้วมีตัณหา มันเป็นเชื้อไฟใส่ให้ลุกโชติช่วงชัชวาลตลอดเวลา แล้วเราไม่เคยเจอ สิ่งที่ไม่เคยเจอ เป็นความคิด เราคาดหมาย สิ่งนั้นจะเป็นอย่างนั้น ประเทศชาตินั้นจะมีความรุ่งเรืองอย่างนั้น มีความสงบ น่าเที่ยวน่าเตร่อย่างนั้น นี่เป็นความคิดความจินตนาการของตัว

อันนี้ก็เหมือนกัน เราคิดว่าเราเจอกิเลส เราจะชําระกิเลส เราจะหากิเลส แต่พอเราไปเจอขึ้นมา มันแสดงตัวขึ้นมา เวลาเรามีคู่ต่อสู้ เรามีสิ่งที่ว่าเราทะเลาะเบาะแว้งกับคนอื่น ถ้าเราพูดกับเราฝ่ายเดียว เราทําได้ แต่เวลาเจอหน้าเขา มันจะมีการต่อสู้กัน เห็นไหม คือเจอข้าศึก

นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเราเจอข้าศึกของใจ ใจมันเกิดขึ้นมา มันแสดงตัวขึ้นมา เราจะไม่รู้ตัวเลย เราจะเคลิบเคลิ้มไปกับความเห็นอันนั้น อันนั้นจะฉุดกระชากลากไป ปัญญาจะเข้ามาแยกแยะตรงนี้ ยํ้าตรงนี้ให้ได้ ถ้ายํ้าตรงนี้ได้ มันจะหยุดก่อน หยุดเพื่อให้ใช้ปัญญานี้ใคร่ครวญ

ใคร่ครวญในความว่า สิ่งนี้ไม่ใช่ เทียบเคียงว่าไม่ใช่ สิ่งที่ไม่ใช่ คือว่าปัญญาอันที่เกิดนี้ก็ไม่ใช่ นี่มันละเอียดขนาดนั้น ละเอียดว่า ปัญญาของเราเองจากหยาบๆ ขึ้นมา มันก็พัฒนาของมันจนเป็นอย่างพอยับยั้งกันได้ พออย่างยับยั้งกันได้ ปัญญาจะเริ่มเกิดขึ้น พอปัญญาจะเริ่มเกิดขึ้น มันจะเริ่มแยกแยะ พอแยกแยะนี่ปล่อยวาง ถ้าปล่อยวางๆ ปล่อยวางแล้วมันปล่อยวางขาดไหมล่ะ ปล่อยวางมีเหตุผลไหมล่ะ ปล่อยวางไม่มีเหตุผล ไม่มีเหตุผลเพราะไม่สมุจเฉทปหาน

ถ้าสมุจเฉทปหาน มันจะมีเหตุมีผลของมันว่า เหตุเกิดเพราะสัมปยุต มรรคสามัคคีรวมตัว สิ่งที่รวมตัวแล้ว สัมปยุต ชําระกิเลสออกไป วิปปยุตคลายตัวออกมา สิ่งที่ออกมา จิตนี้พ้นออกจากขันธ์ออกไป ขาดออกไปจากขันธ์ จะเห็นสภาวะตามความเป็นจริง สิ่งที่เห็นสภาวะตามความเป็นจริงมันขาดอย่างนั้น แล้วทําไมถึงว่าไม่ใช้ปัญญา ไม่ใช้ความแยกแยะ เห็นสภาวะเกิดดับเฉยๆ ถ้าเห็นสภาวะเกิดดับเฉยๆ จะไม่เห็นสภาวะแบบนี้ ไม่เห็นสภาวะเหตุกับผลที่รวมตัวแล้วออกมาเป็นธรรม

ถ้าเหตุกับผลรวมตัวแล้วไม่มีเหตุกับผลรวมตัว มันก็เป็นสภาวะที่ว่าเกิดดับตามธรรมชาติ...ถูกต้อง มันจะเกิดดับตามสภาวะของมัน เพราะมันเกิดดับไม่มีเหตุไม่มีผล มันก็คลุมเครือกันไปอย่างนั้นตลอดไป นั้นคือกิเลสอยู่ในหัวใจ ไม่มีสภาวะจิตเข้ามารับรู้

สภาวะจิตเข้ามารับรู้ สิ่งนี้มันจะปล่อยวางออกมาหมดเลย เห็นสภาวะตามความเป็นจริง นี้คือภาวนามยปัญญาไง ปัญญาเกิดจากการภาวนา แล้วเกิดด้วยความยากยิ่งมาก เพราะกิเลสมันพยายามขับไส พยายามต้อนให้เราอยู่ในอํานาจของมัน

กิเลสนี้คือสําคัญที่สุด เวลาเห็นโทษของมันนะ ไม่มีใครเป็นโทษเลย เรื่องของโลกเขา นี้เป็นสภาวะของโลกเขา ความมืดบอด ความเห็นของคน ของใครก็แล้วแต่ เขาสร้างบุญกุศลขนาดไหน สร้างบาปอกุศลก็เป็นผลของเขา เป็นเรื่องของเขานะ จะไม่มีการช่วยเหลือกันได้เลย เหตุกับผลใครสร้างขึ้นมาก็ได้ผลอย่างนั้น

นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราคิดของเราว่าเราจะเลือกชําระกิเลสของเรา มันก็ต้องสร้างเหตุผลของเราขึ้นมา แล้วเรื่องเหตุผลของเรา ย้อนกลับมาที่ใจๆ เห็นตัวโทษของกิเลส เห็นไหม กิเลสอยู่ที่ใจเรานี้ ตัวนี้เป็นตัวปัญหามาก ตัวนี้เป็นจุดศูนย์กลางที่ว่าจะทําให้สัตว์โลกหมุนเวียนไป

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า คนที่เกิดมาในโลกนี้ไม่เคยเป็นญาติพี่น้องกันมา ไม่มีเลย การเกิดการตายระหว่างในวัฏฏะนี้ การเกิดการตาย เราถึงเห็นสภาวะที่ว่า บางคนเราเจอ เห็นเขาแล้วเราถูกใจก็มี เราถูกใจ นั่นน่ะ สิ่งที่เราเคยสร้างคุณงามความดีร่วมกันมา เราเห็นแล้วมันถูกชะตาไปหมดเลย สิ่งที่บางคนเห็นแล้วมันขัดหูขัดตากันตลอดเวลา นั่นเพราะว่าเราเคยเกิดมาในโลกนี้ มีความขัดแย้งกันมาตลอด สิ่งที่ขัดแย้งกันมา มันสะสมใจเข้ามา มันเป็นเรื่องของจริตนิสัยเลย สิ่งที่เป็นจริตนิสัยนี้สะสมลงมาที่ใจ แล้วจะเห็นสภาวะแบบนั้นในหัวใจ

เราเข้าใจสภาวะแบบนั้น จนสภาวะนั้น ทิ้งนะ ทิ้งขันธ์ เพราะว่าการเกิดและการตายนี้มันเป็นภพชาติต่างๆ สะสมเข้ามาแล้วมันสะสมเข้าไปที่ใจ สัญญา ความคิด ความจํา ตามขันธ์ ๕ ตามขันธ์ ความคิด ความจําของเรา มันคิดแล้ว สิ่งที่รับรู้มันคือตัวใจ ตัวใจตัวนี้เป็นตัวที่รับรู้เอาไว้หมดเลย รับรู้แล้วสะสมเป็นจริตนิสัย ถึงเป็นความเห็นของใจดวงนั้น ใจดวงนั้น การประพฤติปฏิบัติมันถึงต้องตามความเป็นจริงของสภาวะใจดวงนั้น

กาย เวทนา จิต ธรรม ส่วนใดส่วนหนึ่ง จับอันนั้นแล้ววิปัสสนา จนความเห็นเข้าใจความอันนั้น แล้วจะปล่อยกาย เวทนา จิต ธรรมไว้ตามความเป็นจริง ไว้ตามความเป็นจริง เห็นไหม ปล่อยคอกออก คอกของใจหมดออกไป จนเหลือแต่ใจล้วนๆ เลย นี่คือตัวใจ ตัวใจตัวนี้พ้นออกมาจากคอกแล้วมันก็ยังต้องทําลายตัวมันเอง

ถ้าทําลายตัวมันเอง จะทําลายด้วยอะไร? จะทําลายด้วยภาวนามยปัญญาเท่านั้น สิ่งที่เป็นภาวนามยปัญญาถึงจะทําลายสิ่งนี้ได้ สิ่งอื่นทําลายไม่ได้

วัตถุสิ่งของมันยังเป็นของทําลายง่าย จะเป็นของมีคุณค่าขนาดไหน จะมีความเข้มแข็ง เป็นของที่ชําระได้ยากขนาดไหน มันก็ยังชําระได้ เพราะเขาต้องมีวิธีการชําระจนได้ วิธีการของโลกเขาจะทําของเขาไป

แต่วิธีการชําระใจ เพราะไม่มีใครเคยเห็น เราจะชําระใครก็แล้วแต่ เราจะต้องเห็นเหตุเห็นผล เราจะต้องจับตัวเขาได้ แล้วมีการไต่สวนกัน ถึงว่าเหตุผลมันถึงจะจบ ถ้าเราจับตัวสิ่งนั้นไม่ได้ เราจับตัวผู้ที่ทําความผิดไม่ได้ เหตุการณ์นั้นจะไม่จบ เราจะพิจารณากัน เราจะรู้ขนาดไหน เราก็รู้ไป รู้อย่างนี้ รู้ แต่ไม่ได้เป็นปัจจุบัน ไม่ได้ชําระล้างออกไปจากใจ สิ่งที่ไม่ได้ชําระล้างออกไปมันก็เป็นอดีตอนาคตใช่ไหม สิ่งที่เป็นอดีตอนาคต เรารู้ เพราะมันไม่เป็นปัจจุบันนี้ มันก็ต้องฉุดลากให้ใจดวงนี้ไปเกิดตายอีกโดยธรรมชาติของมัน เพราะมันมีอวิชชาอยู่ในหัวใจนั้น อย่างน้อยมันก็ต้องเกิดเป็นพรหมแน่นอน สิ่งที่เกิดเป็นพรหมแล้วจะต้องสุกไปข้างหน้านั้นเป็นอํานาจวาสนาของใจดวงนั้น

แต่ในการประพฤติปฏิบัติยืนยันในเรื่องของใจ สิ่งที่รับรู้คือตกผลึกลงที่ใจ ใจปล่อยคอกมาทั้งหมด ใจปล่อยคอกของความเห็นออกมาทั้งหมด ปล่อยคอกออกไป ให้ใจนี้เป็นอิสระจากคอกนั้น ปล่อยอิสระจากคอก เพราะเป็นกิเลสอย่างหยาบ แต่ตัวกิเลสอันอย่างละเอียด ตัวกิเลสกับตัวใจที่ตัวปฏิสนธิจิต ตัวปฏิสนธิจิตตัวนี้ ถ้าใครผ่านตรงนี้เข้ามา จะเริ่มต้นเข้ามา เห็นความเกิดความตายของใจดวงนั้นที่ผ่านกิเลสมา ผ่านภพชาติมา แล้วมันจะสลดสังเวชเรื่องใจ สลดสังเวชมาก

คนที่ประพฤติปฏิบัติมันมีกําลังใจตรงนี้ ตรงที่เห็นการเกิดและการตายของใจที่มันผ่านสภาวะในวัฏวนมา แล้วเข้าไปสะสมมาตรงนั้น จนเห็นนิสัย จนสร้างสมคุณงามความดี จนเป็นคุณงามความดีนะ ใจนี้เป็นคุณงามความดี สร้างคุณงามความดีมาแล้วจึงว่ามีอํานาจมีบารมีไง นี่อินทรีย์แก่กล้า

ถ้าอินทรีย์ไม่แก่กล้า เห็นไหม ในการประพฤติปฏิบัติ ๗ วัน ๗ เดือน ๗ ปี มันเป็นสิ่งที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพูดไว้แน่นอน ต้องทําได้ กิเลสนี้ต้องขาดออกไปจากใจโดยธรรมชาติในการประพฤติปฏิบัติ ๗ วัน ๗ เดือน ๗ ปี แต่เราคงความ ๗ วัน ๗ เดือน ๗ ปี ได้หรือไม่ได้ ถ้าเราทําไม่ได้ นี่เราประพฤติปฏิบัติไม่สมควรไง ถ้าเวลาเราทําไม่ได้ เราทําไม่ถึง มันก็เป็นว่า เราขาดช่วงไป เราขาดตอนไป มันก็นับเป็นเดือนเป็นปีไม่ได้ตลอดไป

การทําความเพียร ถ้าเรามีความสนใจของเรา เราพยายามทําความเพียรของเรา เราเชื่อมั่นในความเห็นของเรา นี่จริตนิสัยอยู่ตรงนี้ ตรงที่มันเชื่อมั่น แล้วมันทําของมันได้ มันมีกําลังของใจนั้น นี้คือบารมีของใจนั้น ใจนั้นสะสมขึ้นมา ใจนั้นถึงต้องย้อนกลับไง

ความหลงของใจจะหลงมาก ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติไม่เคยหลงผิด ไม่เคยทําความผิดพลาดเลย ไม่มี องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๖ ปี เห็นไหม ทําความผิดพลาดมา ศึกษาเล่าเรียนมา ศึกษาไปกับโลกเขา ออกไปกับโลกเขา จนเตลิดเปิดเปิงไป จนถึงที่สุดแล้วเป็นไปไม่ได้ ต้องย้อนกลับมา กลับมาหาอํานาจวาสนาบารมีขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเองที่สร้างสมไว้ แล้วกลับมาชําระกิเลสจากในปัจจัตตัง ปัจจัตตังในหัวใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเองว่าชําระกิเลสออกไป

นี้ก็เหมือนกัน ในหัวใจของเรา เราปัจจัตตัง ถ้ามีความเชื่อ มันจะเริ่มว่า สิ่งที่เป็นความว่าง ปล่อยวางเขามาหมดเลย ไม่มีคอกที่จะกระทบ ไม่มีขันธ์ที่จะกระทบ สิ่งที่เป็นขันธ์ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ มันเป็นเรื่องการกระทบของจิต จิตกระทบสิ่งนี้แล้วรับรู้สิ่งต่างๆ ไป แล้วก็ยึดมั่นถือมั่น สัญญาความผูกพัน ความผูกพัน เห็นไหม ความเห็นของใจ สิ่งที่ว่าความผูกพันของใจ ใจนี้เกาะเกี่ยวไป แล้วจริตนิสัยถูกต้องกับใจดวงไหน มันก็เกาะเกี่ยวดวงนั้น นี่มันสลัดสิ่งนี้เข้ามา สลัดสิ่งที่เป็นกิเลสอย่างหยาบๆ

อย่างเป็นเรื่องกามภพปล่อยเข้ามา พอปล่อยเข้ามา มันเป็นอิสระในตัวมันเอง แต่มันก็ยังเป็นความเศร้าหมอง ความผ่องใสของใจดวงนั้น ใจดวงนั้นยังมีความเศร้าหมอง มีความผ่องใส แล้วมันก็เวิ้งว้างตลอดไป มันจับต้องสิ่งนี้ไม่ได้ มันถึงต้องใช้ปัญญา ใช้ความใคร่ครวญปัญญาว่า สิ่งนี้คืออะไร

การปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาหมดแล้ว มันเหมือนกับปล่อยวางสิ่งต่างๆ มาหมด แล้วปล่อยวาง แล้วที่เหลือนี้คืออะไร มันจะรับรู้ถึงว่า เราปล่อยวางแล้ว เราเข้าใจสิ่งต่างๆ แล้ว

ตัวใจสําคัญ สําคัญตรงนี้ ตัวรู้คือตัวนี้ ตัวรู้โดยธรรมชาติ รู้โดยธรรมชาติของเขา คือตัวอวิชชา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ สิ่งนี้มีถึงมีสิ่งนี้ เพราะความรู้สึกมี มันถึงมีอวิชชา สิ่งที่เป็นความรู้สึกมีนี้มันคือตัวกิเลส สิ่งที่เป็นความรู้สึกนี้คือตัวรู้นี้ไม่กระทบขันธ์ใดๆ เลย ต้องย้อนกลับเข้ามาจับตัวนี้ให้ได้

ถ้าย้อนกลับเข้ามา สิ่งที่ไม่กระทบกัน แล้วมันจับตัวมันได้อย่างไร สิ่งที่กระทบกัน สิ่งที่รับรู้กัน เห็นไหม เรายื่นมือจับมือหนึ่งให้อีกมือหนึ่ง อีกมือหนึ่งรับสิ่งของไป สิ่งของต้องยกให้กัน แต่สิ่งนี้ในมือของตัวเองยกให้ในมือของตัวเองได้อย่างไร ในมือของตัวเอง มันมีอะไรอยู่ในมือของตัวเอง นี่มันเป็นการจับต้องได้ยาก

