คํานํา

องค์พระบรมศาสดา ทรงเป็นอัจฉริยมนุษย์ผู้ประเสริฐสุดในสามโลกธาตุ เพราะการบําเพ็ญฝ่ายเหตุ คือ สร้างบารมี ๓๐ ทัศ จนเต็มเปี่ยมบริบูรณ์ และประพฤติปฏิบัติจนเข้าสู่ทางธรรมฝ่ายผล เกิดวิถีแห่งพุทธะ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน และเกิดวิถีแห่งปัญญาชําระกิเลสจนได้ตรัสรู้ธรรมเสวยวิมุตติสุข

วิถีแห่งพุทธะ แสดงถึงอริยวิถีแห่งความหลุดพ้นขององค์พระบรมศาสดา เป็นอริยมรรคอันเลิศเลอเอกอุ ซึ่งพระอริยสาวกครั้งพุทธกาลจวบจนปัจจุบันได้บําเพ็ญมา โดย ท่านพระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต ได้เมตตาเทศนาแจกแจงพร้อมทั้งเปรียบเทียบกับวิถีแห่งมารไว้อย่างละเอียดชัดเจน เริ่มแต่วิถีดําเนินก้าวแรก การบําเพ็ญทาน ศีล ภาวนา การก้าวสู่สมถะ สัมมาสมาธิ ก้าวต่อวิปัสสนา ภาวนามยปัญญา มหาสติ มหาปัญญา และก้าวสิ้นสุดงานแห่งพุทธะ เป็นผู้ผ่านพ้นทุกข์ไม่ติดกับดักกิเลส พ้นจากขันธ์ ๕ ที่เป็นภาระ เป็น เอโก ธมฺโม

ผู้ปรารถนาอริยทรัพย์แลโลกุตตรสุข หากได้อ่านศึกษาแล้วจะเข้าใจและดําเนินตามได้ถูกต้อง สมกับการเกิดเป็นมนุษย์พบพระพุทธศาสนาแล้วเห็นค่าของคน ค่าของธรรม และไม่ติดดีแล้วประพฤติปฏิบัติตามหลักธรรมวินัย เป็นศากยบุตรผู้ใกล้ธรรมสืบทอดวิถีแห่งพุทธะให้ดํารงอยู่ตราบนานเท่านาน

มูลนิธิพระสงบ มนสฺสนฺโต
ตุลาคม ๒๕๕๗

๑

วิถีแห่งพุทธะ

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๑๘ กันยายน ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจนะ เราตั้งใจฟังธรรม ธรรมะนี้องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสร้างบารมีมาอย่างมหาศาลถึงจะพบธรรมนะ ธรรมะนี้เป็นความจริงอันหนึ่ง เป็นความจริง สิ่งที่เป็นความจริงมันเหนือความจริงทั้งโลก เหนือความจริงไง แต่เราอยู่ในความจริงโดยสมมุติ เรามีสมมุติอยู่ในหัวใจ เราถึงเห็นความจริงอันนี้ไม่สมควรแก่ธรรม ถ้าเราเห็นความจริงสมควรแก่ธรรมอย่างที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเห็นอันนั้น เราจะมีความสุขมาก แล้วเราจะไม่ต้องเวียนตายเวียนเกิดในวัฏวนอีก

เราเวียนตายเวียนเกิดในวัฏวนเพราะว่าเรามีมารไง เรามีกิเลสในหัวใจ เราถึงว่าเราพาเกิดพาตาย แต่กิเลสนะ กุศล-อกุศล กุศลทําให้เกิดดี เราสร้างบุญสร้างกุศลขึ้นมาแล้วเราถึงได้เกิดเป็นมนุษย์ เกิดเป็นมนุษย์พบพระพุทธศาสนา เกิดพระพุทธศาสนาเพราะองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม พระพุทธศาสนาเกิดขึ้นมา เจ้าชายสิทธัตถะพยายามค้นคว้าหาธรรมอยู่ ขณะที่ว่าปัญจวัคคีย์อุปัฏฐากอยู่ สิ่งที่อุปัฏฐากอยู่ ๖ ปี ค้นคว้าขนาดไหน ทําขนาดไหน สิ่งนั้นยังไม่เจอธรรม

แต่เวลาตรัสรู้ธรรมขึ้นมา เห็นไหม “วิถีแห่งพุทธะ” วิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมาจากหัวใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นี่วิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้น สิ่งนั้นคือในศาสนาของพวกเรา

วิถีแห่งปัญญา สิ่งที่เป็นปัญญานี้จะชําระกิเลสได้ นี่สิ่งที่เป็นปัญญา แต่ปัญญาของพวกเรา เราศึกษาธรรม เราเกิดมาเป็นมนุษย์ เราพบพระพุทธศาสนา แล้วเราศึกษาธรรมของเรา นี้เราศึกษาธรรมแล้วเราดํารงชีวิต เห็นไหม วิถีชีวิตของชาวพุทธ เราเกิดมาเราเชื่อกรรม เราเชื่อคุณงามความดี เราทําคุณงามความดีไง ทําดีต้องได้ดี ทําชั่วต้องได้ชั่ว สิ่งที่ทําชั่วคือความผิดพลาดไป ความพลั้งเผลอไป อันนั้นกิเลสอยู่ในหัวใจของสัตว์โลก

สิ่งที่กิเลสอยู่ในหัวใจของสัตว์โลกนี้มีอํานาจมาก นี่มาร มารอยู่ควบคุมใจของสัตว์โลกไปทั้งหมด แล้วพาสัตว์โลกเวียนตายเวียนเกิด แต่กุศลไง เราสร้างบุญกุศล กุศลนี้ทําให้เราเกิดดีขึ้นมา เกิดดี เกิดในสถานะของมนุษย์นี่เกิดดี คนเกิดมาแล้วอํานาจวาสนาก็ไม่เท่ากัน เกิดมาพบความสุข เกิดมาบางคนมีความทุกข์ เกิดมามีความทุกข์เพราะว่าบุญกุศลสร้างมาแบบนั้น อันนี้มันเป็นจริตเป็นนิสัย เป็นอํานาจวาสนา

อํานาจวาสนานะ คนใช้ในทางโลกมันก็ใช้ไปทางโลก ขวนขวายหาอยู่หากินทางโลกเพื่อให้สมความคิดไง ให้สมความปรารถนา สิ่งที่ปรารถนาในโลกนี้ปรารถนาความมั่งมีศรีสุข คิดว่าอย่างนั้นจะเป็นความสุขของชีวิตไง คิดว่าเราปรารถนา เราหาความมั่นคงของชีวิต พยายามจะหาปัจจัย ๔

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอก ปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัย สิ่งนี้เป็นปัจจัย ๔ ชีวิตนี้ต้องอาศัย แต่เป็นเครื่องอาศัย เห็นไหม เหตุมันถึงมีผล นี่ก็เหมือนกัน การอาศัย เราอาศัยอยู่ชั่วคราว สิ่งที่อาศัยอยู่ชั่วคราวมันจะเป็นความสุขไปได้ไหม? มันเป็นความสุขไปไม่ได้หรอก เพราะว่าสิ่งใดเราใช้เคยชินแล้วมันก็ต้องการหาสิ่งใหม่ตลอดไป ตัณหาความทะยานอยากในใจนี้มันไม่พอใจสิ่งนั้น แต่สิ่งที่เป็นเครื่องอยู่อาศัยนี้มันขาดไม่ได้ไง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่าสิ่งนี้ขาดไม่ได้ มนุษย์ต้องมีปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัย เราถึงต้องแสวงหา

สิ่งที่แสวงหานั้นหาแล้วมันไม่พอใจหรอก ตัณหาความทะยานอยากคิดไม่ได้ขนาดนั้น ตัณหาความทะยานอยากมันอยากของมันตลอดไป สิ่งที่อยากตลอดไปมันเป็นกิเลส สิ่งนี้มันขับเคลื่อนอยู่ในหัวใจ แล้วมันให้ความทุกข์ไง สิ่งที่เราต้องการ สิ่งที่เราแสวงหา แสวงหามาขนาดไหนแล้วมันก็ไม่พอใจของมัน มันจะต้องการแสวงหาสิ่งนั้นไป อันนั้นคือกิเลส

แต่ถ้าเราหาของเรา เราต้องแสวงหา หน้าที่การงานของเรา เราทํามาเพื่อปัจจัย ๔ นี่เป็นโลก ฆราวาสต้องทําการทํางานถึงจะมีปัจจัยเครื่องอยู่อาศัย บวชเป็นพระ ภิกขาจาร เราเลี้ยงชีพด้วยปลีแข้ง เราออกบิณฑบาต นี่ความบริสุทธิ์ไง สิ่งที่เกิดจากความบริสุทธิ์ เพราะว่าเราออกไปบิณฑบาต แล้วแต่เขาจะให้หรือเขาไม่ให้ ถ้าเขามีเจตนา เขาเจตนาเพื่อทําบุญกุศลของเขา แล้วเราออกบิณฑบาตเป็นหน้าที่ของเรา นี่ปฏิคาหก ผู้ให้ให้ด้วยความบริสุทธิ์ ตั้งใจให้ เวลาขณะที่ให้ ให้แล้วผู้รับก็รับด้วยความบริสุทธิ์ เราบิณฑบาตไปเป็นหน้าที่ของเรา เลี้ยงชีวิตชอบไง เลี้ยงชีวิตชอบ เลี้ยงร่างกายชอบ สิ่งที่ร่างกาย ปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัย สิ่งนี้เป็นเครื่องอยู่อาศัย เราต้องเลี้ยงชีวิตไปเพื่อเราจะแสวงหาธรรม ถ้าเราแสวงหาธรรม เราต้องพยายามทําความสงบของใจเข้ามา สิ่งที่ใจมันสงบเข้ามา

สุตมยปัญญา การศึกษาเล่าเรียน เราศึกษาธรรมะขนาดไหน เราศึกษาขึ้นมา เราศึกษาไปแล้วมันมีความซึ้งใจมีความพอใจ ถ้ามีความซึ้งใจมีความพอใจ เราก็มีความแปลกประหลาดมหัศจรรย์ ทําไมองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนลึกซึ้งขนาดนั้น เราจะทําขนาดไหน เราจะศึกษาขนาดไหน ไม่พ้นปัญญาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปได้หรอก

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พุทธปัญญา ปัญญา พุทธจริต สิ่งนี้ครอบคลุมไปทั้งหมดเลย เราจะศึกษา เราจะมีปัญญามากขนาดไหนก็ไม่พ้นจากวงนั้นไป แต่สิ่งนี้เป็นเพราะเราศึกษาเป็นสุตมยปัญญา แล้วเราประพฤติปฏิบัติ ปฏิบัติขึ้นมาเกิดปฏิเวธ สิ่งที่จะเกิดปฏิเวธได้ต้องเกิดวิถีแห่งพุทธะ วิธีแห่งพุทธะ คือตัวปัญญามันเจาะเข้าไปตรงนั้น ถ้ามันเจาะเข้าไปนะ เจาะเข้าไปที่มารไง

มารควบคุมหัวใจของเราอยู่ สิ่งที่เป็นมารควบคุมหัวใจอยู่ แล้วมารนี้ก็หลบนะ หลบในใจของเรา อาศัยหัวใจนี้เป็นที่อยู่อาศัย แล้วก็ยังขับเคลื่อนออกมาในความรู้สึก สิ่งที่ความรู้สึกออกไปเกาะเกี่ยวภายนอก นั่นน่ะ สิ่งนี้ออกไปเกาะเกี่ยว ยึดทุกอย่าง สิ่งที่ยึดทุกอย่าง ถึงต้องทําความรู้สึกย้อนกลับเข้าไปด้วยสติ ถ้ามีสติขึ้นมา เราจะย้อนกลับสิ่งนี้เข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามา นี่ย้อนกลับเข้าไปในหัวใจ ถ้าหัวใจมันปล่อยวางสิ่งนี้ได้ สิ่งนี้มันจะปล่อยวางได้หมด เพราะว่าการส่งออก ใจ ธรรมดาของใจมันเกาะเกี่ยวไป

สังคมโลก สังคมของโลกเขาต้องพึ่งพาอาศัยกัน สิ่งที่พึ่งพาอาศัยกัน ชาวพุทธเรามีเมตตามีความกรุณาเผื่อแผ่กัน อันนี้เป็นจริต เป็นศีลธรรม สิ่งที่เป็นศีลธรรมของโลก เราทําคุณงามความดีของโลก นี้เป็นบุญกุศล เราก็เชื่อ เชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราถึงสร้างคุณงามความดีไง เราทําคุณงามความดี เราสร้างสมขนาดไหน นั้นก็เป็นคุณงามความดีไง เป็นมนุษย์สมบัติ

มนุสสเปโต ถ้าคนทําความชั่ว คนคิดชั่ว นี่มนุสสเปโต ร่างกายเป็นมนุษย์ หัวใจเป็นเปรต มนุสสติรัจฉาโน สิ่งที่ทําเบียดเบียนเขา เบียดเบียนเขา ไม่คิดถึงหัวอกเขาหัวอกเรา ทําลายเขาไปหมด เห็นไหม มนุสสเทโว ถ้าเราทําคุณงามความดี เราสร้างบุญกุศล เราต้องเกิดบนสวรรค์แน่นอน สิ่งที่เกิดบนสวรรค์เพราะอะไร เพราะคุณงามความดีไง เป็นบุญกุศล บุญกุศลนี้มันเป็นสิ่งที่เบา เวลาเบา มีความสุข มันเบา แต่ถ้าเป็นอกุศลมันหนัก ถ้าเราคิด เรากดถ่วงใจ สิ่งที่กดถ่วงใจ เวลาตายไปมันจะตกไปที่ตํ่า นี้คือวัฏฏะ

สิ่งที่วัฏวน ใจเวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะนี้มาตลอด สิ่งที่เวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาแล้วไม่อยากจะสอนใครเลยนะ คิดว่ามันจะมีใครสามารถรู้ได้ขนาดนั้น รู้ถึงความลึกซึ้งของหัวใจ รู้ถึงความลึกซึ้งของมาร มารนี้หลบอยู่ในหัวใจของเรา แล้วควบคุมใจของเรา สรรพสิ่งต่างๆ เกาะเกี่ยวไปข้างนอกทั้งหมดเลย แล้วคิดออกมานี่มันบังตัวมันเองไว้ แล้วคิดออกไปเป็นความรู้สึกของเรา

ถ้าสิ่งใดเป็นเราก็แล้วแต่ เราต้องยึดว่าสิ่งนั้นถูกต้อง เพราะว่าเราไง กิเลสมันว่าเป็นเรา สิ่งที่เป็นเรา เราก็จะทําสิ่งนั้น ทําสิ่งใด ถ้าทําสิ่งที่ว่าเป็นความเบียดเบียนเขา นั่นน่ะ มนุสสติรัจฉาโน เสร็จแล้วมันเบียดเบียนเขา มันกัดฉีกเขา มันเหมือนสัตว์ เหมือนสัตว์ตัวหนึ่งนะ มนุษย์ตัวนั้นเหมือนสัตว์ตัวหนึ่ง ทําลายเขาทั้งหมด ทําลายได้มากมาย เพราะกิเลสมันอยู่ในหัวใจ การเบียดเบียนกัน การแก่งแย่งกัน การฉ้อโกงกัน มนุษย์นี้ทําได้หมดเลย สิ่งนี้ทําได้ ทําได้ขนาดนั้น

มนุสสเทโว เห็นไหม เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราสร้างบุญกุศล เราถือศีล เราประพฤติปฏิบัติ ทําคุณงามความดี ความดีต้องให้ถ้าความดีสิ่งนั้นเกิดขึ้นมา

วิถีชีวิตของชาวพุทธ สิ่งที่เป็นวิถีชีวิตของชาวพุทธมันก็เวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะ สิ่งนี้เวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะ จะมีศาสนาหรือไม่มีศาสนา ความจริงต้องเป็นแบบนั้น เพราะธรรมมีอยู่โดยดั้งเดิม องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาตรัสรู้ธรรม ธรรมก็มีอยู่แล้ว สุดท้ายแล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้วก็ไม่ได้เอาธรรมของใครไป สัจจะความจริง สภาวธรรมมีอยู่โดยดั้งเดิม หัวใจของใครประพฤติปฏิบัติธรรม จะเข้าไปถึงกระแสไง สิ่งที่เป็นกระแสคือความรู้สึกของใจ

ธรรมนี้คือหัวใจเข้าไปสัมผัสทั้งนั้น สัมผัสด้วยใจ ใจนี้เป็นภาชนะสัมผัสกับความรู้สึก สัมผัสกับความทุกข์ สัมผัสกับความสุข สัมผัสกับความปล่อยวาง สัมผัสกับความรู้แจ้งไง แต่มันต้องทําถึงด้วยมัชฌิมาปฏิปทา สิ่งที่เป็นมัชฌิมาปฏิปทาคือความพอดีของพุทธะ วิถีแห่งพุทธะ ปัญญาวิถีแห่งพุทธะจะเกิดขึ้นมา มันจะเกิดขึ้นจากภายใน

แต่ความคิดของเรา ความใคร่ครวญของเรานี้มันเป็นวิถีชีวิต สิ่งที่เป็นวิถีชีวิตถึงเป็นสุตมยปัญญาไง สิ่งที่เป็นสุตมยปัญญา ศึกษาใคร่ครวญแล้วมีความศรัทธา ถ้าเรามีศรัทธาเรามีความเชื่อ เราก็จะออกประพฤติปฏิบัติ ศรัทธาความเชื่อถึงเป็นสมบัติ เป็นทรัพย์อันมหาศาล

ถ้าเรามีความเชื่อในพระพุทธศาสนา ในพระพุทธศาสนาสอนเรื่องอะไร สอนเรื่องสภาวธรรมต่างๆ เกิดขึ้นนะ สวากขาตธรรม ธรรมคือความที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว สิ่งที่ชอบแล้วเราต้องเอาสิ่งนั้นเป็นบรรทัดฐาน แล้วเราก้าวเดินเข้ามาให้หัวใจเราเข้าไปสัมผัสสิ่งนั้น ถ้าหัวใจของเราสัมผัสสิ่งนั้น นั่นน่ะ สภาวธรรมเกิดขึ้นมาจากในหัวใจของเรา เราจะมีวิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมา ถ้าวิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมา ปัญญาจะเกิดขึ้นมา แล้วจะชําแรกทําลายกิเลสเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นไป

แต่ปัญญาที่เราใคร่ครวญ สุตมยปัญญา ความเกาะเกี่ยวของมาร วิถีแห่งมาร มารยึดมั่นถือมั่นในหัวใจของเรา แล้วก็อาศัยนะ แอบอิงพิงกับสิ่งต่างๆ นี่ความรู้สึกไง เราคิดออกไป รูป รส กลิ่น เสียงต่างๆ ทรัพย์สมบัติ ญาติพี่น้อง เกาะเกี่ยวไปหมดเลย สิ่งที่เกาะเกี่ยวเข้าไป นี่มันส่งออกมา นั่นน่ะ มันเป็นวิถีของมารไง แล้วเราใช้ปัญญาเลาะเข้าไป

เห็นไหม เจ็บไข้ได้ป่วย เวลาญาติพี่น้องเราเจ็บไข้ได้ป่วย เราก็อยากจะเจ็บไข้ได้ป่วยแทนก็ได้ เราอยากจะช่วยเหลือเขา แต่สิ่งนี้มันช่วยเหลือกันไม่ได้ กรรมของใครกรรมของมัน เราสามารถจะให้กําลังใจกันได้ เราให้กําลังใจ เราช่วยเหลือกันด้วยความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ แต่เจ็บไข้ได้ป่วยเรื่องของสภาวะกรรมในหัวใจของสัตว์โลก อยู่ที่กรรมไง ใครสร้างมามากขนาดไหน สร้างมาน้อยขนาดไหน พระสีวลีสร้างบุญไว้มาก เวลาไปไหนจะได้ลาภมากเลย พระในสมัยพุทธกาลนะ ถวายยาไว้มาก ปรารถนาไม่มีโรคภัยไข้เจ็บก็จะไม่มีโรคภัยไข้เจ็บ แข็งแรงจนกว่าชีวิตนี้จะหาไม่ ตายไปพร้อมกับความแข็งแรงของร่างกาย จะไม่มีความเจ็บไข้ได้ป่วย