ถึงว่า การขุดคุ้ยหากิเลสนี้ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเห็นธรรม เห็นธรรมในการประพฤติปฏิบัติ มันจะเข้าใจว่าการขุดคุ้ยหากิเลสนี้เป็นงานอย่างเอกมาก ถ้าขุดคุ้ยหากิเลสไม่เจอ มันจะหลงไป หลงไปในความเห็นของตัว หลงไปนะ เพราะเรามองต่างๆ เราปล่อยวางหมดเลย ปล่อยวางมาก็ต้องว่างหมด ต้องเวิ้งว้างหมด สิ่งที่เวิ้งว้างหมด แล้วใครเป็นคนรับรู้สิ่งนี้ ถ้ายังมีสิ่งที่รับรู้ความเวิ้งว้าง ความว่าง อ้าปากว่าว่าง นั่นแหละคือตัวอวิชชา อวิชชาเป็นคนบอกว่าว่างหมดเลย เวิ้งว้างหมดเลย แต่ไม่รู้ว่าตัวเองไปรู้ได้อย่างไร สิ่งที่รู้นั่นแหละ นั่นแหละ ย้อนกลับตรงนี้ ถ้ามันเริ่มสงสัย ลังเลสงสัย ส่งออก สิ่งที่ส่งออกแล้วย้อนกลับ ย้อนกลับเข้ามาพิจารณา ย้อนกลับเข้ามา พยายามใคร่ครวญเข้าไป

สิ่งที่ใคร่ครวญนะ สิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นต้องเจอ สิ่งใดยังเกิดดับในหัวใจอยู่ มันเกิดดับนะ ความรู้นี้มันยังเกิดดับในหัวใจ สิ่งที่เกิดดับ เพราะมันเป็นอวิชชา มันไม่เป็นวิมุตติ สิ่งที่เป็นวิมุตตินี้มันพ้นจากสมมุติ สิ่งนี้มันอยู่ในวงของสมมุติ สิ่งที่เป็นวงของสมมุติเพราะมันเกิดดับอยู่ในหัวใจ ถ้าย้อนกลับมาจับความเกิดดับ เห็นความเกิดดับ เห็นความเกิดดับด้วยปัญญาญาณ

สิ่งที่ว่าเป็นปัญญาญาณ ญาณอันอย่างละเอียดนี้จะเห็นความเกิดดับ พลิกความเกิดดับนั้น ความเกิดดับนั้นต้องสิ้นไป สิ่งที่สิ้นไปนะ จะไม่มีสิ่งใดเลย สิ่งใดเป็นตัวอะไรไม่ได้ เป็นตัวจิตก็ไม่ได้ เป็นสิ่งใดก็ไม่ได้ นั้นคือตัวความหลุดพ้น สิ่งที่หลุดพ้นในการประพฤติปฏิบัตินี้เป็นการใคร่ครวญของปัญญาทั้งหมด

สิ่งที่ปัญญาพร้อมกับสัมมาสมาธิ สิ่งที่เป็นสมาธิ สิ่งที่เป็นสมถะนั้นเป็นส่วนหนึ่งในการเพิ่มพลังงานของใจ ในการกดให้กิเลสเบาตัวลงเท่านั้น ให้กิเลสเบาตัวลงเพื่อให้ใจได้ทํางาน ถ้าใจได้ทํางานจะเป็นประโยชน์ของใจ ถ้าใจไม่ได้ทํางาน ใจก็เป็นเรื่องของโลกตลอดไป

สิ่งที่เป็นโลกก็หมุนไปในโลก โลกก็หมุนตามกระแสของโลก มันก็ตามคุณงามความดี ทําดีได้ดี ทําชั่วได้ชั่ว นี้เป็นสัจธรรมตามความเป็นจริง เราประพฤติปฏิบัตินี้เป็นคุณงามความดี ความประพฤติปฏิบัติเป็นคุณงามความดี เพราะเป็นการปฏิบัติบูชาตามที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกพระอานนท์ไว้ ขอให้ผู้เป็นชาวพุทธ พุทธบริษัท ๔ ให้ปฏิบัติบูชาเถิด สิ่งที่ปฏิบัติบูชานี้เป็นสิ่งประเสริฐที่สุด เพราะการปฏิบัติบูชา ถ้าปฏิบัติถูกต้อง มันจะเป็นการชําระกิเลส เข้าไปจนถึงกับเป็นพุทธะเหมือนกัน

แต่ถ้าปฏิบัติไม่ถูกต้อง มันเป็นบุญกุศล บุญกุศลอันประเสริฐเพราะอะไร เพราะใจนี้ได้พัฒนาแล้ว เหมือนกับแร่ธาตุ แร่ธาตุในแผ่นดินไม่ได้เอามากลั่น เอามาแปรสภาพ มันจะเป็นแร่ธาตุปนดินอยู่อย่างนั้น แต่แร่ธาตุอย่างไหนที่เราเอามาแปรสภาพแล้วมันจะเป็นแร่ธาตุที่บริสุทธิ์ นี่สิ่งที่บริสุทธิ์

นี้ใจก็เหมือนกัน ถ้าเราปฏิบัติถูกต้อง เราได้แปรสภาพแร่ธาตุในหัวใจของเรา ธาตุรู้ ธาตุรู้นี้เป็นธาตุที่ว่ามันไม่เคยเกิดและไม่เคยตาย มันจะเป็นสภาวะแบบนั้น มันไม่เคยตาย มันเกิดดับตามแต่สภาวะของกิเลสเท่านั้น นี่สภาวะของกิเลส

ถ้าพูดถึงเราชําระกิเลส เอากิเลสออกไปจากใจ ธาตุรู้นั้นจะเป็นธาตุรู้โดยธรรมธาตุ สิ่งที่เป็นธรรมธาตุเป็นธรรมทั้งหมด ไม่มีสิ่งใดเจือปน มันเป็นความสะอาด นี่การปฏิบัติบูชาเพราะเหตุนี้

การปฏิบัติบูชา ถ้าเราปฏิบัติถูกต้องเราก็ได้ตบะธรรม สิ่งที่เป็นตบะธรรม แผดเผาให้กิเลสนี้แห้งเหือดไปในหัวใจ แห้งเหือด เห็นไหม นั่นคือตบะธรรม ปัญญาญาณนี้ชําระกิเลส ฟาดฟันกับกิเลส ชําระกิเลสออกไปจากใจ ให้สิ่งนี้เป็นความบริสุทธิ์ผุดผ่องขึ้นมาจากหัวใจ นี้คือการปฏิบัติ ถ้าปฏิบัติถูก

ถ้าปฏิบัติผิด นั้นก็เป็นการสร้างสมบารมี สิ่งที่สร้างสมบารมี ปฏิบัติไปตามแต่สภาวธรรม ถ้าได้สูงขนาดไหน ความบริสุทธิ์ถ้าใกล้ธรรมขนาดไหน มันก็เป็นบารมีมากขึ้นขนาดนั้น ถ้าจิตมันสงบ จิตมันเวิ้งว้างขนาดไหน

ในพระไตรปิฎก ผู้ที่ปฏิเสธว่าภพชาติไม่มี มีชาติเดียว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่าพวกนี้เคยเป็นพรหม ในการประพฤติปฏิบัติ จิตมีความสงบมาก พอมีความสงบมาก มีความสงบเป็นขันธ์เดียว เพราะเอกัคคตารมณ์ ตายไปเกิดเป็นพรหม ชีวิตเขายืนยาวมาก เวลาเขาปฏิบัติไปแล้วเขาจะย้อนไง ย้อนบุพเพนิวาสานุสติญาณ บุพเพนิวาสานุสติญาณ ย้อนกลับอดีตชาติ อดีตชาติมีมากขนาดไหน แต่เขาย้อนไม่ได้ เขาย้อนไม่ได้ เขาว่า ชาติไม่มี มีชาติเดียว ชาติที่เกิดดับนี้มีเท่านั้น

การประพฤติปฏิบัติ ถ้าพูดถึงได้สมาธิ ความสูงส่งในหัวใจที่ปฏิบัติขึ้นมา มันก็ได้สภาวธรรมที่ว่าไปเกิดเป็นพรหม เกิดตามสภาวะของใจนั้น ถ้าปฏิบัติถูกต้องขึ้นมา ใกล้เข้ามา ปัญญาใคร่ครวญขึ้นมา มันเกิดขึ้นมา

เหมือนกับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดเป็นพระโพธิสัตว์ เห็นไหม แต่ละชาติหนึ่งๆ สะสมปัญญาบารมี สะสมเนกขัมมบารมี สะสมขันติบารมี แล้วแต่ชาติไหนจะเกิดเป็นอะไร แล้วสะสมบารมีขึ้นมาอย่างนั้น ให้ใจดวงนั้นแก่กล้าขึ้นมา จนสุดท้ายแล้วต้องสละออก สละลูก สละเมีย สละทุกอย่างเพื่อให้ใจพร้อมกับโพธิญาณ เพราะจะเป็นพรหมจรรย์

พรหมจรรย์นะ พรหมจรรย์ในหัวใจ พรหมจรรย์พ้นจากกิเลสในหัวใจ แต่ถ้ามีกิเลสในหัวใจ เป็นพรหมจรรย์เราก็เป็นพรหมจรรย์ของเราขึ้นมา เนกขัมมบารมี พรหมจรรย์ พยายามให้เราแยกออกไปจากชีวิตคู่ ให้เป็นเนกขัมมบารมี นั่นน่ะ สะสมให้ใจนี้เป็นพรหมจรรย์ พรหมจรรย์ขึ้นมา จนพรหมจรรย์ของเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา พรหมจรรย์ในหัวใจ ชําระกิเลสออกจากใจ ถ้ากิเลสออกจากใจนี้เป็นพรหมจรรย์แท้ไง นี่พรหมจรรย์แท้

ออกไปเป็นพรหม เป็นพราหมณ์ ผู้ที่เป็นพราหมณ์ เพ่ง เกิดขึ้นจากการที่ตบะธรรมแผดเผาใจดวงนี้ การประพฤติปฏิบัติถึงมีคุณค่ามากถ้าปฏิบัติถูกต้อง ถ้าปฏิบัติไม่ถูกต้องมันก็เป็นจริตนิสัยอํานาจวาสนา

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเทศนาว่าการในครั้งพุทธกาล ผู้ที่ถือลัทธิต่างๆ ทั้งโต้แย้ง ทั้งไม่เชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม เราศึกษาธรรม เราศรัทธาในศาสนาพุทธ เราอยากเกิดร่วมกับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเพราะว่าจะชี้เรื่องของกิเลสของเรา จะชี้ว่าเราควรปฏิบัติอย่างไรให้เราเข้ากับจริตนิสัย

แต่เพราะเราเกิดไม่ทันองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า การประพฤติปฏิบัติของเราถึงต้องถูต้องไถเพื่อจะให้เข้าถึงจริตนิสัยของเรา ให้เข้ากับทางของเรา อันนี้มันก็เป็นส่วนหนึ่ง เพราะอํานาจวาสนาของเราไม่ถึงที่ว่าเราเจอตัวจริงขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เราก็เจอธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เห็นไหม ธรรมและวินัยที่ฝากไว้ เราก็มีอํานาจวาสนา ๕,๐๐๐ ปีนี้ ช่วงแป๊บเดียว ๑๐๐ ปีชีวิตเรานี้ก็แป๊บเดียว แป๊บเดียวเท่านั้นนะ

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพูดในพระไตรปิฎก “ชีวิตนี้เหมือนพยับแดด” พยับแดดที่เกิดขึ้น มันเกิดขึ้นมาในความร้อนที่ความร้อนแผดเผา เกิดเป็นพยับแดดขึ้นมา มันก็แค่นั้นเอง ชีวิตเราก็มีเท่านั้นเอง

ถ้าย้อนกลับเข้ามาคิดถึงชีวิตของเราเอง มันจะเศร้าใจ มันจะโศกสลด นี่ปลงธรรมสังเวชไง ปลงธรรมสังเวชขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ธรรมของเรายังไม่เกิด ถ้าเทียบเข้ามา นี่ธรรมเกิด ธรรมเกิดคือความสลดสังเวชของใจ ธรรมเกิดเป็นชั้น ความที่ว่ามันเห่อเหิมทะเยอทะยานไปทางโลก มันจะเศร้าโศกเสียใจในสิ่งนั้นว่าเราเอาเวลํ่าเวลาของเรามาเพื่อประพฤติปฏิบัติธรรมดีกว่า ประพฤติปฏิบัติธรรมเพื่อให้ใจดวงนี้พ้นออกไปจากการเวียนตายเวียนเกิด

เวียนตายเวียนเกิด ใน ๕,๐๐๐ ปีนี้ ถ้าเราเกิดเป็นมนุษย์ซํ้าๆ เราก็ได้หลายภพหลายชาติ เวียนตายเวียนเกิด แต่ถ้าเราปฏิบัติธรรม ชาตินี้ปฏิบัติธรรม จะทุกข์ยากขนาดไหน เพื่อจะพ้นออกจากกิเลส เพื่อเป็นความสุขของตัว สุขตามความเป็นจริง

จะผิดจะถูกต้องทําไปก่อน จะเป็นการเพ่งหรือเป็นอะไร เพ่งไปก่อน เพราะเป็นการเพ่ง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็บอกไว้แล้ว ในการเพ่งกสิณ ในเมื่อสิ่งนี้ถ้าเป็นความผิดพลาด จะไม่มีกรรมฐาน ๔๐ ห้องให้เราก้าวเดินหรอก

กรรมฐาน ๔๐ ห้องนี้ก็เพื่อจะให้กับจริตนิสัยของสัตว์โลก ให้เข้ากับจริต แล้วทําให้ใจมันสงบให้ได้ ถ้าใจสงบไม่ได้ มันจะเป็นเรื่องของฌานโลกีย์แน่นอน

ถ้ามันสงบได้ขึ้นมามันถึงจะเป็นโลกุตตระ สิ่งที่เป็นโลกุตตระจะทําให้เราปฏิบัติแล้วไม่ผิดพลาด ทําให้เราปฏิบัติแล้วเข้าใกล้กับธรรมมากที่สุด เข้าใกล้กับธรรมจนกว่าเราจะเป็นธรรม

ถ้าใจเป็นธรรม มันจะปลดกิเลสออกไป ทําลายคอกของกิเลสออกไป ถ้าคอกของกิเลสออกไป มันจะปลดเป็นคอกๆ ไป จนใจนี้พ้นออกจากใจ ใจนี้พ้นออกไปจากกิเลสได้ พ้นออกไปจากกิเลสได้จากการประพฤติปฏิบัติของเรา ไม่ใช่พ้นจากกิเลสได้โดยความคาดโดยความหมาย โดยความจินตนาการ สิ่งที่คาดหมายจินตนาการ ไม่เห็นสภาวะความเป็นจริง ไม่เห็นการสมุจเฉทปหานของใจ

ถ้าเห็นสภาวะตามความเป็นจริง จะเห็นการสมุจเฉทปหานของใจ แล้วธรรมนี้จะสื่อกันโดยธรรม สิ่งที่สื่อกันโดยธรรม คือว่าผู้ที่เห็น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงบอกว่า พระสารีบุตรรู้ รู้ตามความเป็นจริง รู้ตามความเป็นจริงเพราะเห็นตามความเป็นจริง แล้วถึงความสะอาดบริสุทธิ์เท่ากัน

แต่ถ้าไม่รู้ตามความเป็นจริงนะ มันก็จะรู้ตามความคาดความหมาย ที่จะไม่สมควรแก่ธรรมตามสภาวะของธรรมนั้น เอวัง

๔

ผู้ถึงฝั่ง

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน ๒๕๔๕

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจฟังธรรม อุตส่าห์นะ เราตั้งใจกัน ค้นหาสิ่งที่วิเศษที่สุด เกิดเป็นมนุษย์นี้แสนยาก การเกิดเป็นมนุษย์ เกิดมานี้บุญพาเกิด ถ้าบุญไม่พาเกิด สัตว์เดรัจฉาน สัตว์ต่างๆ เกิดในวัฏฏะนี้ เกิดวนเวียนกันตลอด เห็นไหม เกิดวนเวียนในวัฏสงสาร

วันนี้วันลอยกระทง ลอยกระทงเหมือนชีวิตเราลอยไปในวัฏสงสาร ลอยไปในวัฏสงสารเหมือนกับเขาลอยกระทง ลอยกระทงปล่อยให้ลอยออกไปแล้วแต่อํานาจวาสนา แล้วแต่ว่าคลื่นลมจะแรงขนาดไหน ชีวิตเราก็เหมือนกัน เกิดนานในวัฏสงสาร เปรียบเหมือนลอยกระทง ลอยกระทงลอยไปตามเวรตามกรรม ถ้าตามเวรตามกรรม เราทําอย่างนั้น เราทําอย่างไรมา มันไม่เข้าใจแล้วก็เวียนตายเวียนเกิดตามแต่วัฏฏะ แล้วแต่กระแสของกรรมพาไป

นี่เราจะข้ามพ้นจากกิเลส พ้นจากความทุกข์ความยาก เราต้องฟังธรรม จะฟังธรรม ธรรมนี้เป็นเรื่องที่ละเอียดอ่อนมาก

ธรรมของคฤหัสถ์ เราเป็นคฤหัสถ์ เรามีการฟังธรรมของเรา แค่เรามีบุญกุศล ทําบุญทํากุศลนี้ทําเพื่อเรา ทําเพื่อให้กระทงใบนี้ไม่เจอคลื่นลมแรงจนเกินไปนัก เจอแต่ความเป็นไปตามกระแสของโลกเขา ทําคุณงามความดี ทําดีต้องได้ดี ทําชั่วต้องได้ชั่ว ทําดี เราต้องฝืนทําคุณงามความดี นี่คฤหัสถ์ทําอย่างนี้ ทําตามแต่ธรรมของคฤหัสถ์