แต่ผู้ที่ว่าเคยสร้างบาปอกุศลไว้ ปาณาติปาตา เวรมณีฯ การทําลายสัตว์ การฆ่าสัตว์ทําให้ชีวิตเราสั้น แต่เราให้ชีวิตเขา เราพยายามให้ชีวิตเขา ชีวิตเราจะยืนยาว ถ้าใครรักษาศีล ชีวิตจะยืนยาว นี่มันอยู่ที่กรรมของสัตว์โลก อยู่ที่กรรมของบุคคลคนนั้น เขาสร้างของเขามาอย่างนั้น เขาก็ต้องเผชิญกรรมของเขาอย่างนั้น เราจะช่วยเหลือเขา เราก็ให้กําลังใจกันเท่านั้น สิ่งที่ให้กําลังใจเท่านั้น เห็นไหม มันถึงว่ากรรมของใครกรรมของมัน แต่ทําไมหัวใจมันยึดมั่นล่ะ

สิ่งที่เป็นญาติของเรา ใกล้ชิดเรา เจ็บไข้ได้ป่วย มันสะเทือนใจเรามากนะ เราอยากจะให้หาย อยากจะไม่ให้คนนั้นเป็นไป แล้วเวลาเกิดกับเราล่ะ เกิดกับเรา เราก็ไม่อยากเป็นสภาวะแบบนั้น เราอยากจะแข็งแรง อยากจะมีความสุขตลอดไป เราคิดไง นี่มาร วิถีแห่งมาร เพราะมันไม่เข้าใจตามความเป็นจริงไง สิ่งที่เกิดขึ้นมามันเป็นสภาวะตามความเป็นจริงอย่างหนึ่ง

มนุษย์สมบัติ เราเกิดมา เราได้ร่างกายมา จิตใจปฏิสนธิในร่างกาย ถ้าไม่เกิดมาเป็นมนุษย์ มันก็เกิดสภาวะ มันต้องเกิดในภพใดชาติใดชาติหนึ่งตามธรรมชาติของมันในวัฏฏะนี้ เกิดในนรกก็ได้ เกิดในอเวจีไหนก็ได้ เกิดบนสวรรค์ เกิดบนพรหมก็ได้ จิตนี้เคยไปมาทั้งหมด มันถึงสะสมสิ่งต่างๆ ในหัวใจ

บอกว่าต้องไปนรก มันไม่อยากไปหรอก เพราะตามธรรมว่าสิ่งนั้นเป็นที่อยู่ของผู้ที่เป็นความลําบากลําบน มันจะไม่มีความสุขหรอก สิ่งนั้นถึงไม่มีใครอยากไป อยากจะไปสวรรค์ อยากจะไปสิ่งที่เป็นพรหม อยากจะมีความสุข มีแต่ความอยาก เห็นไหม อยากในปัจจุบันนี้มารมันคิดไปทั้งหมดเลย เพราะมารมันเข้าใจ มารมันครอบคลุมไง มันบังสิ่งนี้ไว้แล้วมันเกาะเกี่ยวไปหมด

นั่นน่ะ เราย้อนกลับเข้ามาด้วยสติ ปัญญาคิดอย่างนี้เป็นปัญญาสยบมารไง วิถีของมารมันคิดออกไป ถ้าเราใช้ปัญญาย้อนกลับมา ปัญญาใคร่ครวญกลับมา มันไปเกาะเกี่ยวสิ่งใด เราพยายามใช้สติปัญญา ใช้คําบริกรรมก็ได้ ถ้าเราใช้บริกรรม พุทโธๆ พุทธานุสติ เรากําหนดพุทโธขึ้นมา คําบริกรรม เห็นไหม คําบริกรรมเป็นคําบริกรรมเฉยๆ สามารถสยบมารได้นะ สยบมารให้มันสงบตัวลง

แต่วิถีแห่งพุทธะมันมาเกิดตรงไหน วิถีแห่งพุทธะไม่เกิด ปัญญาไม่เกิด ชําระกิเลสไม่ได้ แต่คําบริกรรม ถ้าเราใช้คําบริกรรมของเรานะ เราตั้งสติแล้วใช้คําบริกรรม ถ้ามีสติอยู่ นี้จะเป็นงานของเรา ถ้าเราทํางานของเราขึ้นมา เปลี่ยนความเกาะเกี่ยวของมารไง มารมันเคยทํางานในหัวใจของสัตว์โลก มันเป็นเจ้าวัฏจักร มันจะคิดสิ่งใดก็แล้วแต่ มันจะเกาะเกี่ยว มันมีอํานาจมาก สิ่งที่มีอํานาจนี่มีในหัวใจแล้วมีกําลังมากด้วย เหมือนกับสิ่งที่ว่า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัส “หัวใจของสัตว์โลกเหมือนกับช้างสารที่มันตกมันนะ” ช้างสารมันตกมัน มันจะมีกําลังของมันมาก มันจะคิดขนาดไหนก็แล้วแต่ มันคิดออกไป

อันนี้ก็เหมือนกัน ทาน ศีล ภาวนา เรื่องของทาน เรื่องของวิถีชีวิต เรื่องของชาวพุทธ เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเป็นชาวพุทธ เราสละทานได้ง่าย สิ่งที่สละทาน เห็นไหม การให้อภัย การช่วยเหลือกัน เราช่วยเหลือได้ทั้งนั้นเลย แต่ถ้าเราจะเริ่มมีความศรัทธา ถ้าเรามีศรัทธา เราจะเริ่มประพฤติปฏิบัติ เราต้องพยายามกําจัด ต้องให้มารสงบตัวลง สิ่งที่เราสงบ เราจะใช้คําบริกรรมเข้าไปให้กิเลสมันสงบตัวลง นี่เริ่มต้นผจญกับมัน

สิ่งที่เราผจญกับความคิดของเรา เราเข้าใจนะว่า การประพฤติปฏิบัติ สภาวธรรมในหัวใจ นี่เป็นสิ่งที่ปรารถนา เราปรารถนาสิ่งนี้มาก อยากจะพบสิ่งนี้ อยากได้สิ่งนี้ แต่เวลาเราประพฤติปฏิบัติทําไมหัวใจมันต่อต้านล่ะ ทําไมมันต่อต้าน มันพลิกแพลง มันหาทางต่อสู้ในหัวใจของเรา เราทําไม่ได้ เวลาเราสละทาน เราสละวัตถุ เรายังทําได้ง่ายๆ เลย ถ้าเรามีความเชื่อ เรามีความศรัทธา เราทําของเราได้อย่างนั้น

เพราะมันเป็นวิถีชีวิต เพราะมันเป็นสิ่งที่ว่าวัฏฏะไง มันเป็นวัฏวนอยู่อย่างนั้น ศาสนาจะมีหรือไม่มี คนทําความดีก็คือความดี คนทําดีต้องได้ดี คนทําชั่วต้องได้ชั่วตามธรรมชาติของมัน สภาวะของมันเป็นแบบนั้นอยู่แล้ว แล้วจิตใจของเราสร้างสมมา เราเป็นคนมีศรัทธามีความเชื่อ มันก็สละสิ่งนั้นออกไปได้ แต่ถ้าเราทําความสงบของใจ เราจะสยบมารในหัวใจของเรา สิ่งนั้นมันต่อต้านไง

ชีวิตนี้ สิ่งที่มีชีวิต ลมหายใจเข้าและลมหายใจออก เรามีชีวิตอยู่ ชีวิตของเรา ถ้าเรามีชีวิตอยู่ เราเอาชีวิตนี้มาเพื่อประพฤติปฏิบัติธรรม นี่มันมีโอกาส สิ่งที่มีโอกาส เพราะชีวิตของเราคือดวงใจ จิตมันมีชีวิตอยู่ ชีวิตนี้คือไออุ่น มันสืบต่อชีวิตอยู่นี่ เรามีโอกาส สิ่งที่มีโอกาส เราเอาสิ่งนี้มาควบคุมมัน ถ้าเราควบคุมมัน มันจะต่อต้านไง สิ่งที่ต่อต้านออกมานั้นคือพญามาร กําหนดพุทโธๆ เข้าไป ตั้งสติเฉยๆ ตามสติ ถ้าตั้งสติได้ สิ่งนี้จะเริ่มสงบตัวลง

เริ่มสงบตัวลงถ้าเรากําหนดพุทโธได้เวลามากขึ้น จาก ๕ นาที ๑๐ นาที เป็นชั่วโมง เป็นวัน เรากําหนด พุทโธๆๆ ตลอดไป สิ่งที่พุทโธ นี่เริ่ม เห็นไหม จากมารมันใช้พลังงานของมันเกาะเกี่ยวสิ่งต่างๆ เกาะเกี่ยวกับรูป รส กลิ่น เสียงภายนอกไปทั้งหมด แล้วเกาะเกี่ยว เราเปลี่ยนจากรูป รส กลิ่น เสียงมาเป็นพุทโธๆ ไง สิ่งที่เกาะเกี่ยวอยู่นี่มันเป็นสภาวธรรมอันหนึ่ง เป็นสภาวธรรมที่เราจะเกาะเกี่ยวให้ใจมันเกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้ สิ่งนี้จะเป็นเหมือนกับอาหารทางโลก อาหารทางโลกถ้าอาหารเป็นพิษ เรากินอาหารนั้นเข้าไป เราจะมีพิษเข้าไปในร่างกายของเรา

รูป รส กลิ่น เสียงมันเป็นธรรมชาติของมัน มันไม่มีพิษมีภัยหรอก แต่เพราะในหัวใจของเรามีมาร มารในหัวใจของเรามันต้องการตามอํานาจของมัน สิ่งที่กระทบ เสียงก็ต้องการให้เขาสรรเสริญ สิ่งที่เขานินทาก็ไม่อยากได้ยิน รูปก็อยากจะให้ลิ้มรสได้แต่รูปดีๆ รูปที่ไม่พอใจ เราก็ไม่อยากต้องการรูปสิ่งนั้น รสก็เหมือนกัน รูป รส กลิ่น เสียง เราต้องการปรารถนาสิ่งที่ว่าเราพอใจ มันถึงจะเป็นความพอใจ สิ่งที่เป็นความพอใจ มันขัดใจไปตลอดเพราะมันจะไม่สมความปรารถนา มันไม่สมความปรารถนาเพราะเรามีกรรมอยู่ในหัวใจ สัตว์โลกมีกรรมในหัวใจ

อํานาจวาสนาแข่งกันไม่ได้ คนที่มีอํานาจวาสนา เขาทําอะไรเขาก็ประสบความสําเร็จของเขา แต่เราไม่มีอํานาจวาสนา จะประสบความสําเร็จอย่างนั้นไม่ได้ จังหวะและโอกาสนี้คืออํานาจวาสนา จังหวะของเขาพอดีของเขา เขาทําอะไรก็ประสบความสําเร็จของเขาไปหมดเลย จังหวะของเราไม่มี เราทําอย่างไรมันก็คลาดเคลื่อนกับโอกาสของเราตลอดไป เราจะไม่ประสบความสําเร็จของเรา นี่มันเป็นไปตามสภาวะของกรรม สิ่งที่กรรมสร้างสมมา แต่สิ่งนี้มันเป็นเรื่องภายนอก คนมีอํานาจวาสนา คนมีสมบัติมากขนาดไหน ถ้าเขาไม่เชื่อเขาไม่ศรัทธา เขาก็ไม่ประพฤติปฏิบัติ เขาก็ไม่ค้นคว้าหาอริยทรัพย์

อริยทรัพย์ภายในคือหัวใจของเรา ถ้าเราค้นคว้าหาอริยทรัพย์ของเรา เราจะยากดีมีจนขนาดไหนมันเป็นเรื่องภายนอก เรื่องภายนอกคือเรื่องปัจจัยเครื่องอยู่อาศัย แต่หัวใจทุกคนมี เห็นไหม เกิดมาเสมอกัน เป็นญาติกันโดยธรรม เพราะมีหัวใจ มีธาตุ ๔ ดิน นํ้า ลม ไฟ ต้องเจือจานเหมือนกัน มีความเสมอกัน สิ่งที่เสมอกัน แต่คนที่ค้นคว้า คนที่พยายามหันกลับเข้ามาดูใจของตัวเอง คนนี้มีโอกาสไง สิ่งที่มีโอกาส อริยทรัพย์เกิด เกิดตรงนี้

ทรัพย์ของโลกเขา สิ่งนี้มันบกพร่องอยู่เป็นนิจ ทุกคนต้องแสวงหา ทุกคนต้องรักษาไว้ แล้วมันก็พร่องไป ไม่สมความปรารถนา ไม่มีใครมีอํานาจเหนือสิ่งนั้น แต่ถ้าเราได้อริยทรัพย์ภายในของเราขึ้นมา มันจะเป็นสมบัติของเรา แล้วจะไม่มีใครเข้ามาทําลายสิ่งนี้ได้เลย แต่สิ่งนี้เราต้องแสวงหา มันจะเกิดขึ้นมาด้วยวิถีของพุทธะ

วิถีแห่งพุทธะจะเกิดขึ้นมา ต้องให้มารสงบตัวลง ถ้ามันสงบตัวลง เรากําหนดพุทโธๆ เข้ามา มันจะเริ่มสงบตัวลงเข้ามา สงบตัวเข้ามา เราพยายามต่อเนื่องเข้าไป ทําให้จิตนี้สงบให้ได้ ถ้าจิตนี้สงบมันจะมีความสุขมาก สิ่งที่เป็นความสุขนี้เป็นวิถีแห่งฤๅษีชีไพร สิ่งที่ฤๅษีชีไพร เห็นไหม เขาเคยทําใจของเขาสงบ เขาทําใจสงบ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นเจ้าชายสิทธัตถะก็ไปศึกษาเล่าเรียนกับเขา สิ่งนี้เป็นวิถีของฤๅษีชีไพร

แต่ถ้าเป็นวิถีแห่งพุทธะมันจะเกิดปัญญา สิ่งที่เกิดปัญญา ปัญญาภายใน ปัญญาภายในจะเกิดขึ้นมามันต้องย้อนกลับเข้ามาไง สิ่งที่ย้อนกลับเข้ามาได้มันจะต้องมีฐาน ฐานคือสัมมาสมาธิ สิ่งที่เป็นสัมมาสมาธิ ใช้คําบริกรรมอย่างเดียวมันจะเป็นสมาธิเข้ามาได้เลย

ถ้าเราใช้คําบริกรรมพุทโธๆ เราตั้งใจ เราทําได้ มีขันติ มีความอดทน แล้วตั้งใจทําของเรา ความตั้งใจ เราตั้งใจแล้วเราทําของเรา กําลังใจทําได้นะ คนเราไม่มีกําลังใจทําอะไรก็ไม่ได้ แล้วพอทําอะไรขึ้นมา คนจับจดมันจะไม่ได้ผลหรอก คนเราไม่จับจด ทําทุ่มไปทั้งชีวิต เวลากําหนดคําบริกรรมพุทโธๆ เหมือนโลกนี้ไม่มี เวลาเราคิดออกไป ความคิดมันจะพุ่งออกไปยึดสิ่งต่างๆ ทั้งหมดเลย โลกนี้มีเพราะเราไปยึดไง

เราตายไปหรือเรามีชีวิตอยู่ โลกก็เป็นแบบนี้ มันก็แปรสภาพอยู่แบบนี้ มันเป็นความจริงอันหนึ่ง จริงโดยสมมุติ เพราะสิ่งนี้มันอยู่ใต้กฎอนิจจังทั้งหมดเลย สิ่งต่างๆ ในโลกนี้ไม่มีอะไรคงที่ มันแปรสภาพตลอดไป เราจะอยู่หรือไม่อยู่ เขาจะแปรสภาพของเขาแบบนั้นอยู่แล้ว เราถึงต้องตั้งสติของเรา โลกนี้เหมือนไม่มี ตั้งใจกําหนดพุทโธๆ ตั้งใจอย่างนั้น ทําได้

สิ่งที่ทําไม่ได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่สอนหรอก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่ให้เราทุกข์เปล่าๆ หรอก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าต้องให้เราได้ผล สิ่งที่ได้ผลมันต้องเกิดจากใจดวงนั้นไง คนกินอาหาร ใครกินอาหาร คนนั้นก็อิ่มเอง นี้ก็เหมือนกัน ไม่มีใครสามารถจะแก้กิเลสแทนกันได้ มันต้องแก้จากใจดวงนั้น ถ้าใจดวงนั้น วิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมา มันจะเข้าใจตามความเป็นจริง แยกแยะกิเลสออกนะ สิ่งที่เป็นกิเลสมันเป็นเชื้อของใจ กิเลสนี้มันยึดหัวใจของสัตว์โลก มันไปเกิดหมด ปฏิสนธิวิญญาณไปเกิด จุติไปเกิดเป็นเทวดา เป็นอินทร์ เป็นพรหม ก็ต้องมีกิเลสตัวนี้ไปด้วย สิ่งที่กิเลสตัวนี้มันไปกับหัวใจตลอดไป สิ่งที่เกิดกับใจ มันถึงละเอียดอ่อนไง

มารมันยึดมั่นถือมั่น แล้วมันยึดออกไปข้างนอก แล้วมันแสดงตัวออกมานะ มันฟุ้งซ่าน มันทําให้เราสัตว์โลกทุกข์ยากมาก สิ่งที่ทุกข์ยากเพราะมันไม่มีอะไรสมใจเลย จะไม่มีสิ่งใดสมใจสมความปรารถนา ตัณหาความทะยานอยาก หวังแล้วไม่เคยสมหวัง สิ่งที่หวังข้างนอกไม่เคยสมหวัง แล้วเรายังหวังอยู่นั้นเราจะตายเปล่า สิ่งที่ตายเปล่า เพราะมันตายแล้วมันก็ต้องหมุนเวียนไปในวัฏฏะ เราจะไม่ได้สมบัติใดๆ ติดมือเราไปเลย จะเป็นบุญกุศล นั้นก็พาเกิดพาตาย เวลามันหมดบุญหมดกุศล มันก็ต้องเวียนกลับมาเกิดซํ้าแล้วซํ้าเล่า

การเกิดขึ้นมามันก็มีทุกข์ชีวิตหนึ่ง ทุกข์นี้เป็นอริยสัจ ทุกข์นี้เป็นความจริง วิถีแห่งพุทธะต้องจี้เข้าไปที่ทุกข์นั้น ทุกข์นี้เกิดจากที่ไหน? ทุกข์นี้เกิดจากเพราะความไม่เข้าใจของใจ ใจนี้มันไม่เข้าใจตามความเป็นจริง แล้วมันปรารถนาตามความเห็นของกิเลส กิเลสนี้มันมีความปรารถนาของมัน แล้วยึดมั่นถือมั่นตามของมัน แล้วต้องการสิ่งนั้น จะไม่สมความปรารถนาตลอดไปถ้าคิดตามกิเลส คิดตามมารไง

วิถีแห่งมารลองพุ่งออกไปแล้วจะไม่มีสิ่งใดเคยสมหวัง จะไม่มีความสมหวัง มีแต่เหยื่อ พอเราทุกข์ยากขนาดไหนก็ให้เหยื่อล่อหน่อยหนึ่ง ให้ว่าเราพอใจสิ่งนั้น เราพอใจสิ่งนี้ เราแสวงหาถึงความพอใจของเราแล้วก็จะมีความสุขขณะนั้นไป สิ่งนั้นก็เป็นอนิจจัง ความคิดก็เป็นอนิจจัง เพราะมันปรารถนาต้องการสิ่งที่ว่าได้มากกว่านั้น ต้องการสิ่งที่วิจิตรกว่านั้นตลอดไป มันไม่เคยพอใจกับสิ่งนั้น เพราะความเคยชิน