เราทําของเราได้ขนาดไหน เราก็จะได้ของเราขนาดนั้น เราจะได้ของเรา เราปรารถนาความสุข ถ้าเราไม่ทําความสุข เราไม่ฝืนความคิดของตัวเราเอง เราจะทําตามกระแสของกิเลส กิเลสในหัวใจของสัตว์โลกมันต้องการตามอํานาจของมัน มันต้องการทําความพอใจของมัน แล้วเราก็ไม่สามารถจะไปบังคับยับยั้งมันได้เลย

ธรรมของคฤหัสถ์ เห็นไหม ศีล สมาธิ ปัญญา เรามีศีล มีสมาธิ มีปัญญา เราก็พยายามดัดแปลงตน ดัดแปลงความคิดของเรา ดัดแปลงความเห็นของเราให้อยู่ในกรอบ ในกรอบของคุณงามความดี คุณงามความดีของคฤหัสถ์ก็เป็นของคฤหัสถ์ไปก่อน ทําบุญทํากุศลเพื่อเราๆ จนกว่าเราจะออกประพฤติปฏิบัติ

เราออกประพฤติปฏิบัติ เห็นไหม เราประพฤติปฏิบัติ พยายามสร้างสมคุณงามความดีจากภายในของเราขึ้นมา บ้านร้าง ถ้าบ้านร้างมันจะผุพังโดยเร็ว ถ้าบ้านมีคนอยู่อาศัย คนอยู่อาศัยในบ้านหลังไหน เรารักษาบ้านหลังนั้น บ้านหลังนั้นจะเสื่อมสภาพไปตามธรรมชาติของเขา แต่มันก็มีคนอยู่ คนรักษาบ้านนั้น ชีวิตมันก็เหมือนกัน เรามีชีวิตของเรา เราเกิดมาเป็นมนุษย์ ใจอยู่กับเรา ถ้าเรารักษาใจของเรา เราจะมีใจอยู่ในร่างของเรา ร่างกายนี้เปรียบเหมือนบ้าน แล้วหัวใจเปรียบเหมือนเจ้าของ ถ้ามีเจ้าของอยู่อาศัย มันก็จะอยู่อาศัย

แต่เราไม่ได้อยู่อาศัย เรามีบ้านอยู่หลังหนึ่ง แล้วเราก็ไม่สนใจบ้านของเราเลย เราคิดออกไปประสาของเราตามโลกเขา นั่นน่ะ กระแสของความคิดต้องเป็นแบบนั้น เหมือนกับบ้านร้าง รักษาแต่ตัวบ้าน แต่ไม่เคยเห็นตัวใจ ไม่เคยเห็นคุณค่าของเจ้าของบ้าน ถ้าเห็นคุณค่าของเจ้าของบ้าน เราต้องกลับมาดูเรา แล้วย้อนกลับมาจากภายใน ถ้าย้อนกลับมาภายใน มันจะเจอเจ้าของบ้าน เจ้าของบ้านคือตัวหัวใจ สิ่งที่เป็นหัวใจ หัวใจคือความรู้สึก ความทุกข์-ความสุขนี้อยู่ที่ความรู้สึกทั้งหมด

ผู้ข้ามพ้นไง “ผู้ถึงฝั่ง” ผู้ที่จะถึงฝั่งได้ต้องทวนกระแส กระแสของโลกเขานั้นลอยไปตามกระแสของโลกเขา ผู้ถึงฝั่งทวนกระแสกลับเข้ามา ใจเท่านั้นจะเป็นผู้ถึงฝั่งได้

เรื่องของร่างกาย เรื่องของวัตถุสิ่งของ มันเป็นไปตามสภาวะของเขาอย่างนั้น เรื่องของกระทงนะ เรื่องของร่างกาย มันต้องเกิดต้องตายตามประสาอํานาจอย่างนั้น เกิดมาอยู่ชั่วคราว ๑๐๐ ปีอย่างมาก แล้วเราก็ต้องตายไป กระทงนี้ต้องทิ้งไป แต่เจ้าของกระทงอยู่ที่ไหน เจ้าของร่างกายอยู่ที่ไหน เรือนของใจ เราอยู่ในหัวใจ หัวใจเราอยู่ในเรือนของกาย ย้อนกลับมาที่ตรงนี้ นี่กระทงให้มีเจ้าของ เราหาเจ้าของของเรา แล้วผู้พ้น ผู้ถึงฝั่งจะถึงฝั่งด้วยการประพฤติปฏิบัติ จะถึงฝั่งด้วยการเข้าใจ การเกิดศรัทธา

เขาพยายามตามกระแสโลก โลกเป็นแบบนั้น เรื่องของโลกหมุนไปตามกระแสโลก แล้วหมุนออกไปตามกระแสของเขา นี่ความเป็นไปของโลก ความครึกครื้น ความสนุกสนาน นี่มันเป็นประเพณีวัฒนธรรมเพื่อคุณงามความดี คุณงามความดีนะ การลอยกระทงนี้เพื่อคุณงามความดีของเรา ลอยกระทงหนหนึ่ง เห็นไหม บูชาพระพุทธเจ้า คิดถึงพระพุทธเจ้า ไหลเรือไฟ บูชาพระพุทธเจ้า คิดถึงพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าเสด็จลงมาจากดาวดึงส์ เราลอยกระทงเพื่อสิ่งนั้น เพื่อระลึกถึงคุณ ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ถ้าระลึกถึงพระพุทธเจ้า ใจคิดถึงก็เป็นบุญกุศล สิ่งที่เป็นบุญกุศล ทําเพื่อบุญกุศล แต่ทํากันไปเป็นประเพณีวัฒนธรรม นั่นก็ออกไปเป็นความสนุกสนาน เป็นความเพลิดเพลินไปของโลกเขา

เราไม่เป็นอย่างนั้น เราดูตัวใจของเรา เราย้อนกลับมาที่เรา ถ้าย้อนกลับมาที่เราแล้วเรารักษาใจของเรา มันหมุนไป อารมณ์มันเกิดขึ้น มันหมุนตามกระแสของความคิดไป มันลอยไปขนาดไหน ใจนี้ลอยไม่มีสติ ถ้ามีสติขึ้นมา มันจะยับยั้ง รู้สึกตัวขึ้นมา เราอยู่ขึ้นมา เรารักษาใจของเราขึ้นมา ถ้ามีสติขึ้นมา นี่เราเห็นเจ้าของกระทง แล้วเราพยายามให้เจ้าของกระทงนี้ย้อนกลับเข้าไปอีก ย้อนกลับมาให้ลึกเข้ามา ลึกเข้ามาเพื่อตัวของเรา เพื่อความเห็นของเรา

สิ่งที่ว่ามันหมุนออกไปข้างนอกนั้นมันเป็นอาการเฉยๆ ทีนี้ย้อนกลับเข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามาที่ใจได้ มันจะทําความสงบของใจได้ ใจจะสงบขึ้นมาแล้วมันจะปล่อยวางสิ่งโลกๆ ได้ สิ่งที่โลกๆ ทุกคนเกิดมาแล้วมันเป็นโลกทั้งหมด เราเกิดมาในโลก เราก็อยู่กับโลก อยู่กับโลกก็เป็นไปตามโลกเขา โลกเขามีมหรสพสมโภชต่างๆ มันมีโดยดั้งเดิม

แล้วในนวโกวาท เห็นไหม ถ้ามีเสียงกลองที่ไหน เราไปที่นั่น เสียงการละเล่นอยู่ที่ไหน เราไปที่นั่น เราเพลินไปกับโลก โลกเป็นแบบนั้น สิ่งที่เพลินไปกับโลก เราก็หมุนไปกับโลกเขา นั่นน่ะ เรือนว่าง บ้านร้าง บ้านนี้ร้างเพราะไปตามกระแสโลกเขา โลกเขาดูดไปหมดเลย แล้วถ้าพูดถึงเรือนว่างในการประพฤติปฏิบัติล่ะ ประพฤติปฏิบัติถึงที่สุดแล้วมันก็เป็นเรือนว่าง ใจนี้จะปล่อย เป็นผู้ที่ไม่มีเรือน ปล่อยร่างกายทั้งหมด แล้วปล่อยขันธ์ทั้งหมดจนเป็นใจล้วนๆ นั้นเป็นความว่างต่างกัน

ความว่า “เรือนว่าง” เรือนว่างของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ มันเข้าใจตามความเป็นจริง สิ่งที่เข้าใจตามความเป็นจริงในหัวใจแล้วปล่อยวาง ปล่อยวางธาตุ ปล่อยวางขันธ์ จนใจนี้เป็นอิสระเสรีภาพเข้ามา เป็นชั้นเป็นตอนเข้ามา อันนั้นเป็นความว่าง นี้การประพฤติปฏิบัติ มันต้องถึงตรงนั้นแล้วมันจะเข้าใจว่าความที่ว่าเป็นเรือนว่างในธรรมเป็นอย่างไร

แต่เรือนว่างของผู้มีกิเลส เรือนว่างของพวกเรา เราว่าง เราไม่สนใจ เราว่าเราปล่อยวาง เราว่างหมด พระพุทธเจ้าสอนว่า ให้ปล่อยวาง อย่าให้ยึดมั่นถือมั่นสิ่งใด ถ้าการยึดมั่นถือมั่นเป็นสิ่งที่มีกิเลส นี่มันไปขัดกับมรรคไง

มรรค ความเพียรชอบ ความเพียรในการชําระกิเลส ความเพียรของเราจะเกิดขึ้นมานี้เราต้องมีสติ สิ่งที่มีสติจะเป็นความเพียร แล้วเพียรเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาเพื่อทําใจของเราให้หยุดนิ่งให้ได้ ถ้าทําใจของเราหยุดนิ่งได้ มันจะเป็นประโยชน์กับเรา เราจะเข้าใจสิ่งต่างๆ ว่ามันจะเป็นประโยชน์ สิ่งที่เป็นประโยชน์เกิดจากตรงนี้ เกิดจากที่ว่าเรามีต้นทุน

การจะทํางานต่างๆ ต้องมีต้นทุน ต้องมี เห็นไหม มีแรงงาน เราจะทําสิ่งใดถ้าเรามีแรง เราจะทําสิ่งนั้นได้ ถ้าเราไม่มีแรง เราจะทําสิ่งนั้นไม่ได้เลย แล้วแรงของความคิด แรงของกิเลสมันเป็นแรงส่วนที่ว่ามันเป็นความเคยชินของใจ ใจจะเคยชินกับแรงดึงดูดของโลกเขา ความคิดต่างๆ กิเลสเอาไปกินทั้งหมดเลย

สิ่งที่ว่าเราศึกษา เรามีปัญญาขนาดไหน ปัญญาเห็นแก่ตัว ปัญญาโกง โกงสัจจะความจริง ต้องการปรารถนาสิ่งที่ให้สมความปรารถนาของตัว ปัญญาของเราเป็นปัญญาอย่างนั้น การศึกษาธรรม การปฏิบัติธรรมก็เป็นปัญญาอย่างนั้น คาดหมายไป สิ่งที่คาดหมายไป สร้างความเห็นของเราขึ้นมา แล้วสิ่งนั้นจะเกิดขึ้นมาตามความเห็นของอันนั้น นั่นน่ะ อาการของใจนี้มันเป็นไปตามสิ่งที่บังคับบัญชา กิเลสบังคับบัญชา กิเลสนี้บังคับบัญชาใจอยู่ ใจก็เป็นอาการแบบนั้น

ถ้าธรรมบังคับบัญชา ต้องทําความสงบของใจเข้ามาให้ธรรมบังคับบัญชา สิ่งที่ธรรมบังคับบัญชาเพราะมันจะประสบกับสิ่งนี้ ประสบกับความรู้สึก ประสบกับความสัมผัสของใจ ใจจะสัมผัสธรรมเข้าไปแล้วจะเป็นปัจจัตตัง

สิ่งที่เป็นปัจจัตตังกับผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ผู้ที่จะถึงฝั่ง ผู้ที่จะเข้าหาฝั่ง ใจตัวนี้มันต้องสัมผัสตัวนี้ให้ได้ ถ้าสัมผัสตัวนี้ได้จะพาใจตัวนี้ให้มันเกิดปัญญา สิ่งที่เกิดปัญญา ปัญญาในความแน่ใจ นี่ปัจจัตตัง ความแน่ใจ จิตสงบขึ้นมา มันจะมีพื้นฐาน มีความสุขของใจ แล้วใจปล่อยวางทุกสิ่งทุกอย่าง ปล่อยวางแม้แต่ธาตุขันธ์ก็ได้เวลาจิตสงบขึ้นมา จิตของเราสงบขึ้นมา มันจะปล่อยวางสิ่งต่างๆ ปล่อยวางหมดเลย นั้นปล่อยวางด้วยหินทับหญ้าไว้ สิ่งที่หินทับหญ้าไว้เพราะมันปล่อยวางด้วยอํานาจของสมาธิ สิ่งที่เป็นอํานาจของสมาธิ อันนั้นเป็นต้นทุน แล้วถ้ามีอํานาจวาสนา เราจะเอาสิ่งนี้ให้ทําประโยชน์ให้ได้

ถ้าเอาสิ่งนี้ทําประโยชน์ไม่ได้ สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา สภาวะของธรรม นั่นน่ะ สภาวะของธรรมเกิดขึ้นมากับใจของเรา เราสัมผัสธรรมด้วยความจริงตามที่ว่าเราประสบสัมผัส เป็นปัจจัตตัง สิ่งที่เป็นปัจจัตตัง กิเลสก็คาดหมายตามปัจจัตตังอันนั้นด้วย สิ่งที่เป็นกิเลสเพราะหินทับหญ้าไว้ กิเลสไม่ได้หลุดลอยออกไปจากใจแม้แต่น้อย กิเลสยังอยู่ในหัวใจ กิเลสนั้นก็ต้องสร้างสถานการณ์ว่าสิ่งนี้เป็นธรรมๆ เราก็จะหลงไปเป็นสิ่งนั้น

“ผู้ถึงฝั่ง” เราจะถึงฝั่ง เราต้องไม่เชื่อกิเลส ต้องมีการตรวจสอบ มีการใคร่ครวญว่าสิ่งนั้นเป็นความจริงไหม สิ่งนี้เป็นสัจจะความจริงไหม เป็นสัจจะความจริงส่วนหนึ่งที่เราสัมผัส แล้วกิเลสเอาไปใช้ กิเลสเอาสิ่งนี้ไปใช้หมด เราไม่สามารถชําระกิเลสได้ ไม่สามารถเอาชนะกิเลสได้ เราถึงต้องย้อนกลับเข้ามา ทําความสงบของใจนี้บ่อยครั้งเข้าๆ จนมันตั้งมั่นได้ สิ่งที่ใจสงบ สงบได้ เราทําความสงบได้ เห็นไหม

เราเกิดมาชีวิตนี้ว่าทุกข์ยากมาก การเกิดนี้แสนยาก การเกิดเพราะบุญกุศลพาเกิดแล้วมันยังแสนยาก แต่การดํารงชีวิตนี้ ในชีวิตเราจะมีความทุกข์ ความกระทบของใจตลอดไปเลย การสะสมคุณงามความดี การทําความสงบของใจก็เหมือนกัน การสะสม การสร้าง เหมือนกับเราเกิดมาเป็นมนุษย์ เกิดในธรรม เกิดมาพบสัมมาสมาธิ จิตนี้เป็นสมาธิ ได้สัมผัสกับสมาธิ แล้วก็ล้มลุกคลุกคลานไป ต้องพยายามสร้างสมขึ้นมา

การรักษาชีวิตของเราให้รอดพ้นจากความทุกข์ มันเป็นสิ่งที่ว่าเป็นไปไม่ได้เลย มันต้องประสบทุกข์มาก-ทุกข์น้อย แล้วแต่ชีวิตของเราที่ประสบกัน ในการประพฤติปฏิบัติก็เหมือนกัน การเกิดขึ้นมาแล้วมันก็ต้องแปรสภาพไป...รักษาไว้ การรักษาไว้ถึงต้องทําความสงบบ่อยครั้งเข้าๆ ทําความสงบอยู่อย่างนั้น รักษาใจของเราให้สงบเข้ามาเพื่อเป็นฐานให้มั่นคง

สัมมาสมาธิ สิ่งที่เป็นสมาธิขึ้นมาแล้วมันตั้งมั่นขึ้นมา แล้วมันจะเป็นงานของเรา จะเกิดขึ้นมาเป็นงานของเรา เราต้องพยายามรื้อค้นไง รื้อค้นเพื่อผู้ที่จะให้ถึงฝั่ง ถึงฝั่ง ฝั่งของเราอยู่ที่ไหน? ฝั่งของเรามันอยู่ที่ใจ ใจตัวนี้ถึงฝั่งได้ ฝั่งคือธรรม ถ้าจิตใจนี้เข้าถึงพื้น ตีนเหยียบพื้นได้ นั้นเป็นสิ่งที่ว่าเราจะเข้าหาสัจจะความจริง เหยียบพื้นได้ มันเข้าใจแล้ว ไม่ต้องตะเกียกตะกายอยู่ในโอฆะ ในวัฏฏะ เห็นไหม

ในวัฏฏะ เราโดดลงไปในทะเล แล้วเราก็ต้องว่ายอยู่ในทะเลนั้นตลอดไป ใจนี้ก็เหมือนกัน ใจนี้ต้องอยู่ในโลก ในสังสารวัฏนี้ มันเป็นสถานะ สถานะของบุญกุศล ถ้าทําคุณงามความดี คุณงามความดีให้ผลนั้น เราจะเกิดมีความสุข สุขในสถานะของภพชาติ มันเป็นเรื่องน่าพิจารณา พิจารณาว่าชีวิตนี้คืออะไร ชีวิตนี้เกิดตายๆ ขึ้นมา เราเกิดตายเฉพาะชาตินี้ เราก็ว่าชีวิตนี้เป็นชาตินี้เท่านั้น

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ครูบาอาจารย์ บุพเพนิวาสานุสติญาณ จิตนี้ย้อนอดีตไปได้ตลอดไป ใจนี้ย้อนกลับเข้าไปตลอดว่าภพชาติสะสมมาที่ใจๆ ใจเกิดตายตลอด เกิดตายมาตลอด นั่นน่ะ เวลาเราโดดลงในวัฏฏะ โดดลงนํ้าไปแล้วเราพยายามตะเกียกตะกายอยู่ในนํ้านั้น นั้นเป็นสิ่งที่ไม่มีโอกาสเพราะมันหมุนไปตามกระแส หมุนไปตามอํานาจวาสนาของใจดวงนั้น

แต่ปัจจุบันนี้เราศึกษา เราปฏิบัติธรรม เราเข้าใจธรรมของเรา แล้วเราศึกษาธรรมเข้ามา เรามีโอกาส เราต้องพยายามว่ายเข้าฝั่ง พยายามหาจุดยืนให้ได้ ถ้าเราได้เข้าฝั่ง เห็นไหม เท้าเหยียบถึงพื้น การรักษาตัวไว้ในโอฆะนี้มันก็เป็นความสบายตัวขึ้นมาหน่อยหนึ่ง แต่ถ้าเท้าเราไม่ถึงพื้น เราต้องพยายามว่ายอยู่ตลอดไป นั้นเป็นสิ่งที่ว่าเรื่องของโลกหมุนไป หมุนไปอย่างนั้น เราต้องประคองตัว มันถึงว่า ชีวิตนี้มันเป็นสิ่งที่ว่าเราเกิดมาแล้วเราจะได้ประโยชน์จากการเกิดไหม

เราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา พบธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราไม่นอนจม เราไม่นอนใจกับความเป็นไปของโลก เราถึงต้องพยายามหาทางออกของเรา เราต้องหาทางออก พยายามหาทางออก ออกจากไหน? ออกไปเรื่องของโลกเขามันก็เป็นเรื่องของโลก ใครช่วยใครไม่ได้ ความจะออกของเราต้องสร้างสมขึ้นมาในหัวใจของเรา นี่ธรรมะละเอียดอ่อนขนาดนั้น ละเอียดอ่อนว่า สิ่งที่จะเป็นประโยชน์ทั้งหมดนี้เป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรม สิ่งที่ว่าจับต้องไม่ได้เลย เราจะจับต้องขึ้นมาให้ได้ การทําสมาธินี้ กับสิ่งที่เป็นนามธรรมให้เป็นการยืนยันกับใจของเรา ใจของเราจะยืนยันในความสงบของใจ ความสงบของใจว่า นี้คือใจ

สิ่งที่เป็นใจนี้อยู่ที่ความคิดตลอดไป ว่ากายกับใจนี้อยู่โดยเข้าใจ โดยความเป็นจริงว่ามันมีกายกับใจอยู่โดยธรรมชาติของอันนั้น สิ่งนี้เป็นสิ่งที่เป็นธรรมที่ศึกษามา มันเป็นธรรมแล้วเข้าใจตามนั้น เข้าใจ ปล่อยความสัมผัส นานๆ จะสงบสักทีหนึ่ง นี่ภาวนากันความเพียรไม่ต่อเนื่อง ถ้าความเพียรต่อเนื่อง เราทําตลอดไป สิ่งนี้ต้องปรากฏ ในเมื่อเกิดความร้อนที่ไหน ความร้อน ความรู้สึกความร้อนต้องมี อันนี้ความรู้สึกว่าร้อน เราต้องเข้าใจ นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราพยายามทําของเรา มันต้องประสบความสําเร็จของเรา มันสงบได้

สรรพสิ่งโลกนี้ มืดต้องมีสว่าง สิ่งที่ว่าฟุ้งซ่านมันตรงข้ามกับความสงบ ใจมันฟุ้งซ่าน ใจมันคิดไปตลอดไป พิจารณาธรรมขนาดไหน ตรึกขนาดไหน ถ้ามันฟุ้งซ่าน พยายามตั้งสติไว้ มันต้องหยุดของมันได้สักครั้งหนึ่ง พอหยุดแล้วมันก็จะเป็นการยืนยันกับใจว่าสิ่งนี้เราก็สามารถทําได้ สิ่งนี้หยุดมาอยู่ในหัวใจของเรา นั่นน่ะ มันหยุดให้เราเห็น นั่นปัจจัตตัง ปัจจัตตังคือใจสัมผัสแล้วเข้าใจตามความเป็นจริงว่าสิ่งนั้นเป็นประโยชน์ของเรา แล้วจะซึ้งใจมาก บางคนถึงกับนํ้าตาร่วงนํ้าตาไหลว่าทําไมสิ่งนี้มันเป็นสิ่งที่มหัศจรรย์ แล้วมีคุณค่ามาก แล้วเราจะตื่นกับโลกไปทําไม

เรื่องของโลกหมุนไปตามกระแสของโลก หมุนไปตามกระแสของเขา ตื่นไปตามกระแสของเขา แล้วก็หมุนตามกันไป เราก็ตื่นอยู่อย่างนั้นตลอดไป นั่นน่ะ เขาไม่ศึกษา เขาไม่เข้าใจของเขา เขาก็วนเวียนในวัฏฏะของเขา เป็นความทุกข์ความร้อนของใจดวงนั้น

แต่การหาความสงบของใจ หาความสุขของใจ นั่นน่ะ นามธรรมในใจเราไง สิ่งที่เป็นนามธรรม อาการของใจ จะตั้งมั่นได้ จะสมความปรารถนาได้ถ้าเราจงใจของเรา แล้วเราทําความเพียรของเรา สงบเข้าไปแล้วจะพบเห็นสิ่งใดก็แล้วแต่ เป็นอํานาจวาสนาของแต่ละบุคคล จะเกิดนิมิต เกิดความเห็นนั้น สิ่งนั้นเกิดมาชั่วครั้งชั่วคราวในความเห็น แล้วนิมิตมันก็มีนิมิตต่างๆ กันไป บางคนนิมิตเป็นเรื่องเป็นราวมากมาย บางคนนิมิตเป็นภาพต่างๆ

สิ่งนั้นเป็นนิมิต เราไม่ต้องการ เราเข้าใจแล้วปล่อยวางไว้ ปล่อยวาง เอาใจเราปล่อยวาง สิ่งนั้นก็ดับไป ถ้าสิ่งนั้นดับไป เรากลับมาที่พุทโธ กําหนดพุทโธปั๊บ พุทโธๆ ดึงความรู้สึกมาอยู่ที่พุทโธทั้งหมด ภาพนั้นจะหายไปเพราะจิตนี้รู้หนึ่งเดียว สภาวะรู้อันนั้นมันจะเป็นสภาวะพุทโธอยู่ ถ้ากลับมาที่พุทโธ ผู้นั้นจะไม่มี แล้วเราทําความสงบของใจจนกว่าจะเกิดเป็นภาพขึ้นมา ถ้าเกิดเป็นภาพ ให้เกิดเป็นกาย เราให้เกิดเป็นกายได้แล้วตั้งภาพกายนั้น วิเคราะห์วิจัยสิ่งนี้

ผู้จะถึงฝั่ง ฝั่งคือความติดข้องของใจ ความติดข้องในตัวเราเอง เราติดข้องตัวเราเอง เรายึดมั่นถือมั่นในตัวเราเอง ความไม่เข้าใจของใจ ทุกคนจะเอาตัวรอดไง สิ่งที่จะเอาตัวรอด จะรักษาชีวิตไว้เพื่อจะเอาความสุขของตัว แล้วจะไม่มีใครรอดได้เลย การยึดมั่นถือมั่นเรานี้ก็เพื่อจะรักษาสงวนเราไว้ เพื่อจะให้เรานี้อยู่มีความสุขตลอดไป แต่เพราะความยึดมั่นหาที่พึ่ง ที่พึ่งอันนี้เป็นเรื่องของวัฏฏะ

สิ่งที่เกิดขึ้นมาในธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ นี้ได้มาเพราะเราเกิดเป็นมนุษย์ สิ่งที่เกิดเป็นมนุษย์นี้เป็นธรรมชาติในการที่ว่าเป็นผลของกรรม ผลของบุญกุศล เห็นไหม กรรมดี-กรรมชั่วสร้างสมมาแล้วมันเป็นสิ่งนี้ เป็นสภาวธรรมอันหนึ่ง เป็นความจริง ธรรมอันหนึ่ง สิ่งที่ธรรมอันหนึ่ง แต่เป็นจริงโดยความชั่วคราว แล้วไปยึดมั่นถือมั่นให้มีความสุขไป

จะพลัดพรากสิ่งใดก็มีความทุกข์ เราต้องพลัดพรากจากเขาไป สิ่งนี้เป็นความกังวลใจทั้งหมดเลย สิ่งที่กังวลใจ ถึงว่า มันจะพลัดพราก ต้องยึดไว้เป็นของเรา ถ้าเป็นของเราแล้วมันอุ่นใจ สิ่งที่อุ่นใจ อุ่นใจว่าเป็นของเรากลับเป็นที่พึ่งไม่ได้ แต่ถ้าเราวิเคราะห์วิจัยในความเป็นจริงว่าให้จิตนี้เข้าใจ จิตเข้าใจว่าสิ่งสภาวะตามความเป็นจริงนั้นจริงไหม จริงในสภาวะแบบใด

ธรรมบอกว่า สิ่งนี้เป็นสมมุติ สิ่งนี้เป็นอนิจจัง สรรพสิ่งทั้งหลายเป็นอนิจจังทั้งหมด สิ่งใดเป็นอนิจจัง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ กาลเวลาก็เป็นอนิจจัง ความทุกอย่างเป็นอนิจจัง เราอยู่ในกาลเวลา อยู่ในมิติ เห็นไหม ๒๔ ชั่วโมงเป็น ๑ วัน เราอยู่ของเราอย่างนี้ แล้วภพชาติต่างๆ เขาก็อยู่ของเขา กาลเวลาก็ต่างๆ กันไป สิ่งต่างๆ เรื่องนี้เป็นวัฏฏะ เป็นสมมุติ เป็นสภาวะที่ใจนี้ไปเสวยภพชาติตรงนั้นเท่านั้น สิ่งที่เป็นสภาวะ เสวยภพชาติเท่านั้น สิ่งนี้เป็นที่อาศัยชั่วคราว เป็นจริงโดยสัจจะ โดยสมมุติสัจจะ แต่ไม่ได้จริงโดยธรรม

ถ้าจริงโดยธรรม สรรพสิ่งต่างๆ นี้เป็นไตรลักษณ์ทั้งหมด สรรพสิ่งต่างๆ นี้เป็นสิ่งที่ว่าเราอาศัยชั่วคราวทั้งหมดเลย แล้วถ้าเราเริ่มเห็นสภาวะตามความเป็นจริง มันต้องใคร่ครวญกลับมาสิ่งนี้ ถึงต้องให้เห็นสภาวะของกาย ให้เห็นสภาวะของเวทนา สภาวะของจิต สภาวะของธรรม สภาวะที่เกิดขึ้นตามความเป็นจริง

กับสภาวะที่เกิดเป็นความทุกข์ที่เราเกิดกันอยู่อย่างนี้ เราเป็นความทุกข์ มันเป็นอดีตอนาคต ทุกคนเลยจะมีความทุกข์เวลาเราพลัดพรากหรือเราไม่พอใจสิ่งใด สิ่งนั้นจะเกิดอยู่กับใจแล้วก็อาลัยอาวรณ์กับสิ่งนั้น สิ่งนี้มันเป็นอดีตอนาคต ไม่เป็นปัจจุบัน เห็นไหม ไม่เป็นปัจจุบันเพราะใจมันไม่เห็นตามสภาวะนั้น เป็นสภาวะผล ผลคือเราทุกข์แล้ว เรารําพึงรําพันว่าเราทุกข์ เรายึดมั่นถือมั่นสิ่งนั้น มันไม่สมความปรารถนา เราทุกข์ เราทุกข์นี้เราเห็นสภาวะอย่างนั้นมันไม่เป็นความจริง

แต่ถ้าเราเห็นสภาวธรรม เราเห็นสภาวะเวทนา เห็นสภาวะการเกิดขึ้นแล้วจับสิ่งนี้ไว้ ถ้าจับสิ่งนี้ไว้ มันจะตื่นเต้นกับความรู้สึกของเรามาก ถ้าเป็นปัจจุบัน มันจะขนพอง มันจะมีความสยองใจ เข้ามาถึงใจ นี่สะเทือนหัวใจตลอดไป ถ้าเห็นสภาวธรรมมันสะเทือนหัวใจ เพื่อให้หัวใจนี้เข้าใจตามความเป็นจริง เข้าใจสิ่งนี้ว่าสิ่งนี้เป็นอนิจจัง สิ่งนี้เป็นสภาวะไตรลักษณ์ที่ไม่มีสิ่งใดพึ่งได้เลย

สิ่งที่พึ่งไม่ได้เลย เราพึ่งสิ่งนั้น เรายึดสิ่งนั้น เราก็จะมีความทุกข์กับสิ่งนั้น สิ่งต่างๆ ที่ยึดนี้ต้องเป็นความทุกข์ทั้งหมด สิ่งที่เป็นความทุกข์เพราะไม่สมความปรารถนา แล้วสิ่งที่เป็นความสุขเกิดจากตรงไหนในเมื่อสิ่งนั้นเป็นความทุกข์

สิ่งที่เกิดเป็นความสุขเพราะเห็นตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้มันเป็นไตรลักษณ์ มันเป็นเรื่องสมมุติ เห็นตามความจริงแล้วปล่อยวางเป็นครั้งเป็นคราว สิ่งที่จิตปล่อยวางธาตุขันธ์เป็นครั้งเป็นคราว เป็นอิสระเสรีภาพ นั่นน่ะ สภาวะของธรรม จิตของผู้ประพฤติปฏิบัติสูง สูงขึ้นอย่างนี้ ถ้าจิตของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติสูงขึ้นมา จะเห็นสภาวะต่างๆ นี้เป็นคุณธรรม เป็นธรรม เป็นคุณ เป็นความกระทบขึ้นมาให้กระทบเข้ามาถึงใจ สภาวะต่างๆ มองเห็นสภาวะต่างๆ แล้วย้อนกลับมาที่ใจ เปรียบเทียบ เปรียบเทียบว่าสิ่งนั้นเป็นอย่างไร

แต่ถ้าหัวใจเราไม่พัฒนาขึ้นมา โลกเป็นอย่างนั้น โลกเห็นเรื่องต่างๆ เรื่องของโลกมันก็เป็นเรื่องของโลก เวลาพระออกไปบิณฑบาต ออกไปบิณฑบาตตอนเช้าอย่างนี้ สภาวะของโลกเขาเกิดสิ่งต่างๆ เขามีสิ่งต่างๆ พระจะจับสภาวะสิ่งนั้นแล้วให้เข้ามาปลงธรรมสังเวชของใจ ให้ใจเห็นสภาวะแบบนั้นว่ามันเป็นเรื่องน่าสลดสังเวช สังเวชเพราะสิ่งต่างๆ นี้มันเป็นวัฏวน วนไปตามสภาวะแบบนั้น แล้วเราเห็นสภาวะแบบนั้น ย้อนกลับมาที่ใจ

ถ้าจิตของคนสูงขึ้นมา พิจารณาขึ้นมา สิ่งใดๆ จะเป็นธรรมทั้งหมดเลย พิจารณาสิ่งใดก็เป็นธรรม สะเทือนหัวใจๆ นี่ปัญญามันออกก้าวเดินอย่างนี้ สภาวะของปัญญาก้าวเดิน ก้าวเดินตามสภาวะที่เกิดขึ้น แล้วสลัด ปล่อยทิ้งเข้ามาๆ ปล่อยทิ้งสภาวะต่างๆ เข้ามา

ผู้ถึงฝั่งจะถึงฝั่งอย่างนี้ ถึงฝั่งเพราะว่าสิ่งที่เป็นนามธรรมยึดแล้ว ยึดสิ่งที่เป็นวัตถุ ธาตุขันธ์ เห็นไหม ธาตุ ๔ นี้เป็นวัตถุทั้งหมดเลย เป็นสิ่งที่ว่าเป็นสิ่งที่จับต้องได้ สิ่งที่เป็นของเรา ร่างกายของเรา ความคิดของเรา ต่างๆ นี้ต้องเป็นเรา แต่ความจริงแล้วสิ่งนี้เกิดดับเท่านั้น ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของของเรา แล้วมันอาศัยชั่วคราว ชั่วคราวเท่าสิ่งที่อาศัยอยู่ เราต้องอาศัยสิ่งนี้เป็นการดํารงชีวิตนี้โดยธรรมชาติความจริง นี่ความลึกซึ้ง ลึกซึ้งตรงนี้ ธรรมะลึกซึ้ง ลึกซึ้งที่ว่าให้เราเข้าใจสภาวะของเรา แม้แต่สิ่งที่ติดอยู่กับเราก็ไม่ใช่ของเรา