สิ่งที่ถ้ามันใช้บ่อยเข้า กิเลสเคยชิน กิเลสจะปฏิเสธสิ่งนั้น จะต้องการสิ่งใหม่ตลอดไป แล้วเราก็ต้องแสวงหา ต้องวิ่งตามไป เห็นไหม ต้องแสวงหา เราก็ต้องทุกข์ยากไปกับสิ่งที่ว่ามารมันบังคับบัญชาในหัวใจ นั่นน่ะ ถ้าเรากําหนดพุทโธๆ ขึ้นมา มันจะสงบสิ่งนั้นหนึ่ง ถ้าเราใช้ปัญญา ใช้ปัญญาใคร่ครวญของเรา นี้คือปัญญาสยบพญามารเท่านั้น ให้มารสงบตัวลง ให้เรามีโอกาส ให้วิถีแห่งพุทธะได้เกิดขึ้น ถ้าวิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมา มันจะเกิดความสงบของเราขึ้นมาแล้วมันจะย้อนกลับ

ถ้ามันจะย้อนกลับได้นะ จะเห็นกาย เห็นเวทนา เห็นจิต เห็นธรรม เวลาเราใคร่ครวญด้วยปัญญา จากกายภายนอก เราเห็นคนเจ็บคนป่วย คนทุกข์คนยาก เวลาเห็นขึ้นมาแล้วมันก็สลดมันก็สังเวช นี่มันปล่อยวางเข้ามาๆ เราคิดได้ทั้งหมด สิ่งในโลกนี้เราพิจารณาได้ทั้งหมด มันจะเป็นประโยชน์ทั้งหมด ถ้าคนมีปัญญา ปัญญาของเรามันจะเกิดประโยชน์ของเรา แต่ปัญญาสิ่งนี้คือปัญญาการทําความสงบของใจเท่านั้น ปัญญาของโลกสร้างสมสิ่งต่างๆ ก็ได้ สร้างวัตถุสิ่งใดด้วยเป็นความมหัศจรรย์ของโลก มันก็ใช้ความคิดใช้ปัญญาของเราสร้างขึ้นมา แต่เวลาเราสร้างความสงบของเรา ปัญญาอันนี้มันยิ่งเป็นปัญญามหัศจรรย์มาก เพราะปัญญาอันนี้มันใคร่ครวญเข้ามา

เรายึดสิ่งใดเราก็ใช้ปัญญาใคร่ครวญตามไปสิ่งนั้นว่าสิ่งนั้นมันเป็นประโยชน์กับเราไหม สิ่งนั้นเป็นตามความเป็นจริงที่ใจคิดไหม ถ้ามันไม่มีใจคิด เราคิดเพื่ออะไร นี่ปัญญาของโลกจะเกิดสภาวะแบบนั้น ถึงเป็นปัญญาอบรมสมาธิไง ถึงไม่ใช่วิถีแห่งพุทธะ มันเป็นแค่วิถีแห่งโลก วิถีชีวิตของโลกเป็นสภาวะแบบนั้น ปัญญาอย่างนั้นถึงเป็นโลกียะ

สิ่งที่เป็นโลกียะ พิจารณาเข้ามาๆ ถ้าพิจารณาเข้ามา มารมันสงบตัวลง วิถีแห่งฤๅษีชีไพรไง ติดได้ ถ้ามันสงบเข้ามาบ่อยครั้งเข้า เวลามันพิจารณาสิ่งต่างๆ แล้วมันจะปล่อยวางเข้ามา ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ เวลาปัญญาเกิดอย่างนี้ เราใคร่ครวญธรรม เราใคร่ครวญสภาวะต่างๆ ที่ใจไปยึดไปเกาะเกี่ยว นั้นเป็นสภาวธรรม...แน่นอน เป็นสภาวธรรม แต่สภาวธรรมแบบโลกไง สภาวธรรมแบบโลกียะไง เพราะมันเป็นสภาวธรรมที่ปล่อยเข้ามา วิถีแห่งพุทธะมันเกิดขึ้นมา มันจะชําแรกเข้าไปที่ใจ เพราะอะไร เพราะมันจะเข้าไปฆ่าพญามารไง

มารสงบตัวลง เพราะองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไปเรียนกับอาฬารดาบส ความสงบ สมาบัติมันมีอยู่แล้ว สิ่งที่มีอยู่แล้ว สภาวะอย่างนี้มันมีอยู่แล้วเป็นสภาวธรรมอันหนึ่ง แต่ธรรมของโลกเขา ธรรมของการเวียนตายเวียนเกิดในวัฏฏะนั้น ผู้ที่ทําสมาธิได้อย่างนี้ เวลาตายไปเกิดเป็นพรหม เพราะอะไร เพราะจิตมันสงบ มันเป็นเอกัคคตารมณ์ มันเป็นขันธ์หนึ่ง มันเป็นเอก มันเป็นหนึ่งเดียว

เวลาเราทําความสงบ เราฝังใจกับความสงบ เรารักษาความสงบของเราตลอดไป เวลาดับขันธ์ที่นี่แล้ว เราเข้าใจว่าเราฆ่ากิเลสแล้ว รักษาความสงบไว้ เวลาตายไป จิตมันสงบมันจะไปไหนล่ะ มันก็ไปตามอํานาจของมัน อํานาจของบุญกุศลอันนั้น ไปตามอํานาจของวัฏฏะ ไปตามอํานาจของมารที่มันอยู่ในหัวใจนั้น โดยที่เราไม่เข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นอยู่ในหัวใจของเรา เพราะเราไม่เห็นไง แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเห็นตรงนี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีวิถีแห่งพุทธะขึ้นมา ถึงเข้าไปใช้ปัญญาขึ้นมา ปัญญามันจะเกิดขึ้นมันต้องมีสัมมาสมาธิอันนี้เข้ามาทําให้ใจสงบ ถ้าใจสงบ ปล่อยวางเข้ามาๆ นี่สัมมาสมาธิ สัมมาสติ แล้วก็เกิดความดําริชอบไง

ถ้าดําริชอบ ดําริในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม ในกายของเรา เราดําริชอบขึ้นมา กายของเรา เวลาเรานั่งนานขึ้นมามันเจ็บไหม มันปวดไหม สิ่งที่เจ็บปวดมันก็เกิดขึ้นมาชั่วคราว ถ้าเราไม่สังเกต เราไม่สนใจมัน มันก็เกิดอยู่นะ สิ่งที่ในเรื่องของร่างกายมันแปรสภาพ มันเกิดอยู่ตลอดเวลา แต่เราเพลินกับสิ่งอื่น เราไม่สนใจมัน หัวใจเราคิดอย่างอื่นออกไป ความคิดของเราเกาะเกี่ยวกับอย่างอื่น มันก็ไม่เห็นสภาวะแบบนั้น แต่ถ้าเรามีสัมมาสมาธิ เรามีสติเข้ามา เราดูสิ่งนี้ได้ สิ่งนี้มันเป็นเวทนา สิ่งที่เป็นเวทนามันเกิดดับ มันเกิดดับ ถ้าจิตมันสงบขึ้นมา มันเป็นสภาวธรรม นี่วิถีแห่งพุทธะมันเข้าไปแยกได้

แต่ถ้ามันเป็นวิถีแห่งมาร เวลามันเกิดขึ้นมานี่เรายึด เพราะมันเป็นมาร มันถึงยึดสิ่งที่หัวใจมันเห็นสภาวะภาพชัดนั้น ถ้าใจมันเกาะเกี่ยวกับความเจ็บปวด ถ้าสภาวะมารมันเกิดขึ้นมา มันอยากให้หาย มันไม่อยากมีความเจ็บปวดหรอก สิ่งที่เจ็บปวดเป็นทุกข์ เราไม่ต้องการทั้งนั้น เราอยากให้หาย นี่มารมันใส่ไฟไง ถ้ามารมันใส่ไฟ มันจะปวดสองเท่าสามเท่า มันจะปวดมากขึ้นเลย

เพราะมาร วิถีแห่งมาร มารมันไม่เคยให้ความสุขใคร มารมันไม่เคยให้ผลกับใคร มันจะให้แต่ความเป็นโทษ ความเป็นโทษของมันคือว่ามันทําให้เราเจ็บปวดมากขึ้น ทําให้เราท้อถอยไง เราไม่มีกําลังพอ เราไม่มีอํานาจวาสนา เราก็ล้มไง เราก็เลิก เราก็ทําไม่ได้ เราต้องยอมแพ้ ถ้าเรานั่งต่อไป ร่างกายมันจะมีความเจ็บไข้ได้ป่วย ร่างกายเราจะพิการไป เราจะเป็นคนพิการไป เราเลิกซะ เราทําไม่ได้ นี่เวลามารมันให้ผล ให้ผลอย่างนั้น วิถีของมารมันต่อสู้ มันต่อสู้กับวิถีแห่งพุทธะ

วิถีแห่งพุทธะมันต้องแยกออกไป เห็นไหม ความคิด จับสิ่งนี้ได้แล้วพยายามแยก ถ้าเราเจ็บไข้ได้ป่วย เวลามันปวดขึ้นมา เวลามันหาย มันหายไปได้อย่างไร สิ่งนี้หายขึ้นไปมันเป็นนามธรรม เวทนาเป็นนามธรรม เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วก็ดับไป เห็นไหม ไตรลักษณ์มันแสดงตัวตลอดไป แต่เราก็ไม่เห็นสภาวะแบบนั้น เพราะขณะที่มันปวด มันปวดสองเท่าสามเท่า เพราะเราตั้งใจกับความปวด เพราะว่ามารมันคุมด้วยไง มันไม่บริสุทธิ์ มันไม่สะอาด สิ่งที่มันไม่บริสุทธิ์ ไม่สะอาด วิถีแห่งพุทธะมันถึงก้าวเดินไปไม่สมกับมัน มันผสมไปด้วยมาร

เพราะมารมันอยู่ในหัวใจของเราด้วย เวลาเราวิปัสสนา ถ้ามารมันมีอํานาจเหนือกว่า มันจะเป็นสภาวะอย่างนั้น สภาวะให้เจ็บมากขึ้น ให้ปวดมากขึ้น ให้ปัญญาเราสู้ไม่ได้ ถ้าปัญญาเราสู้ไม่ได้ เราก็มีแต่ความท้อถอย มีความท้อถอย นี่มันเกิดขึ้นไม่ได้ เห็นไหม

เวลาเราเกิดความสงบของใจ เราทําใจของเราสงบขึ้นมา เราสร้างความสงบของใจขึ้นมา ใจมันจะสงบ นี่เรากดมารไว้ เรากดมารไว้ เราติดในสมาธิ เราก็ไม่ได้ชําระกิเลส สิ่งที่ไม่ได้ชําระกิเลส กิเลสมันก็อยู่ในหัวใจของเรา

แต่ขณะที่เราจะชําระกิเลส เพราะเรามีพื้นฐาน เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า หนึ่ง เรามีประสบการณ์ หนึ่ง เป็นปัจจัตตังในหัวใจนั้น ถ้าหัวใจสงบ เราก็รู้ว่าใจเราสงบ ใจเราฟุ้งซ่าน เราก็รู้ว่าใจเราฟุ้งซ่าน ถ้าใจเราฟุ้งซ่าน มันก็ยึดมั่นสิ่งต่างๆ สิ่งที่ฟุ้งซ่านนั้นมันเป็นอารมณ์ทั้งหมด เราก็เกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้นไป นี่มันเป็นความฟุ้งซ่านแล้วมันส่งออก มันหมุนออกไปด้วยวิถีแห่งมาร

เราสงบมันได้ มารมันสงบตัวลง มันเป็นวิถีแห่งพุทธะ เห็นไหม มันสงบตัวลง สงบตัวลงเข้ามาแล้วมันเป็นปัจจัตตัง รู้จากใจของเราขึ้นมา แล้วเราย้อนกลับนะ เราทวนกระแสเข้าไปเห็นกาย เห็นเวทนา เห็นจิต เห็นธรรม แล้วเราแยก ถ้าเราจับ เราแยก เราพิจารณา สิ่งที่การพิจารณา นั่นน่ะ วิถีแห่งพุทธะ นี่ปัญญามันเกิด เกิดตรงนี้ไง

ภาวนามยปัญญา ปัญญาเกิดขึ้นจากการภาวนา การภาวนาของเรา มรรคมันจะเดินตัวอย่างนี้ นี่ทางอันเอก ทางนี้จะเป็นทางพ้นจากกิเลส ทางนี้จะเป็นทางเข้าไปฆ่าพญามาร สิ่งที่มารอยู่ในหัวใจมันเป็นเชื้อ นี่มารกับกิเลสมันใช้ชื่อแทนกัน สิ่งนี้มันฝังอยู่ที่ใจ แล้วเราย้อนกลับขึ้นมาวิปัสสนามัน วิปัสสนาคือการเห็นตามสภาวะตามความเป็นจริง ขันธ์ ๕ ก็เป็นขันธ์ ๕ ธาตุ ๔ ก็เป็นธาตุ ๔ ตามสภาวะตามความเป็นจริงของเขา แต่เพราะความยึดว่าเป็นเรา ถ้ายึดว่าสิ่งนี้เป็นเรา เราก็ต้องแสวงหาสิ่งต่างๆ มาปรนเปรอมันทั้งหมด สิ่งที่เราแสวงหาสิ่งต่างๆ มาปรนเปรอหัวใจ ปรนเปรอกิเลส ปรนเปรอความเห็นของเราไง มันไม่ใช้สอยเหมือนปัจจัย ๔

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมา ลาภสักการะมหาศาลเลย ท่านก็ใช้ของท่านสภาวะแบบนั้น แล้วทํากุศลออกไป เจือจานออกไปจากภายนอก สิ่งต่างๆ เป็นออกไป ไม่ยึดไง ลาภสักการะไม่สามารถฆ่าผู้ที่มีปัญญาหรอก ลาภสักการะจะฆ่าผู้ที่ว่าโมฆะไง ผู้ที่ไม่มีความเห็น ผู้ที่ไม่ฟังใจ สิ่งนี้จะฆ่าสิ่งนั้นแล้วยึด เห็นไหม นี้เราไม่มีสิ่งนั้นเราก็ปรารถนา เราก็พยายามแสวงหาสิ่งนั้น เรายึดออกไปสิ่งนั้น นั่นน่ะ นั่นเป็นเรื่องของมาร มันพุ่งออกไป

แต่ถ้าเราย้อนกลับเข้ามาสิ่งต่างๆ เราย้อนกลับเข้ามาจับกาย จับเวทนา จับจิต จับธรรม แล้วแยกออก แยกคือการใคร่ครวญให้มันเป็นตามความเป็นจริงของมัน มันเป็นความจริงอยู่แล้ว เป็นความจริงของเราอยู่แล้ว แต่เพราะเราไม่เห็นไง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาแล้ววางธรรมไว้ ๒,๕๐๐ กว่าปี ความจริงมันประกาศตลอดไป องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า มันไม่ใช่เรา กายนี้ก็ไม่ใช่เรา สิ่งต่างๆ นี้ก็ไม่ใช่เรา แต่มันได้มาด้วยอํานาจของกรรม สิ่งที่อํานาจของกรรมมันอาศัยกันอยู่ชั่วคราว แล้วเรามีความตั้งใจไง เราเอาสิ่งนี้มาประพฤติปฏิบัติ ถ้าเรามีการประพฤติปฏิบัติ นั้นคือคนมีอํานาจวาสนา

สิ่งที่มีอํานาจวาสนา เราใคร่ครวญเข้ามา แล้วเราเห็นสภาวะตามความเป็นจริงของเราขึ้นมาจากภายใน นั่นน่ะ กิเลสมันอยู่ที่ใจดวงนั้น แล้วใจดวงนั้นมีปัญญาใคร่ครวญตามความเป็นจริงจากใจดวงนั้น นั่นน่ะ มันเริ่มชําระกัน สิ่งที่มันชําระกัน มันชําแรกเข้าไปในหัวใจ เพราะหัวใจเรามืดบอด หัวใจเราไม่เข้าใจตามความเป็นจริงนั้น มันหลงตามกิเลส กิเลสมันยึดสิ่งนั้นว่าเป็นมัน ถ้ามันยึดว่าสิ่งนั้นเป็นมัน มันก็ทําสภาวะสิ่งนั้น ยึดสิ่งนั้น แล้วหลงสิ่งนั้นเข้าไป ถ้าปัญญามันทันเข้ามา มันจะเริ่มมีพลังงานไง มันจะเริ่มปล่อยนะ มันจะเริ่มปล่อยวาง ปล่อยสิ่งต่างๆ ไว้ตามความเป็นจริงของเขา

จิตนี้ไปเกาะเกี่ยว ไปยึดมั่นถือมั่นเพราะสิ่งใด ยึดมั่นถือมั่นเพราะมันไม่เข้าใจ พอมันเข้าใจ มันก็ปล่อยวางเข้ามาๆ นี่ปัญญา ปัญญาสิ่งนี้เกิดขึ้นมาจากเราวิเคราะห์นะ เราวิเคราะห์ เราค้นคว้า นี่ขั้นของปัญญา ปัญญาไม่มีรูปแบบ ปัญญาของใครก็แล้วแต่ ใช้ปัญญาของเราหมุนออกไป มันจะเกิดขึ้นมาโดยเป็นปัจจุบัน

ถ้ามันเป็นเรายึดมั่นถือมั่น เรายึดของครูบาอาจารย์มามันเป็นสัญญา สิ่งที่เป็นสัญญา เราพยายามใคร่ครวญเปรียบเทียบไป สิ่งที่เปรียบเทียบไปมันเป็นสัญญาไปก่อน แล้วถ้ามันเกิดเป็นปัญญาเป็นปัจจุบัน มันจะปล่อย ถ้าเป็นปัจจุบันมันปล่อยได้ ปล่อยเข้ามาๆ ปล่อยสิ่งนั้นเข้ามานะ พอปล่อยเข้ามา พอปล่อย มันจะมีความสุข สิ่งที่เป็นความสุข ไม่ใช่สุขจากฤๅษีชีไพรนะ สุขจากการเราใคร่ครวญตามความเป็นจริง แต่มารมันไม่ตาย มันยึดนะ

ถ้ามารมันไม่ตาย มันจะว่าสิ่งนี้มันเป็นสภาวะเหมือนไง เราพิจารณาแล้ว เราปล่อยวางแล้ว จะทําอีก มันไม่ทําอีก เราปล่อย สิ่งนี้เสื่อมได้นะ ถ้าเราใช้ปัญญาแล้วมันก็ยังเสื่อมได้อยู่ ถ้าเราเสื่อมได้ เราจะเสียโอกาสของเรามาก เราถึงต้องพยายามทําความสงบของใจเข้ามา มันจะปล่อยวางขนาดไหน มันปล่อยวางไป แล้วเราจับต้องสิ่งใดได้ เรายังเห็นสภาวะของกายได้ เราต้องวิปัสสนาต่อไป

การวิปัสสนา หมั่นคราดหมั่นไถ การทําซํ้าแล้วซํ้าเล่านี้เป็นสิ่งที่สําคัญมาก

ในการประพฤติปฏิบัติ เราเข้าใจว่าเราทํา เห็นสภาวธรรมมีความสุขนั้น พอมันสุขแล้ว เราพอใจแล้ว เราจะเสวยสุขนั้น นั่นน่ะ สุขอันนั้นมันแปรสภาพได้ สุขอันนี้มันสุขโดยเวทนา สิ่งที่เวทนา เพราะจิตมันรับรู้ จิตมันรับต่างๆ แล้วมารมันซุกอยู่ในนั้น ถ้าเราวิปัสสนาซํ้าเข้าไปๆ มันจะเกิดความปล่อยวาง ถึงที่สุดแล้ว กายเป็นกาย จิตเป็นจิต ทุกข์เป็นทุกข์ มันจะทําลายกัน สิ่งที่ทําลายกัน มันไม่เป็นสิ่งที่ว่าเป็นสุขในเวทนาหรอก เพราะขันธ์มันขาดออกไป จิตมันจะปล่อยวางเข้ามา มันมีความเห็นตามความเป็นจริง ปล่อยวางเข้ามา อันนี้เป็นอกุปปธรรม สิ่งนี้จะไม่เสื่อมไง

สิ่งที่เสื่อม สิ่งที่ใจเจริญแล้วเสื่อมๆ มันอยู่ระหว่างก้าวเดิน สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา สภาวธรรมมันเป็นอนัตตา สิ่งที่เป็นอนัตตา เราต้องสร้างขึ้นมา สมาธิก็เป็นอนัตตา ปัญญานี้ก็เป็นอนัตตา สิ่งที่เป็นอนัตตามันไม่เห็นตัวมันเอง แต่เราจับกาย จับเวทนา จับจิต จับธรรม แล้ววิปัสสนาด้วยวิถีแห่งพุทธะไง วิถีแห่งพุทธะมันแยกสิ่งนี้ ปล่อยวางสิ่งนี้เข้ามา นี่มันปล่อยวางเข้ามา มันเป็นความจริงไง เป็นอกุปปธรรม จิตนี้จะเป็นตามธรรมชาติของมัน สิ่งนี้ ธรรมจากใจดวงนั้นจะมีความสุขมาก สุขจากการประพฤติปฏิบัติมันจะเป็นเครื่องเยียวยาใจ เป็นเครื่องให้ใจก้าวเดินต่อไป ก้าวเดินต่อไปจากความลึกลับของกิเลส

สิ่งที่เป็นกิเลส มารมันอยู่ในหัวใจมาก สิ่งที่อยู่ในหัวใจ แล้วมันก็ออกมาหาเหยื่อจากความรู้สึกไง เป็นทาง เป็นช่องทาง ออกมา ทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ สิ่งที่เป็นทางใจ ใจมันเป็นสิ่งที่เป็นอวิชชาอยู่แล้ว ทําไมมันถึงว่าทางใจล่ะ

เพราะใจมันค้นคว้า ใจมันปรุงแต่ง สิ่งที่ปรุงแต่งอยู่ในใจ เราปิดหูปิดตาทั้งหมด เรานั่งอยู่เฉยๆ มันก็คิด มันก็ปรุงแต่งของมัน สิ่งที่มันปรุงแต่ง ปรุงแต่งตามความพอใจของกิเลส กิเลสมันพอใจสิ่งใด มันก็ต้องปรุงแต่งไปตามอํานาจอย่างนั้น นี้ก็เหมือนกัน มันก็ปรุงแต่งตามสภาวธรรมไง สิ่งที่เป็นสภาวธรรมจะเป็นสภาวะแบบนั้นๆ นี่เป็นการคาดการหมาย ถ้าการคาดการหมายอันนั้นมันเป็นเรื่องของกิเลสคาดหมาย ถ้าคาดหมายไป เราเชื่อสิ่งนั้น เราจะติดสิ่งนั้น เราถึงต้องทําความสงบของใจไง

สิ่งที่เป็นความสงบของใจ สภาวธรรมใคร่ครวญนั้น ใคร่ครวญให้มันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ ให้มันสงบเข้ามา เพื่อจะยกขึ้นให้เข้าไปเห็นกายภายใน กายนอก กายใน กายในกาย ขันธ์นอก ขันธ์ใน ขันธ์ในขันธ์ สิ่งนี้มันเป็นละเอียดเข้าไป มารมันยึดเป็นเปาะๆ ออกมา แล้วเราชําระเข้าไปเป็นชั้นเข้าไป สิ่งนี้ชั้นนี้เราปล่อยวางได้ แต่ชั้นในมันก็ยังยึดอยู่ ทุกข์อันละเอียด-สุขอันละเอียดอยู่ภายใน สิ่งที่อยู่ภายในนั้นคือมารมันใช้สิ่งนี้ออกมา เราก็ต้องย้อนกลับ ย้อนกลับเข้าไป ทําสัมมาสมาธิแล้วย้อนกลับเข้าไป นี่ย้อนกลับ

สิ่งที่ย้อนกลับนั้นเป็นกระแสของใจ ถ้าใจมันเคลื่อนไหว มันทํางานได้ มันก้าวเดินได้ เพราะเราฝึกฝน เราก้าวเดินออกไป เราทวนกระแสเข้าไปจับมาร มารมันอยู่กับธาตุขันธ์ ถ้าเราจะเห็นมาร เราต้องเห็นธาตุขันธ์ของเรา ถ้าเห็นธาตุของเรา เราวิเคราะห์สิ่งนั้น เราแยกแยะสิ่งนี้ ขันธ์เป็นสภาวะตามความเป็นจริง รูปเป็นรูป เวทนาเป็นเวทนา สัญญาเป็นสัญญา สังขารเป็นสังขาร มันปรุงมันแต่งของมันอย่างนั้น มันยึดมั่นของมัน มันปรุงแต่งของมันตามสภาวะของมัน

ธรรมชาติของมันทํางานอย่างนั้น มันเป็นความจริงอันหนึ่ง ความจริงอย่างนี้มันออกไปเป็นงานของมัน เป็นกระแสของมัน ในการทํางานของมัน แต่ความยึดของใจ ใจมันก็ยึดของมัน ยึดว่าอันนี้เป็นเราไง มันมีอุปาทานยึดมั่นถือมั่นสิ่งนี้ ถ้ามันยึดมั่นถือมั่นสิ่งนี้มันก็เป็นกิเลสขึ้นมา สิ่งที่เป็นกิเลสขึ้นมา มารมันก็ยิ้มไง สิ่งนี้มันก็ล่อหลอกเราไป นี่ปัญญามันเทียบเคียงเข้ามา นี้เป็นสัญญา

แล้วถ้าเห็นสภาวะตามความเป็นจริง จับต้องสิ่งนี้ได้นะ ถ้าเราพิจารณากายนะ ปัญญามันพอ มันจะเป็นสภาวะของมัน นี่ให้ตั้งไว้ แล้วให้มันแปรสภาพไป สิ่งที่แปรสภาพ มันคืนตัวมันนะ นํ้าระเหยไป ไฟจางออกไป ดินกลายเป็นดิน สิ่งนี้มันจะคืนสภาวะเดิมของมันถ้ากําลังมันพอ ถ้ากําลังไม่พอ เราก็ต้องกลับมาทําความสงบของใจ ใช้คําบริกรรมก็ได้ ใช้ปัญญาอบรมสมาธิก็ได้ สิ่งนี้ต้องก้าวเดินตลอดไป ถ้ามีสมถกรรมฐานคือมีพื้นฐานของใจ ใจนี้เป็นพื้นฐานแล้วมันจะยกขึ้นเป็นงานได้ ถ้าใจของเราไม่มีพื้นฐาน มันเป็นสัญญาทั้งหมด สิ่งที่เป็นสัญญา อย่างมากมันก็เป็นจินตมยปัญญา จินตนาการไปทั้งหมดว่าสภาวะเป็นแบบนั้น มันไม่เป็นตามความเป็นจริง

วิถีแห่งพุทธะมันต้องเป็นความจริงของมัน ถ้าเป็นความจริงของมัน มารมันสงบตัวลง แล้วเราจะต้องทําลายมันให้ได้ ถ้าเราทําลายให้ได้ ใช้ปัญญาใคร่ครวญออกไป กายกับจิตมันจะแยกออกโดยสภาวะตามความเป็นจริง สิ่งนี้มันเป็นจริงอยู่แล้ว เป็นจริงของมัน แต่มันต้องใช้ปัญญาของเราเองเข้าไปใคร่ครวญ มันถึงจะเห็นสภาวะความเป็นจริงอย่างนั้น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางธรรมไว้ในพระไตรปิฎก สภาวะเป็นอย่างนี้เลย

เวลาจิตมันปล่อยวาง มันจะปล่อยวางเวิ้งว้างเข้ามาทั้งหมด สิ่งนี้มันจะปล่อยวางเข้ามา นั้นเป็นสภาวธรรม แต่ถ้าเราศึกษามา แล้วเราจําของเรา เราก็คิดของเราอย่างนั้น แล้วก็ว่าง ว่างแน่นอน เพราะใจนี้เป็นนามธรรม กิเลสนี้มันอยู่ในความว่างนั้น ว่างขนาดไหนมันก็มีกิเลสเจือจางอยู่สิ่งนั้นตลอดไป

สิ่งที่เป็นเชื้อ เป็นมาร มันก็ซุกอยู่ในหัวใจของเรา เราปฏิบัติธรรม ปฏิบัติธรรมให้กิเลสมันหัวเราะเยาะด้วยนะ มันหัวเราะเยาะว่าเราต้องอยู่ในอํานาจของมัน มันสร้างสภาวะให้เราใคร่ครวญแล้วมันก็ให้เราติดอยู่ในสภาวะแบบนั้น เราก็หลงอยู่อย่างนั้น นี่จะหลงติดในความว่างนั้น ความว่างนั้นเป็นความสุขมาก มีความสุขมาก...สุขสิ สุขเพราะมันปล่อยกิเลสมาเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นมา แต่ทุกข์อันละเอียดเราจะไม่เห็นมันเลยถ้าเราไม่สามารถเจาะเข้าไปเห็นมัน มันจะสงบตัวลง เห็นไหม

การค้นคว้าการค้นหากิเลสมันถึงเป็นงานส่วนหนึ่งไง สิ่งที่เป็นงานส่วนหนึ่งจะเกิดขึ้นมา ในความว่าง เราพยายามทําความสงบของใจ มันก็เป็นงานอันหนึ่ง เป็นความทุกข์อันหนึ่งนะ ต้องตั้งสติ ถ้าเราไม่ทํามันก็คลายตัวออกมา พอมันคลายตัวออกมาเราก็รับรู้สิ่งต่างๆ ตามสภาวะตามความเป็นจริง พอออกมากระทบ ในฝ่ายตรงข้าม ในสิ่งต่างๆ มันก็เกาะเกี่ยวไป

กามโอฆะ สิ่งนี้เป็นกามโอฆะ ถ้าเราเห็นสภาวะสิ่งนี้มันเกาะเกี่ยว มันยึดของมันออกไป แต่ถ้าเราย้อนกลับเข้ามา สิ่งใดไปยึดล่ะ คนตายแล้วเขาไม่มีความรู้สึก สิ่งนั้นจะมีขนาดไหนเขาก็ไม่มีความรู้สึก แต่ทําไมหัวใจของเรามันอยู่ในร่างกาย มันเกาะเกี่ยวสิ่งนั้นแล้วมันยึดสิ่งนั้นล่ะ มันยึดสิ่งนั้นเพราะว่าอะไร เพราะมันมีกามกิเลสอยู่ในหัวใจไง

สิ่งที่มีกามกิเลสอยู่ในหัวใจ เราต้องย้อนกลับเข้าไปหาสิ่งที่มันยึดมั่นถือมั่น ถ้ามันย้อนกลับไปถึงที่ใจ มันจะไปเห็นกิเลสในหัวใจ ถ้ามันย้อนกลับสิ่งนี้ไม่ได้ มันจะไม่มีงานทํา ก็มันว่างไง ว่าง ถ้ามีสติ แต่เวลาเราไปกระทบกับเขา เราเองเราไปยึดมั่นถือมั่นเขา เราไปสร้างอารมณ์ของเราขึ้นมา แล้วเรายึดสิ่งต่างๆ เรายังไม่รู้ตัวเลยนะ ใจถ้ากิเลสครอบงํา มันจะไม่รู้ตัวมันเองเลย

แต่ถ้าเรามีปัญญาขึ้นมา มันจะย้อนกลับเข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามา มันจะเห็นสิ่งนี้ขึ้นมานะ มันจะแปลกประหลาดมาก มันจะเป็นอสุภะ สิ่งที่เป็นอสุภะนะ ความสกปรกโสมมของใจ ใจเวลามันเกิดตายๆ การเกิดตายมันตกผลึกนะ การตกผลึก จริตนิสัย อํานาจวาสนา สิ่งต่างๆ มันตกผลึกในหัวใจ กามราคะมันก็ตกผลึกอยู่ในหัวใจ สิ่งนี้มันตกผลึกอยู่ในหัวใจ มันถึงค้นคว้าสิ่งนี้ได้ยากไง เวลานํ้า ตะกอนอยู่ในนํ้า มันสงบตัวลง ถ้ามันขยับมันก็ขุ่น นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเราจับสิ่งนี้ได้ มันแสดงตัวมัน มันจะขุ่นในหัวใจนะ

ใจนี้เป็นกามราคะ สิ่งที่เป็นกามราคะอยู่ในหัวใจนี้มหาศาลเลย สิ่งที่มหาศาลมันแสดงตัวออกมา มันจะแสดงตัวออกมา นี่วิถีแห่งมารมันจะต่อต้าน มันจะสร้างความพลิกแพลงของมัน มันเป็นความจอมปลอมนะ มันจะสร้างสถานะหลอกลวงนะ หลอกลวงใจดวงนี้ว่าสิ่งนี้เราเข้าใจแล้ว สิ่งนี้เราปล่อยวางแล้ว สิ่งนี้เป็นความว่างแล้ว...ปัญญาเทียมๆ อย่างนี้มันก็เกิดได้ เพราะมันเกิดจากมารด้วยไง มันไม่เป็นวิถีแห่งพุทธะ

ถ้าวิถีแห่งพุทธะ ปัญญาอย่างนี้มันจะใคร่ครวญออกไปว่ามันเป็นความเคยชินของใจ สิ่งที่เป็นความเคยชินของใจนี้มันเป็นสิ่งที่ตกตะกอนอยู่ในใจ เราต้องจับสิ่งนี้แยกออกมานะว่าขันธ์อันละเอียด ความเวทนา เวทนาอย่างไร ความสุข-ความทุกข์ของใจ สิ่งที่มันยึดมั่นในหัวใจมันยึดสิ่งนี้ไว้ แล้วมันก็พอใจในรสชาติของมันไง สิ่งที่ว่าเป็นรสชาติของมัน รสของธรรมชนะซึ่งรสทั้งปวง ถ้าปัญญาญาณมันใคร่ครวญ วิถีของพุทธะมันเจาะเข้าไป นี่ปัญญาของการปล่อยวาง ปัญญาของการเห็นโทษ เห็นไหม

เรามีเงินของเรา ถ้ามันเป็นเงินเทียม เป็นแบงก์ปลอม เราใช้ของเรา มันก็ไปใช้เฉพาะของมัน แต่ถ้าเรามีแบงก์จริง แบงก์ของเราเป็นแบงก์ที่บริสุทธิ์ เราจะอุ่นใจกว่าไหม นี่ก็เหมือนกัน ความจริงของพุทธะ ความจริงของใจ มันมีปัญญา มันใคร่ครวญ แต่ความจอมปลอมของมารมันสร้างสถานะของมันขึ้นมาให้เห็นว่าเป็นความเข้าใจไง เป็นความเข้าใจ เป็นความปล่อยวาง

มันจะปล่อยวางขนาดไหนให้มันปล่อยวางของมันไป แต่ถ้ามันเกิดขึ้น มันจับต้องสิ่งใดได้ เราต่อสู้มัน เพราะอะไร เพราะมารมันมีอํานาจมากกว่า มารมันมีพลังงานเหนือกว่า สิ่งที่เหนือกว่าของมัน มันแสดงตัวของมันนะ ทั้งๆ ที่ว่าเราจับกิเลสได้ เราจับขันธ์อันละเอียดได้ สิ่งที่เป็นขันธ์อันละเอียด อสุภะอยู่ตรงนี้ เราจับตรงนี้ได้แล้วเราใคร่ครวญมัน เรากําลังใช้ปัญญาอยู่นะ ปัญญาของเราใคร่ครวญออกไปๆ แต่ปัญญาของเรากําลังมันสู้ฝ่ายมารไม่ได้ มันก็สร้างกระแส สร้างความเหมือน สร้างภาพต่างๆ ให้เราเข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นการปล่อยวาง เพราะมันเป็นความละเอียดลึกซึ้งไง

เราเคยปล่อยวางจากภายนอก ปล่อยวางกายนอก-กายในเข้ามา เราคิดว่าสภาวะการปล่อยวางมันต้องเป็นแบบนั้น เราก็พยายามต่อสู้เข้าไปเพื่อจะให้มันปล่อยวาง พอมันจะปล่อยวาง ปัญญามันก้าวเดินขึ้นไป มันต่อสู้กัน สิ่งที่ต่อสู้คือวิปัสสนา นี้คือภาวนามยปัญญา

สิ่งที่เป็นภาวนามยปัญญามันจะไม่มีในตํารา ในตําราเราศึกษามา เราใคร่ครวญ เราใช้ขันธ์ของเรา เราใช้สังขาร เราใช้ความคิด คิดปรุงขึ้นมามันจะเป็นปัญญาของมันออกไป แล้วเทียบเคียง แต่เวลามันเป็นปัญญาในปัจจุบัน มันเกิดขึ้นจากการภาวนา ไม่เกิดขึ้นจากตัวตนของเรา ถ้ามีตัวตนของเรา นั้นเป็นฝ่ายมาร

เราทําความสงบของใจ ใจมันจะปล่อยวาง ว่างเข้ามา แล้วปัญญาที่มันเกิดขึ้นมามันจะหมุนออกไปโดยภาวนามยปัญญา สิ่งนี้มันเป็นวิถีแห่งพุทธะไง ปัญญาอย่างนี้มันจะใคร่ครวญ มันจะแยกออกว่าขันธ์อันละเอียด สิ่งที่ละเอียดลึกซึ้ง มันรวมตัวขึ้นมามันก็เป็นอารมณ์ขึ้นมา เกิดขึ้นมาเป็นกาม เป็นความพอใจของมันขึ้นมา สิ่งที่เป็นความพอใจของมันขึ้นมา เราทิ้งมาเป็นชั้นเป็นตอน ทําไมเราทิ้งสิ่งนี้ได้ สิ่งที่เราเคยปล่อยวางมาเป็นชั้นมันจะปล่อยวางได้ สิ่งนี้ทําไมเราปล่อยวางไม่ได้ เพราะเราไม่เข้าใจว่ามันเป็นโทษไง เราเข้าใจว่าความคิดของเรา ปัญญาของเรามันเป็นปัญญาไง มันเป็นความว่าง มันปล่อยวางเข้ามาเป็นความว่าง

ความว่างอันนั้นคือตัวมัน ความคิดอันละเอียดนั้นคือตัวมัน สิ่งที่เป็นตัวมัน เพราะสิ่งนี้มันพอใจสิ่งนี้ มันถึงเคลื่อนออกไปรับรู้สิ่งต่างๆ ถ้ามันย้อนกลับเข้ามา มันปล่อยวางเข้ามา มันเข้ามา พับ! มันก็จะขาดไง มันปล่อยวางเข้ามาๆ จนถึงที่สุดมันต้องทําลายกันเอง ขาดออกไป ขันธ์อันละเอียดมันจะทําลายออกไปจากหัวใจนะ หัวใจจะปล่อยวางเวิ้งว้างไปหมดเลย เพราะมันไม่ใช่ขันธ์แล้ว นั้นคือตัวพุทธะไง ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน เห็นไหม

ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ว่าสิ่งนี้จะเป็นผลของวิถีแห่งพุทธะไง ตัวมันต่างหากมันเป็นพญามาร สิ่งที่เป็นพญามารมันปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามา มันปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามา แต่มันไม่ปล่อยตัวมันเอง เห็นไหม มันจะฝึกซ้อมสิ่งนี้เข้าไปบ่อยครั้งเข้าจนกว่ามันจะปล่อยวางสิ่งต่างๆ เศษส่วนที่มันปล่อยวางเข้ามา จนทั้งหมดไง

ปล่อยวางเข้ามามันก็เป็นความว่างมาก แล้วเราจะติดอยู่ในความว่างนั้น เพราะสิ่งที่ว่าเป็นวิถีแห่งพุทธะ ตัวนี้มันเป็นตัวทําลายเขา แล้วจะให้มันทําลายตัวมันเอง มันจะเป็นไปไม่ได้ สิ่งที่เราจะทําลายตัวเราเอง เราจะไม่ทําหรอก เราจะทําลายเปลือกของเราเข้ามา ทําลายสิ่งที่ว่าเราพอทําลายได้ เพราะปัญญามันเกิดขึ้น สิ่งที่ปัญญามันเกิดขึ้น มันทําลายสิ่งที่เป็นเปลือกๆ เข้ามา พอถึงตัวเอง มันสงวนไว้ มันสงวนตัวมันเองไว้ มันรักษาตัวมันเองไว้ ว่าสิ่งนี้คือผล สิ่งนี้คือเป้าหมายที่เราประพฤติปฏิบัติ