ถ้าไม่ใช่ของเรา ให้เห็นมันปล่อยวาง จิตนี้เห็นสภาวะตามความเป็นจริงแล้วปล่อยวางๆ ปัญญาก้าวเดินไปเรื่อย ก้าวเดินไปเรื่อยจนกว่าถึงที่สุด ถึงที่สุดเท้าเหยียบพื้นขึ้นมา มันจะปล่อยวางสิ่งนี้ สิ่งนี้ปล่อยวางหลุดออกไป สิ่งที่ปล่อยวางหลุดออกไป ปล่อยวางเพราะสภาวะของปัญญา ปัญญาพอคมกล้าขึ้นมาจะสมุจเฉทปหานสิ่งนี้ขาดออกไปจากใจ จะต้องขาดออกไปจากใจ เรื่องของสภาวะตามความเป็นจริง ของของเรานี่แหละ สิ่งที่เป็นวัตถุมันจะปล่อยวางได้ พอจิตปล่อยวางสิ่งนี้แล้ว ความสุขของใจ มันปล่อยวางในความยึดมั่นถือมั่น

พอปล่อยความยึดมั่นถือมั่น มันก็เป็นอิสระเสรีภาพของมัน เห็นไหม จิตนี้ไม่ใช่กาย กายนี้ไม่ใช่จิต ต่างอันต่างอยู่ ต่างอันต่างตามความเป็นจริง ปล่อยวางเวิ้งว้าง เวิ้งว้างจากความยึดมั่นถือมั่นทั้งหมด เวิ้งว้างจากความลังเลสงสัย เวิ้งว้างจากความเกาะเกี่ยวต่างๆ ปล่อยวางเป็นอิสระเข้ามาเป็นตัวของตัวเอง ไม่ได้เกาะเกี่ยวสิ่งใด ไม่ต้องอาศัยสิ่งใดเลย ทําไมมีความสุขล่ะ

แต่เดิมหาความสุขเพราะต้องให้เป็นเพื่อนเป็นมิตร เห็นไหม ที่เราทําความสงบของใจไม่ได้เพราะใจเป็นคู่ ใจนี้เป็นเพื่อนสอง เพื่อนสองคือความคิดกับใจนั้นเป็นคู่เคียงกันไป สิ่งที่คู่เคียงกันไปถึงกระทบกระเทือนกันตลอดไป เรา-เขา ขันธ์กับจิตกระทบกระเทือนกัน แล้วความคิดเกิดขึ้นปรุงแต่งกันตลอดไป แต่ถึงที่สุดทําความสงบของใจแล้วจะเป็นหนึ่งเดียว นี่สัมมาสมาธิเป็นหนึ่งเดียวขนาดนั้น ปล่อยวางทั้งหมด นี่ปล่อยวางโดยอํานาจของสมาธิ

กับการปล่อยวางด้วยนามธรรม จิตนี้ปล่อยวางธาตุขันธ์ นี่ความปล่อยวาง ปล่อยวางออกมาจนไม่ต้องอาศัยสิ่งใด จะเป็นอิสระของตัวเอง ขณะที่ว่าเป็นอิสระในขณะนั้น นี่ความสุขเกิดขึ้นอย่างนี้ เกิดขึ้นจากความเวิ้งว้าง เกิดขึ้นจากความว่าง เกิดขึ้นจากความไม่เข้าไปยึดมั่นถือมั่นตัวตนว่าเป็นเรา ไม่ถือว่าร่างกายนี้เป็นเรา ร่างกายนี้เป็นสิ่งที่อยู่อาศัย สิ่งที่เครื่องอยู่อาศัย อาศัยกันไปเท่านั้น สิ่งนี้อาศัยกันไปเพราะเรายังมีชีวิตอยู่ก็ต้องอาศัยสิ่งนี้ นี่เข้าใจตามความเป็นจริง ธรรมนี้จะเข้าใจสภาวะนี้ทั้งหมดเลยด้วยปัญญา

สิ่งที่ด้วยปัญญา ปัญญาของแต่ละบุคคล ปัญญาของบุคคลคนนั้นเกิดปัญญาขึ้นมาก็เป็นสมบัติของบุคคลนั้น ธรรมะเกิดจากใจดวงไหน ใจดวงนั้นเป็นสิ่งที่ว่าเข้าใจเรื่องอย่างนี้ เข้าใจ เห็นสภาวะตามความเป็นจริงแล้วปล่อยวาง ความสุขเกิดจากตรงนี้ไง

ผู้เข้าฝั่ง เข้าถึงฝั่งแล้วพยายามยกตัวเองขึ้นสูงขึ้นไป ทวนกระแสเข้าไปจนขึ้นถึงฝั่ง ฝั่งของหัวใจ ไม่ใช่ฝั่งของโลกเขา ฝั่งของโลกเขามีขอบเขต เป็นฝั่ง อันนี้มันเป็นฝั่งของหัวใจ หัวใจ นํ้าเวลากระเพื่อมออกไป ลูกคลื่นกระเพื่อมขนาดไหน มันจะซัดเข้าหาฝั่งๆ แล้วมันก็เกิดคลื่นตลอดไป ในหัวใจก็เหมือนกัน ความคิดของใจ กิเลสในหัวใจมันก็เกิดคลื่นในหัวใจตลอด ถ้าคลื่นในหัวใจเกิดขึ้นมา เราต้องจับสภาวะอันนั้นให้ได้ จับสภาวะคลื่นในใจว่าคลื่นในใจนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร สิ่งที่เป็นคลื่นในใจเกิดขึ้นมาสภาวะแบบไหน นั่นน่ะ ความคิดอันอย่างละเอียด กิเลสอย่างละเอียดในหัวใจมันจะเกิดความปั่นป่วนในใจของมันขึ้นมา

ความสุขอันเป็นความสุขนั้นมีความสุขมาก แล้วมีความปรารถนา ความปรารถนาจะเข้าถึงฝั่งให้ได้ พยายามแสวงหาของตัวเอง สิ่งที่แสวงหาของตัวเอง นั่นน่ะ ความคิดต่างๆ เกิดขึ้น มันก็ต้องเกิดการกระทํา ในเมื่อเราสร้างสมขึ้นมา เราตั้งใจขึ้นมาแล้ว เรากระทําสิ่งที่ว่าเราจะสร้างสมขึ้นมา สร้างมรรคขึ้นมาให้ได้ ความเป็นมรรคขึ้นมาเกิดขึ้นมาจากใจ เราต้องทําความสงบของใจขึ้นมา ให้ลึกซึ้งเข้าไป

มรรค ๔ ผล ๔ มรรคอย่างหยาบ เราใช้ผลงานไปแล้ว มันจะหมดพ้นออกไป เราต้องสร้างมรรคตัวใหม่ขึ้นมา มรรคตัวใหม่ของเราคือสกิทาคามิมรรค สิ่งที่เป็นสกิทาคามิมรรคต้องสูงขึ้นไป ความสงบของใจก็ต้องสูงขึ้นไป สิ่งที่สูงขึ้นมา เราต้องสร้างสม กําหนดรักษาหัวใจ ตั้งมั่นให้ได้ ถ้าใจตั้งมั่นได้ มันจะเริ่มมีผลงานของเรา ผลงานของใจ

ถ้าใจไม่มีผลงาน ยํ่าอยู่กับที่ มันมีความเบื่อหน่าย การประพฤติปฏิบัติ สิ่งที่ไม่ได้ผลขึ้นมามีความเบื่อหน่าย เราต้องพยายามสร้างกําลังใจของเราขึ้นมา สร้างกําลังใจ สร้างโอกาสของใจ สิ่งที่ว่ามันไม่ได้ผลเพราะความเพียรเราไม่พอ เพราะอํานาจวาสนา เพราะจังหวะของเราไม่ได้

ถ้าเราทําของเราพอดี เห็นไหม มัชฌิมาปฏิปทา ความเป็นกลาง กลางของใจ ไม่ใช่กลางของเรา กลางของเรา เราปรารถนา ปรารถนาว่าให้สมประโยชน์ของใจ ถ้าเรานี้เป็นกลาง เราคาดหมายว่า สิ่งนั้นจะเป็นกลาง สิ่งนี้จะเป็นกลาง...ขณะกระทํา เป็นกลางของแต่ละบุคคล เราเดินจงกรมนั่งสมาธิมันก็ต่างกัน กิริยาต่างกัน ความสงบของใจก็ต่างกัน ความเป็นกลางก็ต่างกัน

สิ่งที่เป็นความสงบของใจ ในการเดินสมาธิ เราตั้งสติไว้ แล้วเราเดินไป เดินไปให้ร่างกายมันหมุนทํางานของมันไป แต่หัวใจเดินจงกรมเพื่อเอาความสงบของใจ ร่างกายเคลื่อนไหวให้เคลื่อนไหวไป ตั้งสติไว้ มันก็เป็นกลาง เป็นกลางในการเดินจงกรม นั่งสมาธิกําหนดตั้งสติไว้ กําหนดพุทโธก็ได้ กําหนดความรู้สึกอานาปานสติ นี่มันก็เป็นกลาง เป็นกลางของการนั่งสมาธิ

การเป็นกลางแต่ละอย่างก็ไม่เหมือนกัน แล้วความเป็นกลางของเราแต่ละครั้งก็ไม่เหมือนกัน จิตสงบแต่ละครั้งก็ตั้งแต่ผลขนาดไหน จิตนั้นสงบได้ มันก็เป็นกลางของครั้งนั้นต่อไป สิ่งนี้ก็เป็นอดีตไปแล้วถ้ามันพ้นจากอดีตไป เราก็ต้องตั้งปัจจุบันของเราตลอดไป เราไม่คาดหมายต้องการปรารถนาสิ่งใด

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเป็น จะทําหน้าที่ตามความเพียรของเราเท่านั้น แล้วจิตจะสงบเอง จิตสงบเองๆ ตั้งมั่นๆ ขึ้นมา แล้วยกขึ้นวิปัสสนาอย่างเดียว วิปัสสนาโดยใช้ปัญญา ปัญญาอย่างหยาบ ปัญญาอย่างกลาง ปัญญาอย่างละเอียด ปัญญาอย่างละเอียดสุด มันจะพิลึกพิลั่นออกไป ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะเห็นสภาวะสิ่งนี้ สภาวะปัญญาสิ่งนี้เกิดขึ้นมาได้อย่างไร มันเป็นสิ่งที่ลึกซึ้งมาก ลึกซึ้งที่ว่ามันเป็นชั้นเข้ามา เป็นละเอียดเข้ามา

วุฒิภาวะของใจ ใจสูงขึ้นเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นไป เพราะการประพฤติปฏิบัติ เพราะในการแยกแยะเรื่องธาตุเรื่องขันธ์ เรื่องธาตุเรื่องขันธ์เท่านั้น สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ว่ามันเกิดดับในหัวใจ มันเป็นสิ่งเครื่องอาศัย เหมือนกับวัตถุ เห็นไหม เครื่องยนต์กลไก เครื่องยนต์กลไกทุกอย่างเวลามันใช้งานของมันไปมันต้องหมดอายุ สิ่งที่มันหมดอายุ เราก็ซ่อมแซมตลอดไป

ร่างกายเราก็เหมือนกัน มันต้องหมดอายุขัยของมัน เราก็จะซ่อมแซมร่างกายของเราเพื่อจะให้เราดํารงชีวิตอยู่ แต่เครื่องยนต์กลไกมันไม่มีหัวใจ ร่างกายของเรามีหัวใจ มีอยู่ส่วนภายใน ธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ นี้ก็เหมือนเครื่องยนต์กลไกนั่นล่ะ มันทํางานของมันตลอดเวลา ทํางานแล้วมันสะสมมันมาให้มาอยู่ที่อายตนะ ทุกข์ต่างๆ กระทบแล้วมันต้องสะสมลงมาที่ใจ ใจจะรับรู้สิ่งนี้ รับรู้สิ่งนี้ รับรู้แล้วสะสมไว้ที่ใจ สะสมไว้ที่ใจ เวลาใจมันถึงไม่อาศัยอายตนะมันก็คิดของมันได้ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ไม่ต้องเห็นสิ่งใด อยู่เฉยๆ ใจมันก็คิดของมันเพราะมันมีข้อมูลเดิม สิ่งที่เป็นข้อมูลเดิมนี้มันเกิดขึ้นมาจากใจ แล้วกิเลสมันชอบสิ่งใดมันก็เอาสิ่งนั้นขึ้นมาคิดตลอด สิ่งที่คิดตลอดขึ้นมามันก็กวนใจตลอดไป นั้นเป็นสิ่งที่ย้อนกลับเข้ามา เราต้องชําระสิ่งนี้

มันถึงว่าเครื่องยนต์กลไกที่เขาใช้อยู่นั้นเป็นเครื่องยนต์กลไก ถ้าเราทําชีวิตเราเหมือนเครื่องยนต์กลไก เราก็ติดอยู่แต่ในขันธ์ ตามความคิดออกไป อยู่แต่ในขันธ์ ไม่ย้อนกลับเข้ามา เราจะมีตัวใจอีกตัวหนึ่ง ตัวใจจากตัวขันธ์ไม่ใช่ใจ ขันธ์กับใจเป็นคนละส่วนกัน เราย้อนกลับเข้ามา เครื่องยนต์ให้เป็นเครื่องยนต์ เราซ่อมแซมแล้วรักษาไป แล้วเราดูการเกิดดับ สิ่งที่เฝ้ามองการเกิดดับอย่างนั้น เราจะเห็นสภาวะของใจอีกชั้นหนึ่ง

ถ้าเห็นสภาวะของใจอีกชั้นหนึ่งนั้น ปัญญาจะเกิดขึ้น ปัญญาจะเกิดขึ้นจากการที่เราเห็นสภาวะแบบนั้น แล้วเราก็ต้องแยกแยะสิ่งนั้น แยกแยะจนเข้าใจ เข้าใจว่าสภาวะเกิดดับมันเป็นอย่างนี้ มันเป็นอย่างนี้ แล้วสิ่งใดเกิดก่อน สิ่งใดเกิดหลัง มันจะเห็นสภาวะเกิดดับ สิ่งใดเกิดก่อน สิ่งใดเกิดหลัง เกิดดับแบบเครื่องยนต์กลไก นั่นน่ะ มันเป็นแบบนั้น

แต่นี่มันเป็นสิ่งที่มีชีวิต สิ่งที่มีกิเลสขับเคลื่อน ขับเคลื่อนให้สิ่งนี้ผูกมัดไปกับความรู้สึกของเรา เราจะรู้สึกต่างๆ แล้ววนกลับมายึดมั่นถือมั่นในสิ่งนั้น อุปาทานไม่เข้าใจในสิ่งนั้นแล้วก็หลอกลวงตัวเอง การคาดหมายตัวเอง

ตัณหาความทะยานอยากเป็นสมุทัย สิ่งที่เป็นสมุทัยเป็นกิเลสในหัวใจนี้มีอยู่โดยดั้งเดิม เราจะปฏิบัติธรรมหรือไม่ปฏิบัติธรรมมันก็มีอยู่ ถ้าไม่ปฏิบัติธรรมมันก็ยิ่งมีอํานาจรุนแรงไปตามประสาของมัน แต่ถ้าเราปฏิบัติธรรม เราบังคับ เราพยายามฝืน ฝืนนี้คือฝืนกิเลส ถ้าเราฝืนได้มากขนาดไหน คนนั้นมีโอกาสมากที่สุด

การฝืนความรู้สึก การฝืนหัวใจ การฝืนความต้องการของเรา นั้นคือการฝืนกิเลสทั้งหมด ถ้าเราฝืนกิเลสบ่อยครั้งเข้าๆ กิเลสนั้นมันก็ต้องเบาตัวลงๆ เพราะมันได้รับการฝืน ฝืนโดยธรรม ธรรมนี้ฝืน ฝืนมาตลอดไปๆ สิ่งนี้ฝืนเข้ามา นั้นฝืนกิเลสแล้ว แล้วจับต้องสิ่งนี้ได้ แยกแยะกิเลสอีกชั้นหนึ่ง

แยกแยะกิเลสว่าความผูกพันของกายกับจิต สิ่งที่ว่าปล่อยวางเข้ามานั้น ตัวตนของเราปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามา แต่หัวใจมันไม่เข้าใจตามสภาวะความเป็นจริง พอแยกแยะเข้าไปเห็นสภาวะตามความเป็นจริง สิ่งนี้กลับคืนสภาวะของเขา ดินเป็นดิน นํ้าเป็นนํ้า ลมเป็นลม ไฟเป็นไฟ ธาตุ ๔ เป็นธาตุ ๔ ขันธ์เป็นขันธ์ แล้วใจที่เข้าไปรับรู้ต่างๆ มันก็จะปล่อยวางๆ ปล่อยวางหลายครั้งเข้าๆ ต้องหลายครั้งเข้า

ถ้าปล่อยวางครั้งหนึ่งมันก็จะปล่อยวางครั้งหนึ่ง แก่นของกิเลสมันจะจับต้องสิ่งนี้แล้วมันจะอยู่สภาวะของมัน นี้เป็นเรื่องของใจ เรื่องอย่างนี้มันเกิดดับในหัวใจของเรา ทําไมเราไม่รู้ ทําไมเราไม่เห็น เราศึกษาธรรมของเราตลอดมา สิ่งนี้เกิดขึ้นมาตลอดเวลา มันสะเทือนได้

งานของเรามีแค่นี้ มีแค่ที่ว่าเราจับกายกับใจของเราแล้ววิปัสสนาใคร่ครวญออกไป ใคร่ครวญตามความเป็นจริงว่าให้สภาวะเกิดให้เห็นตามความจริง จนถึงที่สุดมันแปรสภาพกลับสภาวะเดิม ใจจะปล่อยวางสิ่งนี้ กายกับใจ กายเป็นโพธิ จิตเป็นกระจกใส จะอยู่ขั้นตอนนี้ ขั้นตอนที่ว่าระหว่างกายกับใจปล่อยวางกันโดยสัจจะความจริง กายนี้เป็นกาย จิตนี้เป็นจิต จะเวิ้งว้างหมดเลย ปล่อยสภาวะนี้ออกไป กามราคะ-ปฏิฆะนี้อ่อนลง อ่อนลงจากหัวใจ หัวใจนี้อ่อนลง แล้วความรู้สึกของตัวปล่อยวางหมด เก้อๆ เขินๆ อยู่ในหัวใจนั้น...ติดพันได้ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติติดตรงนี้ มันจะปล่อยวาง ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา ที่เป็นวัตถุเข้ามาทั้งหมด แล้วมันจะเวิ้งว้างหมดเลย แล้วเข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นธรรมไง

นี่จะเข้าฝั่ง จะพยายามให้ไปถึงฝั่ง แต่โดนคลื่นในหัวใจกั้นไว้ กั้นว่าสิ่งนี้คือฝั่ง นี้เป็นฝั่งเทียม ฝั่งที่ใจสร้างขึ้น ฝั่งที่กิเลสสร้างขึ้นมาให้หัวใจหลงไปว่า “สิ่งนี้เป็นฝั่ง ถึงฝั่งแล้ว ปล่อยร่างกายเข้ามาทั้งหมด ปล่อยวัตถุเข้ามาทั้งหมด หัวใจนี้เป็นอิสระ เป็นความว่างแล้ว อันนี้คือฝั่งของใจ” ถ้าถึงฝั่งของใจ ก็ต้องรักษาความว่างนั้นตลอดไป สิ่งนี้เป็นความว่างแล้วรักษาตลอดไป รักษาความว่างไว้

เพราะกิเลสในหัวใจ คลื่นในหัวใจมันเป็นคลื่นที่ละเอียดที่เราไม่เข้าใจ แต่ถ้าเรามีครูบาอาจารย์ ครูบาอาจารย์บอกว่าสิ่งนี้ปล่อยวาง ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา แล้วที่ว่าขันธ์อันละเอียดในหัวใจนั้นมันอยู่ที่ไหน สิ่งที่เป็นขันธ์อันละเอียด ย้อนกลับเข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามา มันจะเข้ามาถึงคลื่น ถ้าเห็นคลื่นมามันก็จะเห็นสภาวะ ถ้าไม่เห็นคลื่นมันก็จะว่างอยู่อย่างนั้น แล้วสภาวะว่างนี้จะว่างหมด

งานในการประพฤติปฏิบัติในความว่างนี้ ว่าง มีความสุขมาก เราต้องการความว่าง แต่ความว่างอันนี้มันเป็นความว่างที่ว่ากิเลสมันหลอกว่าว่าง กิเลสอันละเอียดนะ กิเลสอันอย่างหยาบนั้นมันปล่อยวางมาจริง กิเลสอย่างละเอียดในหัวใจว่าสิ่งนี้เป็นความว่าง เข้าใจสภาวะแบบนั้น นี่จะหลงไปอย่างนี้ จะหลงไปแล้วก็ไปกับโลกเขา ไปกับโลก สิ่งนี้เป็นโลก โลกเพราะอะไร

โลกเพราะเรื่องนี้มันยังเป็นเรื่องของการเกิดและการตาย สิ่งนี้ยังหมุนเวียนในโลก วัฏฏะยังมีอยู่ สิ่งการเกิดการตาย เชื้อของภพยังอยู่ในหัวใจทั้งหมด เชื้อของภพอยู่ในหัวใจ ใจนี้ต้องไปตามกระแสของเชื้อนั้น สิ่งที่เชื้อนั้นก็ต้องลากใจนั้นไป แต่ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติไม่เข้าใจสิ่งนั้น ก็รักษา รักษากิเลสไว้ด้วยความพอใจนะ เราพอใจความว่างของเรา เราพอใจความสุขของเรา เรารักษาสิ่งนั้นเข้าไป สิ่งนี้กิเลสในการประพฤติปฏิบัติ จะเข้าถึงฝั่ง มันยังมีฝั่งเทียมๆ เข้ามาให้กั้นเราได้ ถ้าเราไม่ใคร่ครวญ ไม่มีความละเอียดอ่อน

ถ้ามีความละเอียดอ่อน รักษาไปๆ มันต้องมีสิ่งต่างๆ สะเทือนหัวใจ ถ้าสะเทือนหัวใจ พอเวลากิเลสมันเกิด มันจะเกิดความรู้สึก ถ้าเกิดความรู้สึกได้มันจะปล่อยวาง ปล่อยวางด้วยอํานาจของการรักษานะ ถ้ารักษาจิตใจไว้ เหมือนกับพระอรหันต์ เหมือนกับความไม่มีกิเลสในหัวใจเลย เพราะเราใช้สติรักษาใจให้มันว่างไว้ สิ่งที่เป็นความว่าง แต่เรื่องของกิเลสมันก็อยู่ในหัวใจ มันเกิดดับๆ ในหัวใจ มันมีความรู้สึกอยู่ในหัวใจ

ถ้าวันไหนเรามีสติแล้วเราค้นคว้าสิ่งนั้นเข้ามา สิ่งนี้ไม่ใช่ความว่าง สิ่งนี้มันมีตัวของกิเลสซ่อนอยู่ในความว่างนั้น ถ้าสิ่งที่มีกิเลสซ่อนอยู่ในความว่างนั้น จับเรื่องของกิเลสได้ ถ้าจับเรื่องของกิเลสได้ กิเลสมันจะแสดงตัวมันอย่างเต็มที่เลย ถ้าเราไม่เห็นหน้าเขา เขาจะหลบซ่อนอยู่ในหัวใจของเรา หลบซ่อนแบบมิดชิด แล้วก็ให้เราหลงใหลไปในความรู้สึกของเรา เข้าใจในความรู้สึกของเรา ให้เราเสียเวลํ่าเวลาในการประพฤติปฏิบัติ ให้เราหมดโอกาสในการประพฤติปฏิบัติ

ในการประพฤติปฏิบัติต้องกลับเข้ามาจับต้อง การขุดคุ้ยหากิเลส อํานาจวาสนาของผู้ที่ปฏิบัติมันอยู่ตรงนี้ อยู่ตรงที่ว่าเราจะเริ่มงานของเราได้ไหม ถ้าเราเริ่มงานของเราได้ เราจะเกิดใช้ปัญญาในการฟาดฟันกับกิเลส ถ้าเราไม่เริ่มใช้ปัญญาฟาดฟันกับกิเลส เราเพียงแต่รักษาใจไว้ๆ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปเรียนกับอาฬารดาบส เห็นไหม ความสงบของใจ สมาบัติทําได้ทั้งนั้น เขาก็มีความสงบของใจ เขาก็มีความว่าง แต่เขาไม่สามารถชําระกิเลสของเขาได้เลย พระเทวทัตเจริญฌานโลกีย์จนเหาะเหินเดินฟ้าได้ แต่ก็ไม่ได้ชําระกิเลสเลย

กิเลสมันถึงละเอียดอ่อน ละเอียดอ่อนที่ว่าเราต้องพยายามเริ่มต้นงานของเราได้ ถ้าเราเริ่มต้นงานของเราได้ เราจับสิ่งนี้ได้ ปัญญาในการวิปัสสนาเกิดจากตรงนี้ เกิดจากการที่ว่าเราจับต้องกิเลสได้ เราขุดคุ้ยกิเลสจนจิตนี้เห็นสภาวะกาย เวทนา จิต ธรรม นั่นแหละคือตัวกิเลส สิ่งที่กิเลสอาศัยอยู่สิ่งนี้ สิ่งนี้ก็เป็นกิเลสไปด้วย

แต่ถ้าเราชําระกาย เวทนา จิต ธรรมจนสะอาดบริสุทธิ์ นั่นน่ะ เวลาเรือนมันว่าง มันก็ชําระสิ่งนี้ออกไปว่าง ถ้าว่างจากกิเลสด้วย สิ่งนี้ก็อยู่เก้อๆ เขินๆ ของเขา แต่ถ้ามีกิเลสอยู่ สิ่งนั้นต้องเป็นกิเลสแน่นอน เพราะกิเลสแสดงตัวจากตรงนี้ กิเลสแสดงตัวในธาตุในขันธ์เราเท่านั้น แสดงตัวจากตรงนี้แล้วก็ไปติดสิ่งต่างๆ ถ้าเราไม่ประพฤติปฏิบัติ มันก็เป็นเรื่องของโลก การติดต่างๆ แล้วส่งกระแสออกไป

แต่เพราะเราทวนกระแสกลับเข้ามาในเรื่องของรูป รส กลิ่น เสียงต่างๆ เราปล่อยวาง เราย้อนกลับเข้ามา สิ่งที่ย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาที่ใจ สิ่งที่ย้อนกลับเข้ามา มันก็ย้อนกลับเข้ามาจากภายใน นั่นน่ะ ภายในคือตัวกิเลส

สิ่งที่เป็นกิเลส กิเลสคือความที่ว่าทําให้เราทุกข์ยาก กิเลสทําให้เราเกิดมา สิ่งที่มีกิเลสแล้วมันเป็นเรา กิเลสนี้เป็นเรา เราเป็นกิเลสอยู่ด้วยกัน เพราะใจนี้เกิดมามันพร้อมกับกิเลส เวลาเกิดขึ้นมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อวิชชากับใจนี้ต้องหมุนเวียนไปตลอดไป สิ่งนี้มีอยู่กับทุกดวงใจ เวลาชําระกิเลสต้องชําระออกจากดวงใจเหมือนกัน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมา ตรัสรู้ธรรมเพราะฆ่ากิเลสหมดออกไปจากใจ ใจดวงนั้นก็มีอยู่ แต่ใจดวงนั้นไม่มีกิเลส กิเลสมันถึงทําให้สิ้นไปจากใจได้ จะออกไปจากใจทั้งหมด

เราเกิดตายๆ ขึ้นมานี้ เราเกิดตายมา แต่เกิดตายมาด้วยบุญกุศล เกิดตายมาถึงที่สุดแล้วได้พบพระพุทธศาสนา มีการประพฤติปฏิบัติธรรมขึ้นมา ถ้ามีการประพฤติปฏิบัติธรรม เกิดขึ้นจากที่ไหน? เกิดขึ้นจากความพอใจของเรา เราศรัทธา เราตั้งใจ เราก็จะได้ประพฤติปฏิบัติ ถ้าเราศรัทธา แต่เราไม่ตั้งใจ สักแต่ว่าทํา เห็นไหม เวลาประพฤติปฏิบัติ สักแต่ว่าทํากัน ให้กิเลสมันหลอก หลอกว่าเราต้องปฏิบัติธรรม แล้วปฏิบัติตามกิเลส กิเลสบังคับบัญชาไป ต้องนั่งภาวนาก่อน ต้องเดินจงกรมก่อนแล้วค่อยพักผ่อน นั่นน่ะ กิเลสให้ทําชั่วครั้งชั่วคราว เราไม่ฝืนนี่ ถ้าเราฝืนของเรานะ กิเลสจะมีอํานาจเหนือเราไม่ได้

เรามีกิเลสอยู่ ก็จริงอยู่ การประพฤติปฏิบัติเราไม่มีเวลํ่าเวลา จะทําตั้งแต่ทําความเพียรไป มีขนาดไหนตั้งใจทําความเพียร ทําความเพียรของเราไป ทําไปตลอดไป ถึงที่สุดถึงจิตจะปล่อยวาง จิตจะเวิ้งว้าง ปัญญาจะใคร่ครวญขนาดไหน หน้าที่ของเราคือหน้าที่ใส่ไฟเท่านั้น เราใส่ไฟไปแล้วนํ้าต้องเดือด เราต้มนํ้าอยู่ เราพยายามประพฤติปฏิบัติ เราพยายามทําความเพียรของเรา เราตั้งสัจจะของเราแล้วทําไป ไม่ให้กิเลสมันหลอก

กิเลสมันหลอกว่า “ถึงตรงนั้นต้องเป็นอย่างนั้น ถึงตรงนั้นต้องเป็นอย่างนั้น” นั่นน่ะ การคาดการหมาย มันจะไม่สมความปรารถนา

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติต้องมีความคาดความหมาย ความอยากโดยธรรมชาติ นี่ความพลั้งเผลอ ความไม่เข้าใจของใจดวงนั้น ใจจะไม่เข้าใจตามความเป็นจริงถ้าไม่สมุจเฉทปหาน จะเข้าใจตามความจริงเมื่อสมุจเฉทปหานเป็นขั้นเป็นตอนเข้าไป ถึงว่าสภาวะความเป็นจริงเป็นอย่างนี้เอง เป็นอย่างที่เราเกิดขึ้นมาในหัวใจ

แต่ถ้าหัวใจยังไม่ “เป็นอย่างนี้เอง” ขึ้นมานี้ มันยังมีความคาดความหมายในหัวใจ สมุทัยอันละเอียดนั้นมันจะเริ่มปลิ้นปล้อนให้ใจเรานี้คาดออกไป มันจะไม่ให้เราเข้าถึงวงใน ถึงวงตัวฝั่งเทียมๆ นั้น ถ้าเราจับตัวฝั่งเทียมๆ ได้ นั่นน่ะ การเกิดประโยชน์เกิดตรงนี้ การประพฤติปฏิบัติเกิดประโยชน์ในการวิปัสสนา

วิปัสสนาที่เราทํากันอยู่ ที่ว่าวิปัสสนาๆ นั้นมันเป็นชื่อ แต่วิปัสสนาในการประพฤติปฏิบัติ ในการจะชําระกิเลส มันต้องเห็นตัวกิเลส ต้องชําระกิเลสโดยการฟาดฟันกิเลส นี่ความละเอียดอ่อนที่ว่าเป็นชั้นเป็นตอน มรรค ๔ ผล ๔ มันเป็นอย่างนี้

สติปัญญาเราทําขึ้นไปเรื่อยๆ เป็นชั้นเป็นตอน เห็นไหม “มรรคข้างต้น” สติปัญญาพอสมควร “มรรคอย่างกลาง” สติปัญญาต้องมากขึ้น กับสติปัญญาถึงเต็มที่ จนถึงที่สุด ต้องสติปัญญา ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ นั่นน่ะ อัตโนมัติทั้งหมดเลย มันจะอัตโนมัติเข้าไป มันละเอียดเข้าไป

เพราะกิเลสมันละเอียดไปเรื่อยๆ สิ่งที่ละเอียดมันลึกซึ้งเข้าไป กลอุบายของมันจะละเอียดมากขึ้นกว่าเก่า มากขึ้นแต่เริ่มต้นมา แต่อุบายวิธีการของเรา เราก็ทําของเราขึ้นไปๆ จนกว่ามันจะทันกัน ถ้ามันทันกันมันก็ต้องต่อสู้กัน ในหัวใจของเรา การวิปัสสนาคือวิปัสสนาในหัวใจของเรานะ ในหัวใจของเรา งานเกิดขึ้นที่นี่

เวลากิเลสมันนั่ง กิเลสมันชนะขึ้นมา ในหัวใจของเรามีแต่ความทุกข์ร้อน ทุกข์ร้อนในหัวใจของเรา ประพฤติปฏิบัติไปนี่ร้อนเป็นไฟเลย ว่า “สิ่งนี้ทําไมมันเกิดขึ้น ปฏิบัติธรรมมันต้องมีความร่มเย็น”...มีความร่มเย็นต่อเมื่อธรรมมันเกิด ถ้ามีความร้อน อันนี้มันเป็นความที่ว่ากิเลสมันรุนแรงกว่า มันก็มีความร้อนขับไสให้ใจดวงนี้ไม่สมความปรารถนา แต่ถ้าเราตั้งใจทําไป นี่ฝืนกิเลสอย่างนี้ ฝืนว่าไม่เชื่อมัน มันจะร้อนขนาดไหน “ถ้าเราประพฤติปฏิบัติธรรม ถ้ามันเย็นขึ้นมาถึงจะเป็นธรรม ถ้าเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมานี้เป็นความร้อน ไม่ใช่ เลิกซะ ไว้ทําใหม่ๆ” นั่นน่ะ เชื่อกิเลสไปแล้วเราก็จะไม่ได้ผลงานของเรา