พุทธะเข้ามาเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน มันเป็นผู้ตื่นอยู่ มันเบิกบานอยู่ “จิตเดิมแท้นี้ผ่องใส จิตเดิมแท้นี้หมองไปด้วยอุปกิเลส” ตัวนี้คือตัวจิตเดิมแท้ไง สิ่งที่ว่าจิตเดิมแท้ๆ นี้คือจิตปฏิสนธิ สิ่งที่มันปล่อยขันธ์ออกมานี่มันปล่อยขันธ์ เพราะเราเกิดเป็นมนุษย์ เรามีขันธ์ เพราะการมีขันธ์ เราถึงได้ฝึกซ้อมเข้ามา เพราะกิเลสมันอาศัยสิ่งนี้ออกไปรับรู้ภายนอก แล้วมันก็ยึดสิ่งนั้นต่างๆ แล้วเราปล่อยวางเข้ามา เราใช้ปัญญาใคร่ครวญเข้ามา มันปล่อยวางเข้ามาแล้ว จนถึงตัวมันเองมันก็ไปนอนจมอยู่นั่นไง ในการติดของคนในระหว่างประพฤติปฏิบัติมันจะติดอย่างนั้น เพราะเราไม่เคยทํา

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติอยู่นี้ต้องยอมรับว่าเรามีกิเลส เราถึงต้องประพฤติปฏิบัติเพื่อจะชําระกิเลส สิ่งที่เป็นกิเลสในหัวใจของเรามันมีอยู่ มันถึงสร้างภาพสร้างต่างๆ ให้เราเข้าใจตามความเป็นจริงของกิเลส แต่ไม่เป็นความจริงของธรรม เราก็เชื่อมันไปๆ จนกว่าวันหนึ่ง เรามีความสงสัยในตัวมันเองว่าสิ่งนี้มันคืออะไร สิ่งนี้มันเศร้าหมอง สิ่งนี้มันผ่องใส มันเป็นสุขอันละเอียด เป็นทุกข์อันละเอียด ทุกข์อันละเอียดคือความอาลัยอาวรณ์ไง สิ่งที่อาลัยอาวรณ์ในตัวมันเอง มันไม่สะอาดบริสุทธิ์เพราะมันอาลัยอาวรณ์ มันมีสิ่งนั้นอยู่ มันมีพลังงานตัวนี้อยู่ เราถึงต้องย้อนกลับ

วิถีแห่งพุทธะอันละเอียด อรหัตตมรรคเข้าไปจับสิ่งนี้ได้ มันจะจับตัวมันเองได้ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน มันต้องทําลาย ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน ทําลายจิตปฏิสนธิตัวนี้ให้ได้ ถ้าจิตปฏิสนธิตัวนี้ยังทําได้ ตัวนี้เป็นตัวภวาสวะ ตัวนี้เป็นตัวภพ สิ่งที่เป็นตัวภพตัวชาติ นี่ฐานของความคิด มารมันอยู่ตรงนี้ไง แล้วมันก็ก้าวเดินครอบคลุมไปในวัฏฏะ

ในโลกธาตุนี้กว้างขวางขนาดไหนก็แล้วแต่ จิตดวงนี้เคยเกิดเคยตายมากับโลก สิ่งต่างๆ ในโลกนี้จะกว้างขวางขนาดไหน ใจดวงนี้เคยไปสัมผัสมาทั้งหมด มันถึงเอาสิ่งนี้มาซับสมไว้ตรงนี้ไง ถ้าซับสมตรงนี้ นี่คือตัวภวาสวะ คือตัวภพอันใหญ่ แล้วเราทําลายตัวภพอันนี้ออกไป จิตนี้จะเวิ้งว้างไปหมดเลย สิ่งที่ว่าเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน มันจะเบิกบานไปไหน สิ่งที่ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบานนี้มันเป็นสมมุติทั้งหมด มันเป็นสิ่งที่ว่าเป็นฐาน ฐานที่จิตนี้อยู่ตรงนี้แล้วออกไปรับรู้สิ่งต่างๆ เราทําลายสิ่งนี้ทั้งหมด เห็นไหม มันจะเป็นความว่างไหม มันเป็นความว่างโดยเรากล่าวว่าเป็นความว่าง แต่ความเป็นจริงของมันคือมันเป็นตัวธรรมไง สิ่งที่เป็นธรรมทั้งหมด

วิถีแห่งพุทธะเกิดขึ้นมาจากปัญญาภายใน วิถีแห่งพุทธะจะเกิดขึ้นมาเพราะเราใช้ปัญญาก้าวเดิน ปัญญาของวิถีแห่งพุทธะนี้คือปัญญาการใคร่ครวญกิเลส การชําระกิเลส ไม่ใช่ปัญญาแบบเราศึกษาเล่าเรียน

ปัญญาเราศึกษาเล่าเรียนนี้เป็นปัญญาทางโลก มันเหมือนกับทางโลกเขาศึกษาเล่าเรียนกันทางวิชาการ สิ่งที่วิชาการนี้เราศึกษาขึ้นมามันศึกษาขึ้นมาจากความคิดนะ เราจะจบปริญญาเอก เราต้องทําวิทยานิพนธ์ อันนี้ก็เป็นปัญญาของเรา เพราะเราต้องค้นคว้า เราต้องทําสิ่งเปรียบเทียบขึ้นมา เราต้องสร้างเรื่องของเราขึ้นมา แล้วเราทําสิ่งนั้น เราค้นคว้าสิ่งนั้นจนจบ นั้นมันไม่มีในตําราเหมือนกัน

สิ่งนั้นก็ไม่เป็นตําราหรอก เพราะเราสร้างของเรา เราต้องเขียนของเราขึ้นมาเป็นวิทยานิพนธ์ของเรา นั้นมันเป็นวิทยานิพนธ์ แต่มันเป็นการคิดขึ้นมาในขันธ์ไง ความคิดขึ้นมาในกรอบของความคิด กรอบของมารไง มารมันคิดสิ่งนั้น มันเป็นความเห็นสิ่งนั้น มันถึงเป็นปัญญาของโลก มันถึงเป็นโลกียปัญญา

โลกุตตรปัญญาเป็นปัญญาของโลกุตตระ จะพ้นจากโลก โลกุตตรธรรม ธรรมเหนือโลก ธรรมพ้นจากโลก สิ่งที่จะพ้นจากโลกต้องเกิดขึ้นมาจากสภาวะตามความเป็นจริงของธรรมดวงนั้น

ทางโลกเขาบอกว่าการศึกษาต้องให้เด็กคิดเป็น เด็กทําเป็น ไม่ให้เด็กท่องจํา สิ่งที่เด็กท่องจําคือสิ่งที่เราท่องจําของเราขึ้นมา แต่มันก็ต้องมีพื้นฐาน พื้นฐานการศึกษา เห็นไหม เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ ท่องจํามาทั้งนั้นล่ะ สิ่งที่ท่องจํามา แต่เราไปเจอสภาวะความเป็นจริงที่ว่าเห็นเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจจากภายใน แล้วเราวิเคราะห์วิจัย นั้นมันเป็นปัญญาของเรา สิ่งนั้นมันเกิด เกิดจากที่ว่าคิดเป็นทําเป็น คิดเป็นทําเป็นคือความเห็นจากภายในของใจ เกิดขึ้นมาจริงๆ เห็นตามความจริง

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาแล้วธรรมมีมหาศาล ในพระไตรปิฎกนี่ใบไม้ในกํามือ สิ่งที่ใจรู้ยังมีอีกมหาศาลเลย ที่ว่าเหมือนกับใบไม้ในป่า สิ่งที่ในป่ามีความเป็นไปอีกมหาศาล ใจมันจะรู้ไปมหาศาล

นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราจะรู้ของเรา เรารู้สภาวธรรมของเราขึ้นมา เราจะเห็นไปหมด ใจนี้มันจะเห็นความเกิดความตายนะ ขันธ์อันละเอียดทําให้เกิดในกามภพ มันจะเห็นการเกิดในกามภพ เห็นเหตุ เหตุนี้เพราะมีขันธ์ มีความยึดอันนี้มันถึงไปเกิดในกามภพ สิ่งที่เกิดในกามภพเพราะมันมีกรรม มันมีเหตุมีปัจจัย มีตัณหาความทะยานอยาก มีเรื่องสิ่งนี้อยู่ แล้วเราวิปัสสนาขึ้นมา เวลามันปล่อยวาง มันตัดขันธ์ออกไป ตัดขันธ์ออกไปไม่เกิดในกามภพ เห็นไหม สภาวะใจนั้นมันจะรู้ตามความเป็นจริงอย่างนั้น นี่เห็น รู้เห็นตามความเป็นจริง

ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เป็นส่วนหนึ่ง แต่ธรรมในหัวใจดวงนั้นมันจะเห็นตามความเป็นจริงว่าเหตุเป็นแบบนี้ ถ้าเราทําลายเหตุอันนี้ออกไปจากใจแล้วมันจะไปเกิดบนกามภพอีกไหม เห็นไหม ไม่เกิดกามภพส่วนหนึ่ง รูปภพ อรูปภพ ถ้าเราทําลายตรงนี้แล้วเราจะไปเกิดในพรหม ๕ ชั้น แล้วมันจะสุกไป มันจะเจริญงอกงามไป จนกว่ามันจะพลิกออกไป จนสิ้นสุดออกไป

แต่ถ้าเราทําลายล่ะ ทําลายตรงนี้ไง ทําลายตัวจิตปฏิสนธิ สิ่งที่จิตปฏิสนธิ ทําลายตัวนี้ขึ้นมา นี้คือสภาวธรรม เห็นตามความเป็นจริง แล้วมันจะสงสัยธรรมไปไหน แล้วมันจะเห็นสภาวะตามความเป็นจริงมากมายมหาศาลจากใจดวงนั้นมหาศาล แล้วใจมันก็เข้าใจตามความเป็นจริง แล้วมันวางไว้ทั้งหมดไง

เห็นไหม สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา สภาวธรรมนี้เป็นอนัตตาทั้งหมด สิ่งต่างๆ นี้เราใคร่ครวญขึ้นมา เราสร้างขึ้นมาจนเป็นวิถีแห่งพุทธะ เป็นปัญญาเข้ามา แล้วพอมันทําลายไปแล้ว จิตดวงนี้พ้นออกไปจากอนัตตา เห็นไหม พอพ้นออกไปจากอนัตตา พ้นออกไปจากความเป็นจริงของมันระหว่างที่ว่ามันทําลายตัวมันกันเองอยู่ มันต้องเป็นวิถีแห่งพุทธะที่บริสุทธิ์ไง สิ่งที่มันจะบริสุทธิ์เพราะปัญญามันใคร่ครวญเป็นมัชฌิมาปฏิปทามันถึงบริสุทธิ์ แต่ขณะที่เราใช้ปัญญาใคร่ครวญไป มารมันต่อต้าน วิถีแห่งมารมันต่อต้าน สิ่งที่มันต่อต้านมันก็พยายามบิดเบือนให้ตามความเห็นของกิเลส สิ่งที่ตามความเห็นของกิเลสมันก็เห็นไม่ตามความเป็นจริง

โลกนี้มันเป็นความจริงของมันอยู่อย่างนี้ทั้งหมดเลย แต่เพราะกิเลสของใจของสัตว์โลกนี้ต้องการเปลี่ยนแปลง ต้องการสะสม ต้องการให้สมความปรารถนาของมันทั้งหมดเลย สิ่งที่ต้องการตามความปรารถนา ต้องการเบี่ยงเบน ต้องการให้เราพอใจของเรา สิ่งนั้นเป็นเรื่องของกิเลสทั้งหมด สิ่งที่เป็นเรื่องของกิเลสทั้งหมด มันถึงไม่สมความปรารถนา มันถึงให้ผลเป็นทุกข์กับใจดวงนั้นทุกดวง แต่ถ้าปัญญามันใคร่ครวญตัดออกไปสิ่งต่างๆ ตัดออกไปตามความเป็นจริงของเขา มันจริง เห็นไหม พอใจไม่มีกิเลสมันก็เป็นความจริง ใจดวงนี้ ธรรมอันนี้เป็นความจริงทั้งหมด จริงสุดส่วน พอจริงสุดส่วน ทุกอย่างมันก็จริงตามสภาวะของมัน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาแล้ว ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์ ๕ นั้นยังสร้างประโยชน์มาตลอด สิ่งนี้เป็นความจริงของเขา ไม่ต้องการบิดเบือน ไม่ต้องการให้ชักเคลื่อนไปให้สมกับความปรารถนา เวลาท่านจะไปปรินิพพาน “อานนท์ ตักนํ้ามาเถิด เรากระหายเหลือเกิน เราอยากดื่มนํ้านั้นเพื่อบรรเทาความกระหายของธาตุขันธ์นั้น”

ธาตุขันธ์มันต้องการสิ่งใดก็ให้มันสภาวะแบบนั้น แต่ใจก็จริงของใจไง ใจไม่เดือดร้อน ไม่เดือดร้อนหรอก ร่างกายมันต้องการ แต่หัวใจมันเป็นความจริงของใจดวงนั้น จะไม่มีความเดือดร้อนอย่างนั้นเลย แต่เป็นเหมือนกับคนที่มีปัญญา คนที่เป็นผู้ใหญ่ รู้ไง รู้ว่าถ้ากินนํ้าเข้าไป เราฉันนํ้าเข้าไป นํ้านั้นมันก็ทําให้ความกระหายลดน้อยลง ก็รู้ตามความเป็นจริงเท่านั้น มันเป็นสิ่งที่ธาตุขันธ์ต้องการก็ให้ธาตุขันธ์ต้องการไปตามความเป็นจริง มันถึงไม่ต้องการชักสิ่งต่างๆ ให้หัวใจมันไปบิดเบือนกับสิ่งนั้น มันถึงว่าไม่มีทุกข์ในหัวใจ

ถ้าไม่มีทุกข์ในหัวใจ มันก็เป็นความสุขมาก แล้วไม่ใช่สุขแบบที่เราคาดเราหมาย สิ่งที่เราคาดเราหมายมันเป็นสุขเวทนา-ทุกขเวทนา เพราะมันมีสิ่งกระทบ แต่อันนั้นมันเป็นธรรมล้วนๆ ไม่มีสิ่งอะไรไปกระทบสิ่งนั้นได้ เพราะมันไม่มีตัวภพ มันไม่มีสถานะ ไม่มีสิ่งใดๆ ทั้งสิ้นที่ไปกระทบสิ่งนั้นได้ มันถึงเป็นความจริงที่สุดส่วน แล้วโลกนี้ก็เลยเป็นความจริงไปโดยเห็นตามความจริง

แต่โลกเป็นความจริงโดยอนิจจัง โดยวัฏฏะ วัฏฏะแปรสภาพตลอด โลกนี้เปลี่ยนแปลง โลกนี้เคลื่อนไปตลอดไป สมัยก่อนนั้นโลกนี้คนก็ไม่มากมายขนาดนี้ ความเป็นอยู่สะดวกสบายมากกว่านี้ โลกเดี๋ยวนี้คนมากขึ้น การแก่งแย่งกันมากขึ้น นี่มันเป็นอํานาจวาสนา คนเกิดมามีอํานาจวาสนาของแต่ละคน เกิดในสถานะไหน เกิดในกาลเวลาไหน นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อเรายังต้องตายต้องเกิด เราต้องตายต้องเกิดแน่นอน ถ้าเราประพฤติปฏิบัติด้วยวิถีแห่งมาร มารนี้จะอยู่ในหัวใจ แล้วจะทําให้เราบิดเบือนไปตลอด แต่ถ้าเรามีความเข้มแข็ง เรามีความตั้งใจ เราต้องทําได้

กิเลส เห็นไหม องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนคนมีกิเลส ชําระคนมีกิเลส องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่สอนผู้สิ้นกิเลสหรอก เพราะผู้ที่สิ้นกิเลสไม่ต้องไปสอนเขา เขารู้ตามความเป็นจริงของเขา เพราะใจของเขาประพฤติปฏิบัติมาแล้วเขาจะสิ้นกิเลสได้ เขาต้องฆ่ากิเลสของเขามาเป็นชั้นเป็นตอน ต้องฆ่านะ กิเลสต้องตายไปจากใจ ตั้งแต่ลูกแต่หลาน จนถึงเจ้าวัฏจักร ปู่ย่าตายายของกิเลสก็ต้องตายไปจากใจด้วยอํานาจของธรรม ธรรมนี้มีอํานาจมาก

อํานาจควบคุมจุดศูนย์กลางของวัฏฏะคือหัวใจของสัตว์โลก เพราะหัวใจของสัตว์โลกหมุนไปในวัฏฏะนั้น แล้วพอทําลายจุดศูนย์กลางของวัฏฏะ วัฏฏะนั้นจะเป็นเรื่องของสมมุติ เรื่องของวัฏฏะตามความเป็นจริงอันนั้น แต่ใจดวงนี้พ้นจากวัฏฏะไป เพราะจะไม่หมุนตามวัฏฏะอันนั้น อํานาจของอวิชชาไง อํานาจของอวิชชาคือผู้ไม่รู้ เพราะไม่รู้ถึงหมุนไปในวัฏฏะ

นี้เป็นวิชชาล้วนๆ สิ่งที่เป็นวิชชา เป็นความเข้าใจตามความเป็นจริง มันจะพาใจดวงนั้นหมุนไปไหน มันจะไม่พาใจดวงนั้นหมุนไปเลย มันถึงพ้นออกไปจากวัฏฏะ เห็นไหม รูปภพ อรูปภพ พ้นออกไป

ในรูปภพ อรูปภพ ในสังโยชน์ ในรูปราคะ อรูปราคะ ความติดของมัน มันติดกันไปอย่างนั้น แต่ถ้าเราทําลายถึงรูปราคะ อรูปราคะ รูป อรูป ความว่าง ความเป็นหนึ่งของใจ ถ้าใจมันเป็นหนึ่ง เพราะมีความรับรู้นั่นคือตัวอัตตา สิ่งที่ตัวอัตตา มันปล่อยสิ่งต่างๆ เข้ามาทั้งหมดเลย โลกนี้ว่างหมด แต่ใจดวงนี้ไม่ว่าง เพราะเป็นอัตตานุทิฏฐิ โลกนี้ว่างหมดเลย เราพิจารณาต่างๆ โลกนี้ว่างเข้ามาหมด สุดท้ายแล้วเราต้องทําลายสิ่งที่เห็นว่าโลกนี้ว่างไง ต้องถอนอัตตานุทิฏฐิจากจิตดวงนั้น

ถ้าจิตดวงนี้ถอนอัตตานุทิฏฐิออกไปจากใจ ว่างทั้งจากภายนอก ว่างทั้งจากภายใน ภายในก็ว่าง ภายนอกก็ว่าง มันไม่เกาะเกี่ยวกัน มันสัมพันธ์กันไม่ได้อีกเลย เก้อๆ เขินๆ อยู่อย่างนั้น เห็นไหม ถึงว่า สุข-ทุกข์ไม่เสวย สิ่งนี้เสวยไม่ได้เพราะไม่มีตัวฐานให้เสวย

แต่ถ้าเป็นโลกเขา มันมีฐาน ตัวฐานนั้นเป็นตัวเสวย เสวยสุข-เสวยทุกข์ออกไปข้างนอก ตัวฐานคือตัวภวาสวะ สิ่งที่มีภวาสวะมันก็เป็นฐาน แล้วเสวยออกไปข้างนอก ยึดออกไปต่างๆ แต่เวลามันพ้นออกไป มันไม่มีฐาน ไม่ต้องเสวย ถึงไม่สะเทือนใจดวงนั้น

วิถีแห่งพุทธะ ทําลายตัวมันเอง ตัวพุทธะก็ต้องทําลาย ทําลายตัวนั้น ถ้าไม่ทําลายตัวพุทธะ จะไม่เห็นผู้รู้ จะไม่เห็นภวาสวะ จะไม่เห็นตัวภพ ถ้าไม่เห็นตัวภพ มันก็ยังอยู่ในอํานาจของภพ ภพนั้นจะต้องทําให้ใจดวงนั้นหมุนเวียนตายเวียนเกิดตามอํานาจของมัน แต่ถ้าทําลายดวงนี้หมด หมดสิ้น สิ้นจากกิเลส สิ้นจากความเป็นไปนะ นี่วิถีแห่งพุทธะ เอวัง