จะร้อนจะเย็นก็ทํา สิ่งที่มันทําขึ้นมาเพราะเราฝืนกิเลส ฝืนให้มันอ่อนตัวลง กิเลสในหัวใจเราต้องอ่อนตัวลงๆ ในเมื่อมีการกระทําอยู่ ไฟมันได้เชื้อ มันไหม้สิ่งใดแล้วมันต้องไหม้สิ่งนั้นหมด ถ้าเราจุดไฟของเราติด ไฟเป็นตบะธรรม สิ่งที่เป็นตบะธรรมแผดเผากิเลส ตบะธรรมในหัวใจของเรา เราสะสมขึ้นมาได้ไหม

ถ้าเราสะสมขึ้นมาไม่ได้ เราพยายามก่อขึ้นมา ก่อขึ้นมาให้มันเกิดขึ้นมาให้ได้ ก่อร่างสร้างตัวขึ้นมาจนกว่าเราจะลุกขึ้นมายืนได้ แล้วต่อสู้กับกิเลส ฟาดฟันกับกิเลส แยกแยะสิ่งนี้ออกไป

กิเลสเป็นเรา เกิดจากเรา แต่มันเกิดขึ้นจากเราแล้วทําไมมันไม่รักเรา ให้เห็นว่าให้สมความปรารถนา...มันไม่สมความปรารถนาเพราะมันไม่เป็นธรรม ธรรมกับกิเลสมันเป็นข้าศึกต่อกันตลอดไป

เราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา เกิดขึ้นมาพบธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเราประพฤติปฏิบัติธรรมขึ้นมา ธรรมเกิดขึ้นมาจากใจของเรา ธรรมเกิดขึ้นมาจากใจของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติสมความเป็นจริง นี่ปัจจัตตัง

ความสงบก็เป็นส่วนหนึ่ง ปัญญาก็เป็นส่วนหนึ่ง ส่วนที่เป็นความสงบกับเป็นปัญญานั้นเวลามันรวมตัวกันแล้วสมุจเฉทปหานเป็นอีกส่วนหนึ่ง ใจที่หลุดพ้นออกไปจากกิเลสเป็นชั้นเป็นตอนเข้ามาก็เป็นอีกส่วนหนึ่ง ส่วนที่ความรับรู้สึกมันเป็นการต่างกัน มันเป็นสภาวะต่างกันที่ใจนี้รับรู้ขึ้นมา นั่นน่ะ ธรรมเกิดจากใจ เกิดจากใจที่ว่าเราสะสมแล้วมันปล่อยวางขึ้นมาอย่างนี้ ใจจะปล่อยวาง ปล่อยวางเข้ามา ปล่อยวางกิเลสเข้ามา ปล่อยวางกิเลสเข้ามา

จากการที่เราฝืน เราพยายามต่อสู้กับกิเลสที่มันขับไสในการประพฤติปฏิบัติ เวลาเราประพฤติปฏิบัติ มันขับไสด้วย เวลาเราประพฤติปฏิบัติ แล้วเราจะฆ่าเขาด้วย เราจะฆ่ากิเลสในหัวใจของเรา เพราะกิเลสนี้เป็นความหลงผิด กิเลสนี้เป็นนามธรรม เป็นความรู้สึกอยู่ในหัวใจ เราสร้างสมขึ้นมา เราแยกแยะขึ้นมา เพื่อจะให้เห็นเป็นตัวเป็นตน เพื่อจะได้ชําระไง เพื่อจะได้ประหัตประหารให้กิเลสนี้ออกไปจากใจ เวลาเราวิปัสสนาเข้าไปเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นไป มันจะปล่อยวางๆ

การปล่อยวางถ้าปล่อยวางด้วยปัญญานะ ปัญญามันใคร่ครวญ ขันธ์นี้ไม่ใช่จิต จิตนี้ไม่ใช่ขันธ์ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ละเอียดอ่อนกันอยู่ในหัวใจนี้เป็นความชุ่มไปด้วยกาม กามราคะมันติดไปในหัวใจอย่างนี้ สิ่งที่เกิดขึ้นมานี้เพราะมันฉุดกระชากลากไป กําลังของเราไม่พอ ความวิปัสสนาไปมันก็จะเคลื่อนไปตามความเห็นของจิต ความเห็นของกิเลสมันเคลื่อนไป มันจะเคลื่อนไป เคลื่อนไปตลอด

ถ้าเป็นความเห็นของธรรม มันจะชักกลับ มันจะดึงกลับเข้ามา นี้เกิดเป็นสิ่งที่เกิดในหัวใจ แล้วมันต้องดับไป สิ่งนี้เกิดดับในหัวใจ มันจะชุ่มไปด้วยกามขนาดไหนก็ต้องใช้กําลังสมาธินี้ ใช้ปัญญาแยกแยะออกไป แยกแยะเรื่องกามราคะในใจ

สิ่งนี้เป็นเรื่องของกามราคะในหัวใจเกิดขึ้นมา แล้วชุ่มอยู่ในใจ ชุ่มอยู่ในใจของเรา เรามีความพอใจในความรู้สึกอันนี้ก่อน พอพอใจความรู้สึกอันนี้ก่อนแล้วมันก็ค่อยแผ่กิ่งก้านสาขาออกไปภายนอก แล้วเราพยายามตัดร่นสิ่งที่ว่าเป็นกิ่งก้านสาขาของมันเข้ามา เข้ามาสู่ใจ เข้ามาสู่ฐานของมัน ฐานที่มีความรู้สึก เห็นไหม กิเลสมันเกิดตรงนี้ก่อน สิ่งที่เกิดขึ้นมา เกิดมาที่ใจเรา เพราะเกิดที่ใจเราแล้วก็เกาะเกี่ยวกับสิ่งอื่นต่อไป

ฉะนั้น ใจเราถึงมีประโยชน์ ใจของเราถึงว่าไม่เหมือนกับเครื่องยนต์กลไก เครื่องยนต์กลไกสิ่งที่ใช้งานอยู่ เราเป็นผู้ที่ซ่อมบํารุงรักษาเขา สิ่งนี้มันเกิดขึ้นมา มันเป็นสิ่งที่ว่าเครื่องยนต์กลไก ธาตุขันธ์นี้มันเป็นกิ่งก้านสาขาที่แผ่ออกไป แต่ตัวของใจคือตัวผู้รับรู้ผล สิ่งที่ผลเกิดขึ้นมานั้น ผลเกิดขึ้นมาจากใจทั้งหมด สิ่งที่มีชีวิตนี้ถึงมีประโยชน์ตรงนี้ไง

มนุษย์นี้ยิ่งประเสริฐเข้าไปใหญ่เพราะมีกายกับใจ เพราะหัวใจตัวนี้เป็นตัวรับรู้ หัวใจตัวนี้เป็นผู้ที่ทุกข์ยาก หัวใจตัวนี้มีกิเลสขับไสมาตลอด หัวใจตัวนี้ถึงต้องเรียกร้องให้เราพยายามประพฤติปฏิบัติไง เรียกร้องให้เราประพฤติปฏิบัติเพื่อจะรักษาหัวใจตัวนี้ เพื่อให้หัวใจตัวนี้ปลอดพ้นจากสิ่งที่มีอํานาจเหนือกว่า

กิเลสมีอํานาจเหนือใจดวงนี้ มันถึงบังคับใจดวงนี้ได้ ถ้าเราชําระขึ้นมา เราพยายามวิปัสสนาเข้ามาเพื่อจะให้ธรรมะของเราประหัตประหารกับสิ่งที่ว่ามันมีอํานาจเหนือใจเรา เราถึงพยายามทําของเรา ทําใจของเรา ทําประพฤติปฏิบัติเป็นนามธรรม

มรรคเดินตัว เวลามรรคอริยสัจจัง กําลังของสมาธิ กําลังของความสงบนี้เป็นพลังงาน พลังงานนี้จะมีเกิดขึ้นมามหาศาล มันจะมีพลังงานมาก แล้วจะแปลกประหลาดกับความเห็นของเรา แปลกประหลาดกับธรรมที่มันเกิดขึ้น “สิ่งนี้เกิดขึ้นได้ด้วยอย่างไร สิ่งนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร” แต่ไม่สงสัย เพราะเราเป็นคนปฏิบัติเอง เราเป็นคนสร้างสมสิ่งนี้ขึ้นมาเอง แล้วเราจะไปสงสัยสิ่งนี้ขึ้นมาได้อย่างไร

แต่มันเห็นความว่ามันมหัศจรรย์ มันปล่อยวาง มันปล่อยวางเวิ้งว้าง เวิ้งว้างจนหลงผิดได้ เวลาปล่อยวางครั้งหนึ่งก็ว่าสิ่งนี้เป็นผลๆ มันจะมีความลึกซึ้ง มีความมหัศจรรย์ ให้ใจนี้มีความสุขแล้วพอใจกับความสุขนั้น เผอเรอไปกับความสุขนั้นสักพักหนึ่ง

ในเมื่อมันมีเชื้ออยู่ เชื้อมันแสดงตัวขึ้นมา อันนี้ก็ไม่ใช่ ไม่ใช่ในผลของมัน เราก็ต้องวิปัสสนาซํ้าเข้าไป คือจับอาการของขันธ์ ๕ กับอาการของอสุภะขึ้นมา ตั้งแล้ววิปัสสนาเข้าไป สิ่งที่เป็นอสุภะ มันปล่อยวางๆ มันจับต้องได้ มันยังปล่อยไม่ได้ มันฝึกซ้อมได้ แม้แต่ขาดแล้วก็ยังฝึกซ้อมได้ สิ่งนี้ฝึกซ้อมใจตลอด ใจจะต้องฝึกซ้อมกับสิ่งนี้เข้ามาเพื่อให้มันร่นออกมา จนผู้ที่จะเข้าฝั่งถึงใจล้วนๆ ไง

สิ่งที่เป็นธาตุเป็นขันธ์นี้มันยังเป็นสิ่งที่กระทบกระเทือนกัน มันจับต้องได้ง่ายแล้วมันก็ต้องวิปัสสนากันไป มันจะเวิ้งว้าง มันจะปล่อยวางขนาดไหน มันปล่อยวางด้วยอํานาจของธรรม อํานาจของธรรมที่มันมีกําลังขึ้นมาแล้วมันวิปัสสนาเข้าไป

กิเลสมันกลัวธรรม กลัวธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วกลัวธรรมของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติที่มันเกิดขึ้นมากับใจดวงนั้นแล้ว ใจดวงนั้นมีธรรม ถ้าใจดวงนั้นมีธรรมเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นมา มันจะมีกําลังสูงขึ้นไปๆ เพื่อจะชําระกิเลสออกไปจากใจ นั่นน่ะ เราถึงว่าหัวใจของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมันเกิดขึ้นมา มันเกิดขึ้นมาจากใจดวงนั้น ใจดวงนั้นถึงมีอํานาจวาสนาไง

แค่ช้างกระดิกหู งูแลบลิ้นนะ เวลาจิตมันรวมตัวน่ะ ถ้าจิตมันรวมตัว ช้างกระดิกหู งูแลบลิ้น มันสมุจเฉทปหานในวินาทีนั้น ถ้าในวินาทีนั้นมันสมุจเฉทปหานออกไป กิเลสมันตาย ตายตรงนั้นไง กามราคะขาดออกไปจากใจ ขาดออกไปจากใจอย่างนั้น ขณะที่มันรวมตัวที่มันเป็นไป

แต่เวลาสร้างสมขึ้นมามันทุกข์ยากตรงเราสะสม เราสร้างพลังงานของเราขึ้นไปเพื่อจะให้มันมีกําลังพอ กําลังพอแล้วมันรวมตัวกันเป็นสมุจเฉทปหาน ครืน! ในหัวใจ นี่กิเลสขาดออกไปจากใจ กามราคะนี้ขาดออกไปจากใจ ครืน! ออกไปจากใจนะ

ใจจะเป็นผู้ที่ปล่อยวางหมด ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาทั้งหมด แล้วก็จะปล่อยวางเข้ามานะ นี่มันยังจับต้องสิ่งนี้ได้ แล้วพยายามฝึกซ้อม ฝึกซ้อมก็เพื่อให้มันปล่อยวางให้สิ้นซากออกไป เพราะสิ่งที่มันปล่อยวางเข้ามาแล้วมันมีเศษส่วนในหัวใจ นี่เศษส่วนในหัวใจ ตรงนี้ตรงที่ว่าผู้ที่ปฏิบัติติด ติดกันตรงนี้ ติดที่ว่าเราปล่อยวางมรรค ๔ ผล ๔ ปล่อยวางสิ่งนี้แล้วเป็นมรรคขั้นที่ ๓ มรรคขั้นที่ ๔ คือขั้นต่อไป คือขั้นฝึกซ้อม แล้วปล่อยวางอีกๆ ปล่อยวางจนเวิ้งว้างหมดเลย นั่นน่ะ เข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งที่ว่าเราปล่อยวางสิ่งต่างๆ ทั้งหมดแล้ว นี้คือฝั่งไง เข้าถึงฝั่ง ทั้งๆ ที่ว่าตัวนั้นเป็นสิ่งที่ว่าความรู้สึกของใจ ใจรู้สึกได้ มันจะเป็นฝั่งได้อย่างไร

สิ่งที่เป็นฝั่ง เห็นไหม ฝั่งของโลกคือฝั่งตรงข้าม สมมุติกับวิมุตติ สิ่งที่เป็นสมมุติ เราโดดจากฝั่งฝั่งหนึ่ง แล้วเราจะพยายามตะเกียกตะกายข้ามพ้นเข้าไปอีกฝั่งหนึ่ง อีกฝั่งหนึ่งคือเป็นฝั่งวิมุตติ แต่นี้มันเป็นวิมุตติ มันเป็นสมมุติในหัวใจทั้งหมด เพราะมันเป็นตอของจิต มันปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา มันปล่อยวางเข้ามาหมดแล้ว มันถึงตัวของมันเอง มันก็เป็นฝั่ง เป็นฝั่งของกิเลส เป็นฝั่งของอวิชชา

สิ่งที่เป็นอวิชชาในหัวใจนั้นมันก็ว่าสิ่งนี้เป็นความว่างๆ มันว่างตลอด ถ้าใจเราทรงให้เป็นความว่างจะเป็นความว่าง จะไม่ว่างต่อเมื่อกิเลสมันแสดงตัว มันจะผ่องใส มันจะเศร้าหมองขนาดไหนเราก็ไม่รู้ตัว เราตามนะ ตามรักษาสิ่งนั้นตลอดไป

ผู้ที่เข้าใจนะ มรรค ๔ ผล ๔ เราฝึกซ้อมกับกิเลส เราฝึกซ้อมกับธาตุขันธ์ที่มันเหลือเศษส่วนขึ้นมา แล้วเราปล่อยวางขึ้นมา สิ่งนี้คือการที่เราทํากระบวนการมาครบถ้วนแล้วในธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มรรค ๔ ผล ๔ เราได้ทําครบถ้วนแล้ว มันรวมขนาดไหนเราก็ปล่อยวางมาหมดแล้ว นั่นเป็นการที่ว่าเราอยู่กับสมมุติอีกตัวหนึ่ง สมมุติของใจที่มันละเอียดอ่อนนั้น แล้วถ้าไม่มีครูบาอาจารย์สอน รักษาสิ่งนั้นไว้ เวลาตายไปจะเข้าใจเลยว่า อ๋อ! “อ๋อ!” คือยังค้างอยู่ ยังติดอยู่ในฝั่งของตัวเอง

มันต้องทําลายฝั่งทั้งหมด ทําลายใจทั้งหมด ถ้าทําลายใจทั้งหมด เหมือนกับเรารักษาตัวตน เราเห็นตัวตนเป็นเรา เราเป็นตัวตน มันมีที่พึ่ง สิ่งที่มีที่พึ่ง เราพยายามรักษาไว้ แล้วมันเป็นที่พึ่งไม่ได้ มันเป็นที่พึ่งไม่ได้เพราะมันเป็นเรื่องของสมมุติ มันเป็นเรื่องของอํานาจของวัฏฏะ วัฏฏะนี้มันหมุนไปแล้วมีสิ่งนี้เป็นรายได้ รายได้ที่เกิดในสภาวะไหนก็รายได้สิ่งนั้น

รายได้กับรายจ่าย รายจ่ายคือชีวิตไง คือวันเวลาของเราที่ต้องหมดไป สิ่งที่หมดไป เราตายไปมันก็ต้องเป็นรายจ่ายที่ว่าต้องไปเกิดสภาวะทุกข์ยากหรือสภาวะสุขสมบูรณ์ในเรื่องของการทําคุณงามความดีเพื่อสร้างกุศล-อกุศลของเราตลอดไป นั้นเป็นผลรายจ่ายของใจดวงนั้น

แต่นี้มันปล่อยวางเข้ามาแล้วมันไปติดตัวมันเอง สิ่งที่ติดตัวมันเองนี้ นั้นก็เป็นว่าถ้าตายไปมันก็จะเข้าใจตัวเอง ก็เป็นรายจ่าย รายจ่ายที่ว่าเราจะต้องไปสุกไปข้างหน้า รอวันเวลาไป แต่ถ้าเราประพฤติปฏิบัติ จะเข้าถึงฝั่ง

ฝั่งของวิมุตติจะต้องไม่มีสิ่งใดๆ สิ่งใดๆ ที่รู้สึก สิ่งใดๆ ที่จับต้องได้นั้นเป็นตัวของใจ เป็นตัวของ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นั้นเป็นฝั่งของสมมุติไง ฝั่งของเป็นวัตถุที่จับต้องได้ไง สิ่งที่จับต้องได้ต้องย้อนกลับ ย้อนกลับเข้ามาดูใจของเรา

ในเรื่องเครื่องยนต์กลไกนั้นมันไม่มีหัวใจ มันก็สร้างคุณสมบัติแล้วแต่คุณสมบัติของเขาจะมีคุณวิเศษขนาดไหน เขาก็สร้างของเขาได้ขนาดนั้น แล้วก็เป็นประโยชน์กับโลก เป็นประโยชน์กับผู้ใช้งานนั้น นั่นน่ะ ตัวของเครื่องยนต์กลไกนั้นเขาไม่ได้สิ่งใดๆ เลย เขามีหน้าที่ทํางานของเขาจนกว่าเขาจะชํารุดทรุดโทรมไป แล้วก็ต้องบุบสลายไป หมดเครื่องยนต์กลไกนั้นไป

แต่จิตดวงนี้ไม่เป็นแบบนั้น สิ่งต่างๆ นี้เป็นเครื่องยนต์กลไกที่เราทํามา เราสละเข้ามาทั้งหมด แล้วมันเหลืออะไรในหัวใจ เหลือสิ่งที่ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ วิญฺาณปจฺจยา นามรูปํ รูป รูปของใจ ความรู้สึกของใจอันละเอียดนั้น สิ่งต่างๆ อันละเอียดนั้น เครื่องยนต์กลไกทําลายหมดแล้ว แต่ติดในข้อมูลของใจดวงนั้น นี่เป็นความลึกลับมหัศจรรย์มาก ลึกลับมหัศจรรย์ที่ว่าตั้งแต่ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาก็มหัศจรรย์ แล้วในความมหัศจรรย์ของตัวมันเองก็มหัศจรรย์ มหัศจรรย์ในตัวมันเองถ้าจับต้อง ถ้าเห็นตัวตอของใจ

แต่ถ้าไม่เห็นตัวตอของใจนี้ โดนตัวตอของใจนี้หลอกลวง หลอกว่าสิ่งนี้เป็นผลๆ นี่อํานาจวาสนา หนึ่ง แล้วก็ส่วนที่ว่าครูบาอาจารย์ หนึ่ง จะย้อนกลับเข้ามา พยายามย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาจนถึงจับตัวของใจได้

ถ้าจับตัวของใจได้ นี่มรรคอันสมบูรณ์ไง มรรค ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ สัมมาสมาธิกับปัญญา ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ สติ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ มรรคนี้จะ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์มาก ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ที่ว่ามันละเอียดอ่อน ละเอียดอ่อนจนว่าออกไปเป็นความกระทบไม่ได้เลย มันจะละเอียดอ่อนเข้ามาจนถึงที่สุดแล้วความเป็นไป ทําลายฝั่ง ทําลายสิ่งต่างๆ ทั้งหมด ไม่มีสิ่งใดเหลือหลอในหัวใจ นั้นเป็นวิมุตติ เห็นไหม

ผู้ถึงฝั่งต้องถึงฝั่งด้วยสิ้นสุดกระบวนการในการประพฤติปฏิบัติ จะประพฤติปฏิบัติก็เรานี่ เราจะไม่ไปเรื่องของโลกเขา เรื่องของโลกเขา เห็นไหม เขาจะลอยกระทง เขาจะทําสิ่งใดนั้น เขาก็สร้างบุญกุศล ทําความเป็นบุญเป็นกุศล แต่บุญกุศลของเราเพื่อจะให้เราเวียนตายเวียนเกิดตามกระแสของกระทงนั้น กระทงนั้นเวียนไป แต่ชีวิตของเรานี้ก็เปรียบเหมือนกระทงหนึ่ง เวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะมาตลอด หมุนไปตามอํานาจวาสนาสูงๆ ตํ่าๆ เห็นไหม เกิดเป็นเทวดา เกิดเป็นพรหม สูงๆ ตํ่าๆ เกิดในนรกอเวจีนี้ตกตํ่าไป มันก็เวียนไปในนั้น

แล้วเราประพฤติปฏิบัติ ใช้ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าฟาดฟันกับความเห็นของใจ ความเห็นของใจจากดั้งเดิมนั้นเป็นความเห็นของกิเลสบวกกับใจของเรา ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเราศึกษามานั้น กิเลสมันก็เอาไปใช้เสียหมด จนมันหลอกลวงให้เราประพฤติปฏิบัติ จนล้มลุกคลุกคลานมา แล้วเราสะสมขึ้นมาให้เห็นตามสภาวะตามความเป็นจริง ใจนั้นเห็นสภาวะอย่างนั้นแล้วปล่อยวางตามความเป็นจริง มันจะลึกซึ้งแล้วมันจะเข้าใจ แล้วจะกราบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยความเคารพนบนอบ ด้วยความลึกซึ้งมาก ทําไมถึงเข้าใจสิ่งนี้ไง สิ่งนี้เป็นความละเอียด

ว่าธรรมะกว้างแสนกว้างจนไม่สามารถจับต้องได้เลย จะอธิบายธรรมขนาดไหนนะ ในวัฏฏะ ในความรู้สึกต่างๆ เห็นไหม ภพชาติต่างๆ เรื่องของธรรมะ มีสภาวธรรมเป็นธรรมะ ธรรมะต่างๆ เกิดในสภาวะไหน มันกว้างไปหมดเลย แล้วจะทําอย่างไรให้มันแคบเข้ามา นี่ทําสัมมาสมาธิเข้ามาให้มันจุดเดียว จุดเดียวคือจุดตรงกลางหัวใจ ลึกมาก ลึกที่ว่าเราจะไม่สามารถเห็นกิเลสของเรา เพราะกิเลสมันอยู่ในหัวใจ มันลึกซึ้ง เห็นไหม

“นํ้าใสแล้วจะเห็นตัวปลา ถ้าจิตนี้สงบแล้วเราจะเห็นกิเลสโดยธรรมชาติ” นั่นน่ะ เวลาศึกษาธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าขึ้นมา กิเลสมันเอาไปใช้อย่างนี้ ใช้ที่ว่าเราทําความสงบของใจแล้วเราจะเห็นกิเลสโดยธรรมชาติเลย เพราะจิตสงบใสแล้วจะเห็นตัวปลา แต่ไม่เข้าใจว่ากิเลสมันลึกซึ้งกว่านั้น มันใสยิ่งกว่านํ้า เราจะไม่เห็นปลาเลยถ้าเราทําความสงบของใจแล้วเราจะนั่งเฝ้ารอว่าให้เห็นตัวปลา นี่ผู้ที่ติดสมาธิจะเป็นแบบนี้ จะทําสมาธิของตนแล้วก็เฝ้ารอจะชําระกิเลส รอให้กิเลสมันเกิดมาเพื่อจะให้เราฟาดฟัน มันเป็นไปไม่ได้ เราต้องขุดคุ้ยไง เราพยายามค้นคว้าขึ้นมา อย่างที่เราทําความสงบของใจขึ้นมา ให้เห็นสภาวะกาย

นี่เห็นนิมิตขึ้นมา นิมิตต่างๆ นั้นมันเป็นเรื่องของโลก เป็นเรื่องของความเห็นต่างๆ เราไม่เอา เราจะเอาเรื่องของการเห็นสภาวะกาย นั่นน่ะ เห็นสภาวะกายนั้นคือเห็นตัวปลา ถ้าเห็นสภาวะกาย เพราะเห็น เราเห็นกายมันจะเกิดขนพองสยองเกล้า จะเกิดความรับรู้ต่างๆ ขึ้นมา มันสะเทือนกิเลส

เพราะไดโนเสาร์ กิเลสนี้มันเป็นการสะสมมาไม่มีต้นไม่มีปลายอยู่ในหัวใจนั้น ไม่มีใครเคยเห็นหน้ามัน แล้วเราไปเห็นหน้ามัน มันจะสะเทือนหัวใจมาก สะเทือนหัวใจเพราะเราเห็นหน้ากิเลส เห็นคนขโมย เห็นตัวโจรร้ายอยู่ในหัวใจของเรา เราเห็นข้าศึกในใจของเราเอง เราทําไมไม่สะเทือนหัวใจ มันสะเทือนหัวใจเพราะเราจะมีโอกาสชําระมัน นี่ถ้าเรามีโอกาสชําระมัน

มันถึงว่านํ้าใสขนาดไหนนั้นเป็นความลึกซึ้ง เป็นความลึกมาก ธรรมะนี้ลึกมาก ลึกจนกว่าว่าเราทําให้เข้าไปจนเราจับตัว เห็นกาย เวทนา จิต ธรรม คือเห็นตัวปลาได้ ตัวปลาคือตัวกาย ตัวเวทนา ตัวจิต ตัวธรรมที่มันอยู่ ความลึกในหัวใจ เราดึงขึ้นมาๆ เพื่อในการชําระล้าง เพื่อการวิปัสสนา ใจวิปัสสนาแล้วเข้าใจตามความเป็นจริงนั้น แล้วปล่อยวางตามความเป็นจริงเข้ามา

ปล่อยวางตามที่ว่า จนเข้าถึงฝั่ง มันจะเห็นขั้นตอนของการประพฤติปฏิบัติว่ามันลึกซึ้งละเอียดอ่อนขนาดไหน สิ่งนี้เกิดขึ้นมาจากในหัวใจของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัตินั้นเอาใจของเราเข้าถึงฝั่งได้ ผู้ที่เข้าถึงฝั่งจะมีความสุขมหาศาล

ความสุขที่ว่าโลกนี้เป็นสุขของเวทนา สุขเวทนา-ทุกขเวทนา เรื่องของเวทนา เรื่องของขันธ์ สุข-ทุกข์ในเรื่องของขันธ์ ละเอียดอ่อนขนาดไหนก็เป็นเรื่องของขันธ์ จนทิ้งขันธ์หมดแล้วเป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นั้นก็เป็นขันธ์อันละเอียดยิบ อันละเอียดยิบไง อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ นั้นเป็นขันธ์อันละเอียด เป็นสัญญาอันละเอียด สิ่งที่ขันธ์อันละเอียดแยกแยะเป็นขันธ์ได้ แยกแยะเป็นขันธ์ละเอียดถ้าปัญญามันทัน ถ้ามันแยกแยะเป็นขันธ์อันละเอียดไม่ได้ ปัญญาไม่ทัน จะชําระสิ่งนี้ได้อย่างไร จะแยกแยะสิ่งนี้ออกไปจากใจได้อย่างไร

สิ่งที่เป็นความละเอียดอ่อนในหัวใจนั้นมันเป็นปัจยาการ มันเป็นสิ่งที่สืบเนื่อง กับขันธ์นี้เป็นสิ่งที่เป็นกอง เป็นสิ่งที่หยาบๆ สิ่งนี้เกิดขึ้นมา สภาวะของใจ แล้วสภาวธรรมแยกแยะสิ่งนี้ทั้งหมด แล้วปล่อยวางสิ่งนี้ออกไปทั้งหมด สุข-ทุกข์มันถึงละเอียดอ่อนไง

วิมุตติสุขนี้ไม่ใช่สุขแบบสุขเวทนา-ทุกขเวทนา สุขเวทนา-ทุกขเวทนานี้เป็น ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา เห็นไหม ขันธ์นี้เป็นภาระ เป็นความรู้สึก เป็นความรับรู้ แต่วิมุตติสุขนี้มันปล่อยวางทั้งหมดแล้วจะไม่มีสิ่งใดเข้าไปถึงสิ่งนั้น เข้าไปสะเทือนสิ่งนั้นได้เพราะมันตัดทําลายขันธ์ ตัดทําลายสะพานออกหมด สิ่งที่จะเข้าไปถึงหัวใจนั้นไม่ถึงหัวใจนั้น

ความทุกข์ของกายมีอยู่ ความรับรู้ของขันธ์มีอยู่ แต่ไม่สามารถสะเทือนหัวใจ เพราะหัวใจมันตัดสะพานขาดออกหมด สิ่งที่ขาดออกหมดนั้นเป็นสิ่งที่ว่าไม่มีใครไปกวน สิ่งนั้นเป็นสิ่งที่สมบูรณ์ เป็นสิ่งที่เต็มเปี่ยมอยู่โดยตลอดเวลา ไม่ต้องการสิ่งใดไปเพิ่มเติม แล้วไม่มีสิ่งใดบกพร่อง นั้นคือวิมุตติสุข วิมุตติสุข คือความที่ว่า ไม่มีสิ่งใดเข้าไปเพิ่มเติมหรือขาดตกบกพร่อง สมบูรณ์พูนผลในใจดวงนั้น ฝั่งคืออย่างนี้ ผู้ถึงฝั่งคือผู้ที่เข้าถึงหัวใจของตน

ทําลายอัตตานุทิฏฐิ ความเห็นต่างๆ ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามาทั้งหมด แล้วก็มาติดตัวเอง ทําลายอัตตานุทิฏฐิในใจของตัวเองทั้งหมด ทําลายใจของความรู้สึก สิ่งที่รับรู้ที่ว่าเครื่องยนต์กลไกทั้งหมดมันไม่มีหัวใจ แต่มนุษย์ เครื่องยนต์กลไก ธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ มีหัวใจนี้ ทําลายทั้งเครื่องยนต์กลไกด้วย ทําลายสิ่งที่รับรู้เครื่องยนต์กลไกคือหัวใจในตัวของตัวเองด้วย ทําลายสิ่งนี้ทั้งหมดแล้วพ้นออกไป นี้คือฝั่ง

ผู้เข้าถึงฝั่งโดยสมบูรณ์ต้องเข้าถึงฝั่งโดยไม่มีสิ่งใดๆ ข้องในหัวใจ สิ่งที่ข้องเกี่ยวในใจจะไม่มีในใจดวงนั้น ไม่มีความสงสัยในธรรม สิ่งที่เป็นธรรม เป็นการประพฤติปฏิบัติ จะไม่มีสิ่งใดๆ คาใจดวงนั้นเลย ใจดวงนั้นทะลุปรุโปร่ง ปล่อยวาง ถึงได้เต็มได้ไง

ถ้ามีความคาใจ มีความลังเลสงสัย มันจะเต็มได้อย่างไร มันเต็มไม่ได้เพราะมีความสงสัย อันนั้นเป็นสิ่งที่บกพร่อง สิ่งที่บกพร่องต้องเติมให้เต็ม ถ้าสิ่งที่เติมให้เต็มแล้ว มันเต็มแล้วมันจะไปสงสัยตรงไหน มันไม่สงสัย นี่ไง ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ที่ว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมา

เราประพฤติปฏิบัติขึ้นมาเพื่อปรารถนาสิ่งนี้ เพื่อให้สมกับสิ่งนี้ เพื่อให้ดวงใจของเราเข้าถึงธรรมดวงนี้ ถ้าใจของเราเป็นธรรมขึ้นมาแล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมแล้ว มีความสุขบริสุทธิ์เหมือนกัน พระสารีบุตร พระโมคคัลลานะมีความสะอาดบริสุทธิ์เหมือนกัน สาวกะ-สาวกต่างๆ ปฏิบัติมาแล้วใจจะบริสุทธิ์ผุดผ่อง นี้ความเสมอกันด้วยความสุข ด้วยความสะอาด ต่างกันด้วยอํานาจวาสนาบารมีราวฟ้ากับดิน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสร้างปรารถนาเป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สร้างสมมา สละมาต่างๆ สละมามหาศาล นี่มันเป็นการสละมาที่มากกว่า ผู้ที่สละน้อยกว่าจะเอาสิ่งที่เสมอกัน มันเป็นไปไม่ได้ เป็นไปไม่ได้เลยที่จะให้เสมอกันด้วยอํานาจวาสนา แต่เสมอกันได้ด้วยความบริสุทธิ์ ถ้าไม่เสมอกัน มันชําระกิเลสไม่ได้

มันต้องชําระกิเลสได้ด้วยความบริสุทธิ์ผุดผ่องของใจดวงนั้น นี่ผู้เข้าถึงฝั่งโดยสมบูรณ์ โดยความประพฤติปฏิบัติ มีทางเดียวนะ มีทางเดียวคือการเรานั่งสมาธิเดินจงกรมเพื่อเข้าถึงฝั่งได้ ถ้าอย่างอื่นนี้ไม่มี จะไปแสวงหาที่ไหน จะไปหาทางโลกเขาไม่มี

เรื่องของโลกเขาที่เขาส่งเสริมกันนั้นเป็นเรื่องหลอกคนที่ติดในวัฏฏะ หลอกคนในโลกให้เป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน มันว่าไม่เป็นบุญกุศลมันก็เป็นของเขา เป็นบุญกุศลของเขาที่ว่าเป็นนํ้าหนึ่งใจเดียวกัน สมัครสมานสามัคคีกัน

แต่ผู้ที่ประพฤติปฏิบัตินี้ เรามีความลึกซึ้งมากกว่า เราพยายามเอาหัวใจของเราเข้าถึงฝั่ง เอาหัวใจของเราวิปัสสนา แล้วเข้าถึงฝั่งในหัวใจของเรา ในหัวใจของเรานั่นน่ะ แล้วเข้าถึงใจของเราอีกชั้นหนึ่งๆ จนถึงที่สุดแล้วเข้าถึงฝั่งโดยสมบูรณ์ เอวัง