๒

ใกล้หรือไกลธรรม

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๒๓ พฤศจิกายน ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ ฟังธรรมนะ เราเป็นชาวพุทธ เราเป็นลูกศิษย์ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเป็นเจ้าของศาสนา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าฝากศาสนาไว้ให้บริษัท ๔ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ภิกษุเป็นเจ้าของศาสนา อยู่กับศาสนานะ เราอยากเป็นญาติกับศาสนา ทุกคนอยากเข้าถึงธรรม เพราะว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่าวิมุตติสุขนี้สุขมาก โลกนี้เกิดขึ้นมานะ ในเรื่องของหลักธรรมนี้เป็นเรื่องของอริยสัจ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค นี้เป็นอริยสัจ เป็นความจริง โลกนี้เป็นความทุกข์ทั้งหมดเลย ทุกข์นะ ทุกข์เท่านั้น ทุกข์ตั้งอยู่ ทุกข์ดับไป แต่เพราะเราไม่เข้าใจ ถ้าไม่มีหลักของศาสนา

ทุกคนเกิดมาแล้วปรารถนาความสุข เพราะเราเกิดมาเราปรารถนาความสุข แล้วเราพยายามหาความสุขให้เราเอง แล้วเราก็คิดไป แล้วเราเป็นเจ้าของศาสนานะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกทุกข์นี้เป็นอริยสัจ แต่ก็ไม่ฟัง ทุกคนอยากมีความสุข ปรารถนาหาความสุขใส่ตัวเอง พยายามแสวงหาความสุข แล้วก็ไม่เคยเจอความจริงเลย เจอแต่สิ่งที่หลอกลวง สิ่งที่หลอกลวงคือให้เราอยู่ในกระแสโลกนี้ไปวันหนึ่งๆ เท่านั้น สิ่งที่วันหนึ่งๆ แล้วพอใจ เราพอใจ เรามีความพอใจในกระแสโลก เราก็ว่าอันนั้นเป็นความสุข เพราะเราเป็นชาวพุทธแต่เปลือก เราเป็นชาวพุทธแต่ทะเบียนบ้าน

แม้แต่นักบวช บวชมาแล้วในพระพุทธศาสนา ดูพระส่วนใหญ่สิ เขาสนใจในการประพฤติปฏิบัติขนาดไหน เขาก็แสวงหาความสุขของเขาเหมือนกัน เขาว่าเขาบวชมา เห็นในศาสนานี้มันมีความร่มเย็นเป็นสุขก็บวชมาเพื่อความร่มเย็นเป็นสุข จะศึกษาเล่าเรียนขนาดไหนก็เกิดความลังเลสงสัยในหัวใจตลอดไป

วันคืนล่วงไปๆ แล้วเราว่าเป็นญาติกับศาสนา ทั้งๆ ที่ว่าเราบวชนะ ศากยบุตร บุตรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ศากยบุตรพุทธชิโนรสเป็นสมมุติสงฆ์ เราบวชเข้ามาเป็นสมมุติสงฆ์ ถ้าเราเป็นสมมุติสงฆ์ เราต้องประพฤติปฏิบัติให้เป็นสงฆ์เกิดขึ้นมาจากใจ ถ้าใจนี้เป็นสงฆ์นะ นางวิสาขาไม่ใช่นักบวชด้วย แต่เป็นพระโสดาบันตั้งแต่อายุ ๗ ขวบ เพราะเขาได้สร้างบุญญาธิการมามาก เขาได้สร้างบุญกุศลของเขามา แล้วเขาได้ดวงตาเห็นธรรม ถึงเป็นพระโสดาบันไง เขาไม่ใช่นักบวช เขายังทําของเขาได้ แล้วเราเป็นนักบวช เราต้องแสวงหาธรรมขึ้นมาในหัวใจของเรา

ถ้าเรามีธรรมขึ้นมาในหัวใจ ธรรม เห็นไหม “ศากยบุตร” บุตรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าโดยแท้เลย เพราะองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าต้องการให้เราเข้าถึงธรรม ถ้าเราเข้าถึงธรรม “ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นตถาคต”

ถ้าเราศึกษาในสุตมยปัญญา ในปริยัติ ถ้าในปริยัตินี้เราศึกษา ศึกษาแบบนั้นเราว่าเราเป็นชาวพุทธๆ พุทธแต่การศึกษา การจํามา เป็นนกแก้วนกขุนทองนะ นกแก้วนกขุนทองพูดได้ แต่มันไม่รู้ความหมายหรอก มันเรียก เห็นไหม เรียกพ่อเรียกแม่ เราสอนให้มันเรียกมันก็เรียกอย่างนั้น แต่มันจะเข้าใจคําว่าพ่อว่าแม่ไหม? มันไม่เข้าใจหรอก มันเห็นว่าเวลามันเรียกพ่อเรียกแม่แล้วเจ้าของให้อาหารมัน ว่าอันนี้ได้เป็นรางวัล แต่ความเข้าใจว่าเป็นพ่อเป็นแม่มันจะไม่เข้าใจหรอก เพราะมันเป็นสัตว์

การศึกษาก็เหมือนกัน ถ้าปริยัติมีเฉพาะแบบนั้น แล้วก็ความคิดของเราไง เราคิดว่าเราเป็นชาวพุทธ เราต้องศึกษาให้เข้าใจก่อน ปริยัติก่อนแล้วค่อยปฏิบัติ แล้วถึงจะเป็นปฏิเวธ ศาสนานี้มี ๓ หลักการนี้โดยสมบูรณ์ แล้วเราก็ศึกษากัน แล้วก็สงสัย ถ้าเรายังสงสัยอยู่ เราก็ต้องศึกษาให้หายสงสัย เราก็จะค้นคว้าศึกษาอยู่แบบนั้นไป แล้วมันจะหายสงสัยไปไหนล่ะในเรื่องของปริยัติ เพราะเราเอากิเลสของเรา เราเอาความลังเลสงสัยของเราเข้าไปจับธรรมไง นี่ปริยัติ

ในวงปฏิบัติเรา หลวงปู่ฝั้นบอกเลย เวลาเราบวชกับอุปัชฌาย์ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ นี่ปริยัติ อุปัชฌาย์ให้มาแล้ว เห็นไหม ในครั้งพุทธกาลนะ ในการบวชมันไม่มีตํารับตํารา เวลาเราจะต่อสวดมนต์ต่อธรรมกันต้องต่อปากเปล่า เราจะต่อปากเปล่า ฉะนั้น อุปัชฌาย์จะบวชลูกศิษย์ลูกหา ถ้าไม่บอกกรรมฐาน ๕ นี้ ไม่ใช่พระไง เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ นี่ปริยัติ เราศึกษาปริยัติแล้ว แล้วเราเอาตัวนี้เป็นตัวตั้ง ถ้าเอาตัวนี้เป็นตัวตั้ง แล้วพยายามศึกษา พยายามปฏิบัติให้เข้าถึงนะ ปฏิเวธมันเกิดอยู่แล้ว แค่นี้ ในภาคปริยัติของเรา เรามีแค่นี้เราสามารถทําไปได้แล้ว

แต่ด้วยความว่าโลกนี้เจริญ การศึกษาเจริญ ศาสนาพุทธเจริญมาก เพราะมีการศึกษามั่นคง เขาว่ากันอย่างนั้นนะ แล้วเราก็ศึกษากัน ศึกษาแล้วมันก็หลักลอยไง ศาสนาลอยๆ ความคิดของเราลอยๆ เพราะเราคิดของเราลอยๆ มันคิดว่าเราเป็นชาวพุทธ ชาวพุทธสอนให้ปล่อยวาง เราก็เข้าใจกัน เราก็ปล่อยวาง เราว่า “เราปล่อยวางแล้ว เราเป็นชาวพุทธ ห้ามยึดมั่นถือมั่น พระพุทธเจ้าสอน การยึดมั่นถือมั่นเป็นความทุกข์ เราจะปล่อยวาง”...ปล่อยวางแบบไม่มีเหตุไม่มีผล ชาวพุทธเป็นอย่างนั้นไปหมดเลย

ในสมัยพุทธกาลนะ พระเจ้าปเสนทิโกศลอยากจะเป็นญาติกับศาสนามาก ศรัทธาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก ถึงคิดว่าจะทําอย่างไรถึงจะเป็นญาติกับพระพุทธเจ้าได้ ก็ไปขอชาวศากยะ ขอสตรีมาเป็นภรรยา

ชาวศากยะเขาถือตัวถือตนของเขามาก เขาว่าเขาเป็นชาติที่เจริญ เขาก็ไม่ให้ เขาให้ลูกทาสมา สุดท้ายแล้วได้หญิงมาเป็นภรรยา แล้วได้บุตร เห็นไหม พระเจ้าวิฑูฑภะเกิดจากพระเจ้าปเสนทิโกศล เพราะความคิดของโลกไง อยากจะเป็นญาติกับศาสนา มันก็สมว่าเป็นญาติกับศาสนา มีความพอใจว่าเราได้ชาวศากยบุตรมาเป็นภรรยา แต่เวลาได้บุตรขึ้นมา บุตรไปเยี่ยมชาวศากยะ แล้วเขาว่าลูกทาสกลับมา ด้วยความว่ามหาดเล็กไปได้ยินอย่างนั้นมา มาบอกพระเจ้าวิฑูฑภะ นี่ผูกใจเจ็บไว้ไง สิ่งที่ผูกใจเจ็บไว้ “ถ้าเราได้ขึ้นครองราชย์เมื่อไหร่ เราจะกลับมาทําลายพวกนี้ทั้งหมดเลย” สุดท้ายแล้วเขาก็ไปทําลายหมดเลย เห็นไหม ด้วยความอยากเป็นญาติ อยากเข้าถึงศาสนา

นี่เราบวชเข้ามา ความเป็นญาติกับศาสนาของเรามันอยู่ที่หัวใจของเรา เราเป็นชาวพุทธโดยสายเลือด เราเกิดมานี้เราก็เป็นชาวพุทธโดยสายเลือด เราต้องย้อนกลับมา ถ้าเราเรียนปริยัติ เห็นในพระไตรปิฎกเป็นอย่างนั้น เราก็ศึกษาอย่างนั้น เราจะเข้าใจอย่างนั้นไหม

โลก อยากจะเป็นญาติกับศาสนา อยากจะเป็นญาติในสายเลือด พระเทวทัตก็เป็นลูกพี่ลูกน้องกับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย นั้นก็เป็นญาติกับศาสนา เวลาบวชเข้ามา พระนันทะ พระอนุรุทธะ เวลาเป็นญาติกับศาสนา ถึงธรรมด้วย ปฏิบัติด้วย เป็นสหชาติด้วย สร้างบุญกุศลมาด้วยกัน นี่ดวงตาเห็นธรรมนะ แต่พระเทวทัตบวชเป็นพระด้วย ประพฤติปฏิบัติด้วย แต่ทําไมความเห็นพลิกแพลงออกไปล่ะ นี่กิเลสมันน่ากลัวขนาดนั้น

แล้วเราเรียนปริยัติ เราพยายามศึกษาศาสนา แล้วเราก็จําหลักคําสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา เราได้เรียนจบชั้นนั้นๆ มีความเข้าใจชั้นนั้น แล้วกิเลสมันเข้าใจไปกับเราไหม พระเทวทัตเป็นผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ประพฤติปฏิบัติจนได้ฌานโลกีย์ เหาะได้ แปลงตัวได้ ไปสอนอชาตศัตรู นี่ทําได้ขนาดนั้น แล้วกิเลสมันยุบยอบลงไหม แค่เห็นนะ แค่ด้วยลาภสักการะเท่านั้นนะ “เราก็เป็นพระเหมือนกัน นางวิสาขาหรืออุบาสก-อุบาสิกาเขามา ทําไมเขาถามหาแต่คนอื่น ทําไมเราไม่มีใครอุปัฏฐาก ไม่มีคนดูแล” กิเลสตัวนี้ กิเลสของใจตัวนี้ทั้งนั้น ความคิดเปลี่ยนแปลงเลย อยากจะปกครองสงฆ์ อยากจะได้ลาภสักการะ ลาภสักการะจะได้มาด้วยอะไร? ด้วยเราแสดงความเป็นผู้วิเศษให้คนอื่นได้เห็นไง ถึงต้องมองไปที่อชาตศัตรู

ขนาดประพฤติปฏิบัติจนเหาะเหินเดินฟ้าได้ แปลงกายได้ แต่กิเลสมันสะเทือนที่ไหน กิเลสมันไม่สะเทือนเลย มันถึงต้องย้อนกลับมาที่กิเลสของเรา เราจะเป็นญาติกับศาสนา ถ้าเราจะเป็นญาติกับศาสนา เราต้องประพฤติปฏิบัติ เราเป็นบริษัท ๔ พระพุทธเจ้าฝากศาสนาไว้กับเราอยู่แล้ว เพียงแต่เราจะค้นคว้า เราจะประพฤติปฏิบัติเข้าถึงหลักความจริงได้ขนาดไหน เราถึงมีอํานาจวาสนา

ความคิดของโลกเขา อยากเป็นญาติกับศาสนา พระเจ้าอโศกสร้างวัดสร้างวามหาศาลเลย ไปถามพระเหมือนกัน ไปถามอาจารย์ว่า “เป็นญาติกับศาสนาหรือยัง”

“ยัง”

“ถ้ายัง ทําอย่างไรถึงจะเป็นญาติกับศาสนา”

“ให้ลูกมาบวช”

อันนี้เป็นบุญกุศล ไม่ออกมาเป็นโทษไง นี่ให้ลูกมาบวช เห็นไหม พระมหินท์มาเผยแผ่ศาสนา สุดท้ายแล้วลูกปฏิบัติถึงพระอรหันต์นะ ในตําราบอกไว้ พระเจ้าอโศกทําบุญกุศลไว้มาก แล้วเวลาตายไป ตายไปสภาวะแบบนั้น เวลาพระมหินท์คิดถึงไง “ความสุขอันนี้ วิมุตติสุขอันนี้มันสุขมาก เราได้มาเพราะเหตุใด? ได้มาเพราะพ่อ พ่อขอให้บวช บวชแล้วประพฤติปฏิบัติ แล้วนี่พ่อไปไหน”

ในตําราว่าไว้อย่างนั้นนะ ย้อนไปดูไง ด้วยความที่ว่าสร้างกุศลมาก ด้วยความอยากจะทําบุญกุศลมาก ใจเป็นบุญกุศล แต่เวลาถึงสุดท้ายก่อนสิ้นชีวิต ในตําราว่าไว้อย่างนั้น อํามาตย์ไม่ให้ทําบุญ อยากทําบุญ อํามาตย์เห็นว่าเป็นช่วงที่ใกล้ตายแล้ว ด้วยความโกรธ เวลาตายไป ไปเกิดเป็นงู พระมหินท์ถึงไปโปรดไง

ในตําราว่าไว้นะ ไปโปรด ไปพูดกับสัตว์เลย พูดกับงูว่า “ทําไมมาทําบาปกรรมอย่างนั้น จับสัตว์เขากิน ทําไมไม่ถือศีล ๕”

ถือศีล ๕ จนถึงที่สุดนะ ตายไปแล้วเกิดมาประพฤติปฏิบัติถึงที่สุดเหมือนกัน ถึงที่สุดเพราะคุณงามความดีไง พยายามถึงที่สุด อินทรีย์แก่กล้า แก่กล้าแบบนี้ไง เพราะสร้างสมมา สร้างสมบุญกุศลขึ้นมา แม้แต่เปลี่ยนภพเปลี่ยนชาติมามันก็เป็นหลักหัวใจของเราขึ้นมา

อันนี้ก็เหมือนกัน เราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา ถ้าเราเกิดทันองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราก็จะได้ทันฟังธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ชี้เข้ามาที่เรา แล้วมีศรัทธามีความเชื่อ จริตนิสัยของเราจะประพฤติปฏิบัติขนาดไหน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เห็นไหม พุทธกิจ ๕ ก่อนรุ่งอรุณ เล็งญาณดูสัตว์โลก สัตว์ตัวใด สัตว์ผู้ใดที่มีโอกาสที่จะดวงตาเห็นธรรม จะไปโปรดสัตว์นั้นก่อนเพื่อจะให้มีดวงตาเห็นธรรม อันนี้ก็เหมือนกัน ถ้าเรายังไม่ถึงเวลา เราเกิดในสมัยองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราก็ต้องรอเวลาอันนี้เหมือนกัน เวลาคือว่าความคิดความเห็นของใจไง

เราย้อนกลับมาดูเราสิ ก่อนที่เราจะศรัทธา เราจะมีความเชื่อ เราจะประพฤติปฏิบัติ ก่อนหน้าที่เราเกิดมา เรามีความคิดอย่างนี้ไหม ความคิดของเราจะเป็นอย่างนี้มาตลอดไหม ความคิดของเรามันพลิกแพลงตลอดไป พญามารนี้ร้ายมาก เพราะเราเกิดมา บุญกุศลพาเกิดก็จริงอยู่ พระเทวทัตเกิดมาพบพระพุทธศาสนา บวชในพระพุทธศาสนา ยังออกไป เพราะมารมันคิดขนาดนั้นนะ มารยังผจญให้ไขว้เขวออกไป ออกไปจนต้องทําบาปอกุศลขนาดนั้น เพราะกิเลสมันมีอํานาจมาก

แต่นี้ของเรา เราเกิดเป็นชาวพุทธด้วย แล้วเราพบครูบาอาจารย์ด้วย แล้วเราอยากประพฤติปฏิบัติด้วย ประพฤติปฏิบัติถึงต้องควบคุมไง พยายามควบคุมไว้นะ ควบคุมกิเลสของเราไว้ เราต้องฝืนมันตลอดไป พยายามจะฝืนของมันตลอด

ศรัทธาความเชื่อ ความเชื่อเกิดขึ้นมา ความอยากประพฤติปฏิบัติเกิดขึ้นมา จนถึงกับออกบวช ออกบวชแล้ว เราเป็นนักรบแล้ว เราพร้อมที่จะสู้กับกิเลสของเรา ปัจจัย ๔ เครื่องอาศัย ถึงเวลาแล้วเราเลี้ยงชีพด้วยปลีแข้ง เราบิณฑบาตมาฉันเพื่อดํารงชีวิต ดํารงธาตุขันธ์นี้ไว้เพื่อจะประพฤติปฏิบัติ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ว่าโลกเขามองข้าม ทุกคนมองข้ามสิ่งนี้ไปหมดเลย มองข้ามว่า สมบัติคือข้าวของเงินทอง สมบัติคือชื่อเสียงเกียรติยศ นี่คือสมบัติของเรา แต่สิ่งนั้นมันเป็นเรื่องของสมมุติ สมบัติของโลกนี้นะ

พระรัฐบาลบอกกับพ่อแม่ไว้ไง โลกนี้พร่องอยู่เป็นนิจ ไม่มีสิ่งใดเต็มหรอก จะเจริญขนาดไหนมันก็ต้องเสื่อมไปจุดหนึ่ง มันไม่มีสิ่งใดคงที่ โลกนี้เป็นอนิจจัง สรรพสิ่งนี้เป็นอนิจจัง สิ่งใดเป็นอนิจจัง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ เห็นไหม โลกนี้ถึงเป็นทุกข์โดยธรรมชาติ อันนี้เป็นความทุกข์ แต่คนเรามีตัณหาความทะยานอยาก มีความพอใจว่าสิ่งนี้เป็นความสุข สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ปรารถนา นี่กิเลสมันหลอกอย่างนี้ หลอกว่า ถ้าเราแสวงหาสิ่งที่สมควรแก่ตัณหาความทะยานอยากแล้วจะเป็นความสุข มันผลักไปให้เราหวังอนาคต หวังไปลมๆ แล้งๆ แล้วก็พยายามวิ่งเต้นของเราไป โทษเป็นอย่างนั้นตลอดไป โทษของกิเลสมันทําให้เราเป็นสภาวะแบบนั้น มันถึงว่าไม่มีสิ่งใดจะเป็นความสุขหรอก อํานาจก็ไม่เป็นความสุข สิ่งใดๆ ก็ไม่เป็นความสุข สิ่งที่จะเป็นความสุขได้ ย้อนกลับมาดูสิ่งที่เกิดขึ้นจากหัวใจต่างหาก

หัวใจที่แสวงหาสิ่งต่างๆ มันขับไสออกมาจากใจให้เห็นสภาวะภายนอก เรื่องของโลกเขาเป็นอย่างนั้น มันคิดได้ขนาดนั้น ถ้ากิเลสหยาบๆ มันก็คิดได้อย่างนั้น แล้วหัวใจของเรา เราศรัทธา เรามีความเชื่อ แต่กิเลสของเรามันปิดบัง มันบังไว้ให้เราส่งออก เราคิดออกไปข้างนอก ดูอย่างที่ว่าพระเจ้าปเสนทิโกศล เห็นไหม ศรัทธามาก เคารพมาก แต่ก็ได้สร้างบุญกุศล แล้วก็ได้เสริมสร้างบารมีของตัวเอง นี่มันเป็นสภาวะแบบนั้น

ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นตถาคตต่างหาก ธรรมเท่านั้นที่จะเป็นเครื่องดับกิเลส

สมาธิธรรม เราต้องแสวงหาสิ่งที่เป็นความสงบของใจ ถ้าใจมันสงบเข้ามาๆ ถ้าสงบ เห็นไหม สมัยพุทธกาล คนที่เขาประพฤติปฏิบัติเขาต้องการอย่างนี้อยู่แล้ว เพราะเขาแสวงหากันอยู่ จิตใจเขามีพื้นฐาน ดูอย่างพระปัญจวัคคีย์สิ อุปัฏฐากพระพุทธเจ้ามาตลอด เขาประพฤติปฏิบัติอยู่ หลักของใจเขามีอยู่แล้ว สมาธิมีอยู่แล้ว อาฬารดาบส เจ้าชายสิทธัตถะไปเรียนกับเขาก็เหมือนกัน เขามีอยู่แล้ว ดูสิ ดูอย่างพระโมคคัลลานะ พระสารีบุตรเป็นลูกศิษย์ของสัญชัย เขาแสวงหาอยู่ทางนั้น ในเมื่อเขาแสวงหา มันไม่มีทางออก

แต่เรามีบุญกุศล เพราะเราเกิดมาท่ามกลาง เห็นไหม เราไม่พบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่เราพบธรรมวินัยไง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกพระอานนท์ไว้แล้ว ธรรมและวินัยจะเป็นศาสดาของเรา ธรรมและวินัย เราถึงศึกษาปริยัติกันไง ศึกษาปริยัติ เราศึกษา จะศึกษาขนาดไหนมันก็ย้อนกลับมาที่ใจเท่านั้น ถ้าเราศึกษาอย่างนั้น เราศึกษาในธรรมวินัยประกอบ เวลาเราเทียบเคียง มันจะเป็นประโยชน์มากเมื่อเราประพฤติปฏิบัติไป ถ้าเราลองก้าวเดินไปนะ เวลาประพฤติปฏิบัติมันจะมีความลังเลสงสัย สิ่งที่ลังเลสงสัย เราค้นคว้าสิ่งนั้นมาเทียบได้

แต่ในเมื่อมันยังไม่มีความลังเลสงสัย เพราะเราไม่มีไง เหมือนหมอเวลารักษาโรค เขาต้องวิเคราะห์ก่อนว่าโรคนั้นเป็นอะไร เขาถึงจะให้ยา ในการประพฤติปฏิบัติก็เหมือนกัน ทําไมจิตมันไม่สงบ มันสงบแล้วทําไมมันไม่วิปัสสนา วิปัสสนาแล้วทําไมปัญญามันไม่เข้าหลักของมัชฌิมาปฏิปทา สิ่งนี้เวลามันปฏิบัติไป ก้าวเดินเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นไป เราเทียบได้ เวลาลังเลสงสัย เราเทียบเข้ามาในสูตรใดก็ได้ในพระไตรปิฎก เห็นไหม ถ้าเทียบเข้าไป

มันจะว่า ถ้าสิ่งใดเทียบเข้าไปแล้วมันไม่ตรง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทานไว้อย่างหนึ่งเพื่อย้อนกลับทวนกระแสเข้ามา แต่เราเทียบออกไป ดูอย่างนักวิชาการเขาวิเคราะห์กัน “ต้องเป็นแบบนั้นๆ” เขาเถียงกัน เอาแผนที่มากางแล้วก็เถียงกัน แต่เรานักปฏิบัติ เราลงพื้นที่เลย แผนที่เราไม่รู้หรอกว่าเขาขีดไว้ขนาดไหน แต่จริตนิสัยของใจเราเห็นทั้งหมด เราเข้าพื้นที่ทั้งหมด

เวลาเข้าพื้นที่ ทําไมแผนที่เขาชี้ไว้แล้ว เข้าพื้นที่ พื้นที่เป็นอย่างนั้น พอเทียบกับแผนที่ อ๋อ! พิกัดขนาดนั้นก็จริงอยู่ แต่ความเป็นจริงของมัน เราจะเห็นชัดเจนขนาดนั้น แต่ที่มันผิดพลาดไป เราก็เทียบเคียงเข้ามา มันจะเป็นประโยชน์ ธรรมและวินัยจะเป็นประโยชน์มาก เวลาเราประพฤติปฏิบัติแล้วเราเทียบเคียงออกไปเพื่อเทียบเคียงในความถูกต้อง แต่ธรรมและวินัยเราเอาตั้งไว้ก่อน แล้วเราศึกษา เราวิเคราะห์ธรรมวินัย เราไม่ได้วิเคราะห์ใจของเรา เราไปวิเคราะห์ธรรมวินัย เราก็วิเคราะห์แผนที่ แล้วเราก็วิเคราะห์กันอยู่อย่างนั้น นี่ปริยัติ เห็นไหม

ถึงว่าการปฏิบัตินี้สําคัญมาก การประพฤติปฏิบัติคือการที่เราแสวงหาว่าเราเป็นโรคอะไร แล้วเราจะใช้ยาอะไร เห็นไหม ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม แม้แต่ในการทําความสงบของใจ เราใช้คําบริกรรมพุทโธๆ สัทธาจริต ถ้าสัทธาจริตนะ เรามีความเชื่อ เรามีความมั่นใจของเรา เรากําหนดพุทโธๆ มันจะเข้ามา จิตนี้ ความรู้สึกมันจะเกาะอยู่กับพุทโธ มันเปลี่ยนไง

หัวใจของสัตว์โลกมันเหมือนกับทะเลหลวง มันต้องการ ฝนตก แม่นํ้าทุกสายไหลลงไปในทะเล ทะเลไม่เคยเต็ม ความคิดของใจ ความเกาะเกี่ยวรูป รส กลิ่น เสียงของใจก็เป็นสภาวะแบบนั้น มันติดไปหมด ติดสิ่งต่างๆ ไปหมด มันคิดไปหมด เรากําหนดพุทโธๆ ต้องการให้กระแสนี้มาเกาะที่พุทโธไว้ก่อน ให้มันปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา ปล่อยวางสิ่งที่เป็นพิษเป็นภัย ให้มาเกาะไว้กับพุทโธ เห็นไหม คําบริกรรมนี้เป็นธรรมอันหนึ่ง ธรรมและวินัย เราเกาะธรรมเลย แล้วเราพิสูจน์กันด้วยการประพฤติปฏิบัติ

กําหนดพุทโธๆ จะขนาดไหน จะต้องตั้งสติ เหมือนโลกนี้ไม่มี เวลาประพฤติปฏิบัติ โลกนี้ไม่มี สิ่งใดไม่มี ความกระทบสิ่งใดไม่สนใจ กําหนดพุทโธๆ พุทโธอย่างเดียว แล้วตั้งสติไว้ พอเผลอ กําหนดใหม่ เผลอ กําหนดใหม่ ทําสภาวะแบบนี้อยู่ ทําไปโดยธรรมชาติมันต้องเกิดผลแน่นอน

เวลาพระอาทิตย์ขึ้น มันต้องตก เราก็รู้ๆ กันอยู่ เวลาดวงตะวันขึ้นมาแล้วมันจะไปไหน มันคล้อยมันก็ต้องตกไปโดยธรรมชาติของมัน แล้วเรากําหนดพุทโธๆ อยู่ ให้จิตนี้มาเกาะพุทโธอยู่ มันจะไม่สงบ เป็นไปได้อย่างไร มันเป็นไปไม่ได้หรอกที่มันจะไม่สงบ แต่เราทําแล้วมันก็ไม่สงบ เพราะอะไร เพราะว่าเราทําไม่จริงไง ความจริงของเราอยู่ที่ไหน ถ้าความจริงของเราอยู่กับเราขึ้นมา เราต้องตั้งสติขึ้นมาแล้วกําหนดไป

ครูบาอาจารย์ผ่านพ้นไปแล้วนะ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพูดคําใด คํานั้นไม่มีผิดพลาดเลย ไม่เคยหลอกลวงสัตว์โลก แล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกกรรมฐานไว้ ๔o ห้อง ให้เราได้ก้าวเดิน แล้วเราทําเป็นไปไม่ได้ มันก็ขัดกันสิ มันขัดกับหลักความจริงว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพูดปดกับเราได้อย่างไร แต่ไม่ใช่ กิเลสของเรามันปดเราต่างหาก เราไม่จริงจังกับเราต่างหาก ในเมื่อเราไม่จริง ธรรมะเป็นความจริงสุดส่วน แต่เราไม่จริง มันจะเข้ากับความจริงได้อย่างไรล่ะ

ในเมื่อสติของเรา สติเกิดขึ้นมาจากจิต สติไม่ใช่จิต เพราะสติถ้าเป็นจิต มันจะต้องมีสติพร้อมไป เดี๋ยวเราก็เผลอ เห็นไหม สติเกิดขึ้นมาจากจิต เราระลึกขึ้นมา พุทโธชัดเจนมากเลย แล้วเรากําหนดไปๆ ก็จางไปๆ หายไป แล้วเข้าใจผิดก็มีนะ เข้าใจผิด ครูบาอาจารย์บอกว่า “ถ้าพุทโธมันต้องจางไปๆ แล้วจิตมันจะเป็นสมาธิ” นี่กิเลสมันก็สวมแล้ว

ถ้าคําว่า “พุทโธมันจางไปๆ แล้วมันจะมีความสงบ” เราก็พุทโธๆ แล้วเราก็จางลงๆ สติคลายลงๆ ทุกอย่างคลายลงหมดเลย แล้วมันจะเป็นสัมมาสมาธิได้อย่างไร มันก็เป็นมิจฉาสิ แล้วตกภวังค์อีกต่างหาก หายเงียบไปเลย โดยที่เราไม่มีสติเลย

กิเลสมันอยู่ในการปฏิบัติ กิเลสมันอยู่กับใจ เวลาเราประพฤติปฏิบัติมันก็พลิกแพลงให้เราเดินออกนอกลู่นอกทาง แล้วเราก็เข้าใจว่าเราปฏิบัติ นี่เราเข้าใจว่าเราปฏิบัติ แล้วเราก็ไม่ได้ผล เราพยายามทําให้มันสงบขึ้นมา ทําไมมันไม่สงบขึ้นมา จําเป็นด้วยหรือต้องให้มันสงบ? จําเป็น ถ้าไม่มีความจําเป็นนะ มันจะบอกว่าไม่มีศีล สมาธิ ปัญญาหรอก

ศีล สมาธิ ทาน ศีล ภาวนา ต้องมีสมาธิมันถึงเกิดโลกุตตรธรรม ธรรมที่จะเหนือโลก ธรรมที่จะทําให้เราพ้นจากกิเลส แต่เราใช้ปัญญาใคร่ครวญของเราเข้ามามันเป็นโลกียธรรม โลกียธรรมอันนี้มันจะเกิดเป็นประโยชน์ต่อเมื่อเป็นพุทธจริต คนที่จริตโดยใช้ปัญญา เห็นไหม คนที่มีปัญญามากจะกําหนดพุทโธๆ มันทําไม่ได้ มันไม่มีเหตุมีผล เราไม่ค่อยเชื่อสิ่งใด เราจะต้องใช้ปัญญาใคร่ครวญ ใช้ความคิด เราถึงใช้ปัญญาใคร่ครวญของเรามา มันจะเป็นโลกียะมันก็ไม่ใช่ว่าเราจะเอาธรรมที่ว่าหลุดพ้นไปเลยที่ไหน เราต้องหาใจของเราก่อน

จะพิจารณาธรรม เอาอะไรพิจารณา จะประพฤติปฏิบัติธรรม เอาอะไรประพฤติปฏิบัติธรรม เพราะเรามีศรัทธาเรามีความเชื่อ เราถึงพาร่างกายของเรามาบวชเป็นพระเป็นเณรแล้วก็ประพฤติปฏิบัติ เพราะศรัทธาความเชื่อนั้นคือหัวใจ แล้วเวลาประพฤติปฏิบัติ เวลาเข้ามาถึง จิตสงบขึ้นมา ตัวจิตนี้สงบเป็นเอกัคคตารมณ์ เอาตัวใจนี้ยกขึ้นวิปัสสนา วิปัสสนาในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม ต้องเอาตัวใจนี้วิปัสสนา

ถ้าไม่สงบ ความคิดของเรามันมีตัวตนของเรา กิเลสมันคิดไปพร้อมกับเรา กิเลสมันก็ใคร่ครวญไปกับเรา เราว่าเราพิจารณามาหมดแล้ว กายนี้เราเห็นกายมาหมดแล้ว...ถ้าเราเห็นกาย เราสู้หมอไม่ได้หรอก หมอเขาผ่าตัด เขาผ่าตัดทุกวัน ยิ่งหมอนิติเวชเขาผ่าศพทุกวัน เขาเห็นของเขาทุกวัน ทําไมเขาไม่สามารถชําระกิเลสได้ล่ะ หมอบางคนยิ่งเห็นสภาวะแบบนั้นเขายิ่งเกิดกิเลสตัณหาของเขา ยิ่งมักใหญ่ใฝ่สูงของเขา ยิ่งเกิดเล่ห์เหลี่ยมของเขา กิเลสมันยิ่งพอกพูนเข้าไปว่าเห็นกาย เวทนา จิต ธรรมแล้วเป็นการชําระกิเลส ทําไมมันไม่เป็นไป? เพราะจิตของเขาไม่สงบ จิตของเขามีความยึดมั่นถือมั่น จิตของเขามีความเห็นวิชาชีพของเขา ยึดมั่นถือมั่นอันนั้นว่าเป็นผลของเขา

เขา-เรา มันเป็นตัวตน สิ่งที่ตัวตน ถ้ามันเป็นเรื่องของกิเลส มันจะยึดมั่นถือมั่น แล้วมันจะเหยียบยํ่าหัวใจนะ ถ้ามันพลิกออกไปว่า “นี้คือฉันเป็นคนมีธรรม ฉันเป็นคนมีศักยภาพ ฉันเป็นคนมีความรู้ ฉันเป็นคนเข้าใจสภาวะทั้งหมด” มันยิ่งร้ายกาจ มันพลิกแพลงให้เราบิดเบือนออก

ในการประพฤติปฏิบัติ ว่าในภาคปริยัติเวลาศึกษาเข้าไป กิเลสมันจะสวมเขา สวมบังเงากับความคิดเราไปตลอด ในการประพฤติปฏิบัติถ้าเราไม่เทียบธรรมวินัย เราก็จะโดนกิเลสหลอกเหมือนกัน นี่เวลาเราเทียบธรรมวินัย เราถึงบอก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกไว้ในพระไตรปิฎกว่า ศีล สมาธิ ปัญญา เราใช้ความสงบของเราเข้ามา เราพิจารณากาย เห็นกาย เห็นสภาวะต่างๆ แล้วสลดสังเวชเข้ามา มันแค่สงบเข้ามา แล้วปัญญาอะไรมันเกิดขึ้นล่ะ แล้วมันมีสิ่งใดที่เราชําระกิเลสไปบ้างล่ะ? มันไม่มีสิ่งใดเลย ถ้าไม่มีสิ่งใดเลย เราก็เข้าข้างตัวเอง เราก็เข้าข้างกิเลส กิเลสมันก็เหยียบยํ่าหัวใจของเรา เห็นไหม เวลาเราเทียบธรรมวินัย เราเทียบตรงนี้ไง แล้วเวลาประพฤติปฏิบัติ เวลาปัญญามันออกทํางานของมัน มันยังมหัศจรรย์มหาศาลเลยนะ เราจะต้องพยายามใคร่ครวญของเราให้เข้าถึงใจของเรา

เวลาคนเดินทางในวัฏฏะนี้ไม่มีต้นไม่มีปลาย ชีวิตนี้เกิดตายๆ มาตลอด องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้วในบุพเพนิวาสานุสติญาณ สาวไปในอดีตชาติไม่มีวันที่จบสิ้น จิตดวงนี้ไม่มีต้นไม่มีปลาย เวียนตายเวียนเกิดตลอดไป ความคิดของเราเกิดดับ จะมีความคิดมหัศจรรย์ขนาดไหน จะมีความพลิกแพลงขนาดไหน มันเกิดดับ เกิดดับสภาวะแบบนั้นตลอดไป แต่ในเมื่อเราทําความสงบของใจเข้ามา นั่นน่ะ ตรงนั้นน่ะ ตรงจุดเป้าหมาย ตรงจุดเป้าหมายคือกิเลสมันอยู่ที่ใจ ถ้าเราจับใจวิปัสสนา คือความใคร่ครวญให้ใจมันเข้ามา นั้นคือเป้าหมาย เห็นไหม มันมีที่สิ้นสุด มันถึงตรงนั้นแล้วมันชําระกิเลสได้ไง

นี่มันพลิกแพลงหัวใจให้ใคร่ครวญออกมาว่าเราติดในสิ่งใด ถ้าความคิดความเห็นของโลกทั่วไปก็คือเราติดรูป รส กลิ่น เสียงภายนอก เพราะว่าใจมันส่งออกไปจากเรา พื้นฐาน ภวาสวะ ใจอยู่ที่นี่ แล้วมันก็อาศัยเรา เห็นไหม เราจะเกิดจะตาย โลกนี้เขามีอยู่อย่างนี้ตลอดไป พอเราเกิดขึ้นมา เรารู้ไปหมดเลย นี่รู้ไปหมด สมบัติอยู่ที่ไหน สมบัติการค้าขายระหว่างชาติ ระหว่างประเทศ เราคิด เรารู้ไปหมด สิ่งที่รู้มันส่งออกไปจากใจ สิ่งที่ส่งออกไปจากใจ เห็นไหม รูป รส กลิ่น เสียง ใจมันหมายไปหมดเลย เรากําหนดพุทโธๆ เข้ามาด้วยคําบริกรรม อันนี้เป็นสัทธาจริต มันจะสงบเข้ามา แล้วมันสงบเข้ามาบ่อยครั้งเข้าๆ จนมันปล่อย ปล่อยรูป รส กลิ่น เสียง เป็นอิสรภาพของมัน นี้ถึงยกขึ้นวิปัสสนา

เราใช้โลกียะ ใช้ปัญญาอบรมสมาธิก็เหมือนกัน ใคร่ครวญสิ่งนี้เข้ามาตลอด พิจารณากาย พิจารณาร่างกายของมนุษย์ต่างๆ กายนอกพิจารณาเข้ามา พิจารณาคนเจ็บคนป่วยต่างๆ พิจารณาใช้โลกียะ ใช้ปัญญาใคร่ครวญกายนอกขึ้นมา มันจะปล่อยเข้ามาๆ สิ่งที่มันปล่อยเข้ามานี่มันถึง เป้าหมายมันอยู่ตรงนี้ไง

สิ่งที่เราเคยคิดเราเคยรู้นั้นมันเป็นเรื่องของโลก ความคิดของโลกเป็นสภาวะแบบนั้น สิ่งที่เป็นสภาวะ ให้ผลคือความร้อน ให้ผลคือความทุกข์ ให้ผลเป็นความสุขเป็นไปไม่ได้ เพราะว่ามันเป็นเรื่องของโลก เป็นเรื่องของกิเลส เป็นเรื่องของไฟ แต่ถ้าเป็นความร่มเย็นล่ะ ความร่มเย็นตรงเป้าหมายนี้ เราย้อนกลับเข้ามา ทําความสงบของใจเข้ามา

ใจมันสงบเข้ามา เห็นไหม จากปุถุชน ปุถุชนคนหนาไปด้วยกิเลส สิ่งที่กิเลสหนา เราพอกหนานี้มันก็ขับเคลื่อนออกไปตามที่ว่าเราไม่มีกําลังพอ แต่พอเวลาเราพิจารณาเข้ามา เราปล่อยวางเข้ามาบ่อยครั้งเข้า แล้วพิจารณาเหตุผลของมัน มันจะตัดขาด ตัดรูป รส กลิ่น เสียง ถ้ามีสติสัมปชัญญะ ตัดรูป รส กลิ่น เสียงขาดออกไปจากใจ เห็นโดยสัจจะเลยนะ พอมันขาดออกไป จิตนี้เป็นอิสระเลย แล้วเราควบคุมใจได้ง่าย ตัวใจตัวนี้เราถึงยกขึ้นวิปัสสนาไง นี่กัลยาณปุถุชน กัลยาณปุถุชน ปุถุชนเหมือนกัน แต่เป็นปุถุชนคนที่จะเดินอริยมรรคไง ถ้าเดินอริยมรรค ยกขึ้นมา ย้อนกลับเข้ามาเห็นกาย เห็นเวทนา เห็นจิต เห็นธรรม นี่โสดาปัตติมรรค เป็นบุคคลที่ ๑ ถ้าเป็นบุคคลที่ ๑ จับสิ่งนี้ได้แล้วค่อยวิปัสสนาไป

เราเป็นบุคคล ๘ จําพวก ที่เราจะยกขึ้นไป มรรค ๔ ผล ๔ นี่ ๘ จําพวก ถ้าเราก้าวเดินออกไปถึงนิพพาน ๑ พ้นออกไป ออกไปจากวังวนอันนี้ไง ถ้าเราพ้นออกไปจากวังวนอันนี้ได้

นี่มันติดตรงนี้ แต่เราเข้าใจว่าเราไปติดข้างนอก แล้วเราก็ว่าสิ่งข้างนอกเป็นอนิจจัง แต่ไม่ได้ดูเลยว่าใจตัวนี้ก็เป็นอนิจจัง ใจตัวนี้โดนกิเลสครอบคลุมอยู่แล้ว มันก็เกิดดับเป็นอนิจจัง มันเป็นอนิจจัง มันถึงไปยึดเขา สิ่งที่ยึดเขาเพราะมันต้องอาศัย เห็นไหม

อํานาจของจิตนี้แปลกประหลาดมหัศจรรย์มาก ถ้าเราควบคุมมันไม่ได้ เราไม่เห็นมัน มันจะออกไปยึดสิ่งต่างๆ แล้วเราก็ไม่รู้ว่าใจกับเรา กายกับใจนี้มันคนละอันกันส่วนใด ทําไมมันมีทุกข์ของกาย-ทุกข์ของจิตล่ะ ทุกข์ของกาย เจ็บไข้ได้ป่วย เวลากายมันทุกข์ เจ็บไข้ได้ป่วยโดยธรรมชาติของมันนี่ทุกข์มาก แล้วหัวใจก็ทุกข์ไปด้วย เห็นไหม เวลาเราอยู่เฉยๆ ร่างกายแข็งแรง แต่เรามีสิ่งที่กระทบกระเทือนใจ ไม่มีใครทําให้ร่างกายเราเคลื่อนไหวเลย ทําไมเราเจ็บปวดหัวใจมาก นี่โทมนัสไง หัวใจมันเจ็บปวดมาก ความเห็นกายกับใจ สภาวะกายกับใจ เวลามันปล่อยรูป รส กลิ่น เสียงเข้ามา มันเป็นอิสรภาพของมัน ปล่อยบ่อยครั้งเข้า ถึงที่สุดแล้วเราพยายามค้นคว้าไง

ถ้าจิตสงบโดยคําบริกรรม มันจะยกขึ้นเห็นกาย เห็นกายก็ได้ เห็นจิตก็ได้ ถ้าเห็นกาย มันจะเป็นสภาวะ เป็นกระดูก เป็นเนื้อ เป็นเอ็น สิ่งใดก็ได้ แล้วจับ พิจารณาไป สิ่งที่พิจารณา เพราะมันติดตรงนี้มันถึงไปติดอย่างอื่นทั้งหมดเลย เพราะมันติดตัวมันเองก่อน

ถ้าหัวใจไม่มีกิเลส มันจะเคลื่อนไหวไปได้อย่างไร ถ้าจิตนี้บริสุทธิ์ มันเป็นสิ่งที่ว่ารู้เท่าทันหมด มันจะไปเกาะเกี่ยวสิ่งต่างๆ ไม่ได้ แต่เพราะจิตมันมีตัณหาความทะยานอยากอยู่ในหัวใจของมัน ถึงเป็นภพ มันถึงเป็นอาสวะไง อนุสัย ๓ สิ่งนี้ละเอียดมาก เรายังไม่เห็นมัน พอไม่เห็นมัน มันก็ยึดเราก่อน เพราะมีเรา เพราะมีตัวตน มันถึงยึดออกไปข้างนอก ยึดออกไปข้างนอกมันก็ติดข้างนอกหมด ทีนี้เราจะย้อนกลับเข้ามา เราต้องมาทําลายตรงนี้ ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแตกต่างกับศาสนาอื่นๆ ก็ตรงนี้ ตรงที่ปัญญาไง ปัญญา การชําระกิเลสต้องชําระด้วยปัญญาเท่านั้น แต่ปัญญาที่จะชําระกิเลสต้องมีสัมมาสมาธิยกขึ้นมาให้พ้นจากตัวตนของเรา

ถ้าไม่มีสัมมาสมาธิพ้นจากตัวตนของเรา มันเป็นความคิดของกิเลสมีส่วน ถ้าความคิดของกิเลสมีส่วน มันจะเป็นมัชฌิมาปฏิปทาไปไม่ได้ เพราะตัวตนของเรามันเอียง ความเห็นแก่ตัว เพราะกิเลสตัวนี้มันเห็นแก่ตัว มันคิดคาดหมาย ความคิดต่างๆ มันถึงปฏิบัติธรรมไม่สมควรแก่ธรรม สิ่งที่ไม่สมควรเพราะเราทั้งนั้น ต้องโทษเรานะ โทษกิเลสของเราทั้งนั้นเลย ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ท่านพยายามค้นคว้าของท่านมา มันสุดส่วน ถูกต้อง ไม่มีสิ่งใดเข้าไปคัดค้านได้เลย ตรงตามความเป็นจริงทั้งนั้น แต่เพราะธรรมอันนั้นมันไม่บริสุทธิ์กับใจของเราต่างหาก ใจของเรามีกิเลสอยู่ ใจของเราใคร่ครวญแล้วมันคาดหมายไป มันถึงไม่เป็นมัชฌิมาปฏิปทา ถ้าไม่มัชฌิมาปฏิปทา

เราถึงว่า พอมันปล่อย มันเจอสภาวะแบบใด มันมีเหตุมีผล ถ้ามันไม่มีเหตุมีผล พอมันปล่อยแล้วเราต้องซํ้า การประพฤติปฏิบัติมันซํ้าแล้วซํ้าเล่า เว้นไว้แต่ขิปปาภิญญาแบบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า บุพเพนิวาสานุสติญาณ จุตูปปาตญาณ แล้วย้อนกลับเข้าไปอวิชชา อาสวักขยญาณทีเดียวขาดหมด นี่ผู้ที่ขาดด้วยขิปปาภิญญา แต่ก็วางศาสนาไว้เป็นมรรค ๔ ผล ๔

แล้วเราเป็นเวไนยสัตว์ เวไนยสัตว์เป็นผู้ที่ก้าวเดินไป ต้องค้นคว้าของเรา มันปล่อยวางอย่างไร เราก็เทียบธรรมและวินัย เทียบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าเราปล่อย...ปล่อยแบบนี้ปล่อยแบบฤๅษีชีไพร ปล่อยโดยไม่มีเหตุมีผล ทั้งๆ ที่ว่าเดินโสดาปัตติมรรค ใช้ปัญญาอยู่นี่ถูกต้อง เราใช้ปัญญาอยู่ แต่มันไม่ถึงที่สุดไง แล้วกิเลสมันบิดเบือน เราถึงย้อนกลับ เราถึงปล่อย แล้วเราถึงชะล่าใจ ถ้าเสื่อมไปนะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ พระเทวทัตเหาะเหินเดินฟ้า แต่ชําระกิเลสตรงนี้ไม่ขาด ยังเสื่อมสภาวะไปได้

แต่เราไม่เป็นแบบนั้น เพราะเราไม่ใช้ฌานโลกีย์ เราเข้ามาเป็นสัมมาสมาธิแล้วเรายกขึ้นวิปัสสนา เห็นกาย วิปัสสนากายไป จับกายตั้ง สมาธิพิจารณาไป พิจารณาสิ่งนั้นให้มันแปรสภาพไง โน้มไปไง ใจเราโน้มไปว่า เป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ โน้มแปรสภาพนั้นไป ให้ไฟเผาสิ่งนั้นไป มันจะเกิดรวดเร็วมาก มันจะพลิกแพลงให้เราเห็นโดยความมหัศจรรย์มาก ผู้ที่เห็นกาย พิจารณากาย มันจะเห็นความมหัศจรรย์ของมัน สิ่งที่มหัศจรรย์มันสอนใจนะ ไม่มีใครเคยเห็นสิ่งนี้ ไม่มีใครเคยพิจารณาสิ่งนี้ เพราะสิ่งนี้เป็นมรรคอริยสัจจัง มรรคญาณ ธรรมจักร จักรของใจมันหมุน โสดาปัตติมรรคคือจักร จักรมันเกิดขึ้นจากใจดวงนั้น มันหมุนออกไป

สิ่งที่หมุนออกไปเกิดขึ้นมาจากเราเป็นศากยบุตร เราเป็นบริษัท ๔ เราเป็นลูกขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทานฝากศาสนาไว้ แล้วตอนนี้เรากําลังค้นคว้าให้เป็นสมบัติของเรา พยายามค้นคว้าให้เกิดขึ้นมา “ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นตถาคต” ถ้าเราเห็นสภาวะที่ว่ามันแปรสภาพอยู่ นี่ธรรมฝ่ายเหตุ สิ่งนี้เป็นธรรมฝ่ายเหตุ จักรมันเดิน จักรมันเคลื่อนไป พิจารณาซํ้าแล้วซํ้าเล่า ถึงที่สุดแล้วมันจะต้องขาดออกไป กายกับใจ เห็นไหม กายเป็นกาย จิตเป็นจิต ทุกข์เป็นทุกข์ ขาด พิจารณาเวทนา พิจารณาจิต พิจารณาธรรมเหมือนกันทั้งหมด แต่วิธีการต่างกันเท่านั้นเอง

ต่างกันเพราะว่า ถ้าพิจารณากาย เราใช้การเพ่งดู เพ่งดูให้เกิดสภาวะ เพราะมันเป็นภาพให้เราเห็น แล้วเพ่งดูไป แล้วมันจะแปรสภาพให้เราเห็น แปรสภาพหนหนึ่งมันก็ปล่อยหนหนึ่ง ปล่อย ความปล่อย ปล่อยมันก็ว่าง ใจมันจะว่างมาก พอว่างมาก เดี๋ยวเราพยายามกําหนดให้ขึ้นมาอีก มันก็เป็นภาพกาย เป็นภาพใหม่ขึ้นมา เป็นสภาวะใหม่ขึ้นมา แล้วซํ้าอยู่อย่างนั้น หลายครั้งหลายหน ถึงที่สุดมันก็ปล่อย ปล่อยจนถึงที่สุดมันขาด

พอมันขาด สักกายทิฏฐิ ๒o ขันธ์ ๕ ไม่ใช่ทุกข์ ทุกข์ไม่ใช่ขันธ์ ๕ ขันธ์ ๕ ไม่ใช่เรา เราไม่ใช่ขันธ์ ๕ มันจะแยกออก ขันธ์ ๕ ไม่มีในเรา เราไม่มีในขันธ์ ๕ ทุกอย่างมันจะเป็นอิสระหมดเลย สิ่งนี้จะเป็นอิสระ เห็นไหม มันขาดหมด

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน แยกออกมาจับความรู้สึกนั้นตั้ง ความรู้สึกนั้นขันธ์ ๕ สมบูรณ์มาก แต่มันเป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรมมันถึงต้องใช้การใคร่ครวญอย่างละเอียด พยายามค้นคว้าเข้าไป แยกมันออก

ความรู้สึกเกิดขึ้นมา ขันธ์ ๕ มันพร้อมอยู่แล้ว แต่เราไม่เห็นมัน เราก็จับมันไม่ได้ แต่ในเมื่อจิตมันเป็นสัมมาสมาธิเข้ามา มันสงบเข้ามา เราปล่อย เราใช้ปัญญาใคร่ครวญเข้ามาต่างๆ ใช้ปัญญานี้ใคร่ครวญความรู้สึก ความคิดเข้ามา มันปล่อยเรื่องโลก ปล่อย เห็นไหม ขันธ์ สังขารคิดปรุงแต่ง สังขารคิดถึงโลก มันคิดเหตุนั้นขึ้นมาเป็นอารมณ์ของมัน เวลามันเป็นอารมณ์ของมัน เราคิดพิจารณาเข้าไป มันปล่อยอารมณ์นั้นไง พอปล่อยอารมณ์นั้นมันก็สงบตัวเข้ามาๆ

พอมันสงบตัวเข้ามา เราจับ เราพิจารณาจิต เราเห็นสภาวะของมัน ถ้าสภาวะของมัน เห็นไหม ขันธ์ปล่อยจากอารมณ์โลก มันก็เป็นขันธ์โดยธรรมชาติของมัน เพราะฉะนั้นเราจับขันธ์ธรรมชาติของมัน เราก็แยกสิ สิ่งใดที่เป็นความคิด ความปรุง อันนั้นมันเป็นสังขาร สิ่งที่เป็นสังขาร ความรู้สึกนั้นมันเกิดขึ้นมาพร้อมกับสิ่งนี้แล้ว ปัญญามันแยกเข้าไป เห็นไหม จับตัวนี้ตั้ง จับความรู้สึกนี้ตั้งไว้ อะไรเกิดก่อน สังขารเกิดก่อนหรือสัญญาเกิดก่อน สัญญากับสังขาร อันไหนมันละเอียดกว่ากัน นี่แยกแยะมัน

แยกแยะมันออกไป แล้วสิ่งใดเป็นความรู้สึกสิ่งใด แยกมันออก มันจะละเอียดขนาดไหนเราก็แยกมันไปเรื่อย มันจะปล่อยวางๆ ปล่อยวางแล้วเราก็ไม่เชื่อ เพราะมันไม่มีเหตุไม่มีผลบอกเราให้เราเชื่อได้ เราเทียบกับธรรมวินัย ประโยชน์ของธรรมวินัยจะเกิดตรงนี้ เพราะปัญญาเราก้าวเดิน

เวลาปัญญาเราก้าวเดิน เราจะไปถามใคร ถามใคร ใครก็ไม่รู้กับเราหรอก เพราะเขาไม่มีปัญญาอย่างนี้ ปัญญาอย่างเขา เห็นไหม ไปถามปริยัติสิ หนังสือเล่มนี้เขาว่าอย่างไร บทนั้นๆ เขาว่าอย่างไร เขาก็จะตอบเรา ถ้าเขาตอบเราไม่ได้ เขาก็ไปเปิดหนังสือมาตอบเราได้

แต่ในการประพฤติปฏิบัติมันจากใจ จากหัวใจที่ก้าวเดินอยู่ แล้วเราจะไปถามใครล่ะ เราก็ต้องพยายาม ถ้ามาเทียบเคียง ถ้ามีครูบาอาจารย์ก็เป็นบุญกุศลของเรา ไม่มีครูบาอาจารย์ เราก็เปิดพระไตรปิฎก เทียบเคียงพระไตรปิฎก ว่าปัญญามันก้าวเดินไปแล้ว ปัญญามันจะรวมตัวอย่างไร ในพระไตรปิฎก มรรคสามัคคี มันจะสามัคคีอย่างไร มันสามัคคีเป็นมัชฌิมาปฏิปทา ถ้ามัชฌิมาปฏิปทามันจะรวมตัวเข้ามา เพราะเราใคร่ครวญ เราแยกมันบ่อยครั้งเข้า ถึงที่สุดแล้วมันจะรวมตัวแล้วขาดออกไปจากใจ

อย่าคาดอย่าหมาย การคาดการหมายว่าทําอย่างนี้แล้วจะเป็นมัชฌิมา ทําอย่างนี้แล้วมันจะสามัคคี อันนั้นเป็นการคาดการหมาย ยิ่งคาดหมายมากขนาดไหน การรื้อถอน การค้นคว้าของเรามันจะต้องเพิ่มแรงงานไปขนาดนั้น เราถึงต้องสงสารตัวเราเอง ถึงว่าต้องย้อนกลับมาตั้งสติไว้ เราจะไม่คาด เราจะไม่หมาย เพราะการคาดหมายนี้ เราทําให้จิตของเรานี้ลึกลงไป แล้วเราก็ต้องทําปฏิบัติลงไปตามจิตสภาวะแบบนั้น แล้วมันเป็นคุณกับเราไหมล่ะ

ถ้ามันไม่เป็นคุณกับเรา เหมือนหมอเลย หมอเขารู้ว่ายาบางอย่างมันจะมีผลข้างเคียง เขาจะไม่ใช้ยานั้น นี่เหมือนกัน เราปฏิบัติอยู่ ผลข้างเคียงของมันคือกิเลสมันหมายไปก่อน แล้วมันก็มีผลข้างเคียงขึ้นมา พอผลข้างเคียงมันก็ไม่เป็นผลด้วย เห็นไหม มันถึงที่สุด ต้องสะอาด ต้องบริสุทธิ์ ไม่มีผลข้างเคียง ไม่มีตัวตน ไม่มีสิ่งใดๆ เข้าไปเจือปน มันถึงจะเป็นมรรคสามัคคีโดยธรรมชาติของมัน พอมันขาดออกไป นี่มีดวงตาเห็นธรรม

พอมีดวงตาเห็นธรรม เราปฏิบัติ ศากยบุตรเป็นเชื้อไขของธรรม เรามีสัญชาติธรรม เราเข้ากระแส ถ้าเราเข้ากระแส เราต้องประพฤติปฏิบัติ เราจะไม่เหมือนพระเทวทัตแล้ว พระเทวทัตเหาะเหินเดินฟ้าได้ แต่ไม่ยกขึ้นวิปัสสนา ถึงว่า เวลาจิต กิเลสมารมันมีอํานาจเหนือกว่า แค่ลาภสักการะก็ติด แล้วก็หมุนออกไปหาโทษหาภัยมาให้กับตนเอง เพราะสติสัมปชัญญะไม่พอ

แต่เวลาเราพิจารณาของเราเข้ากระแสแล้ว สีลัพพตปรามาส เราจะไม่ลูบคลําในศีล เราจะผิดศีลอีกไม่ได้เลยในเจตนา แต่ความพลั้งเผลอ เพราะสติเราไม่สมบูรณ์ เป็นไปได้ เพราะว่าสิ่งที่พลั้งเผลอ เพราะเราเข้ากระแส พอเข้ากระแส เหมือนกับคนทําธุรกิจ ธุรกิจกําลังเป็นขาขึ้น กําลังมีความเจริญรุ่งเรือง เราต้องรีบทําของเราเพื่อประโยชน์ของเรา พอเข้ากระแสไป อบายภูมินี่ปิด อบายภูมิไม่เกิดอีก แต่ยังต้องเกิดในภพมนุษย์ นางวิสาขาสร้างอํานาจวาสนามาขนาดนั้น ประพฤติปฏิบัติมาขนาดนั้น แล้วก็ตายไป พระโสดาบันก็ต้องมาเกิดอีก สิ่งที่เกิด เกิดในมนุษย์ เกิดได้เพราะเกิดเป็นกามภพ

เราเข้ากระแสแล้วเราถึงต้องย้อนวิปัสสนายกขึ้น ทําความสงบของใจขึ้นไป ความผิดพลาดที่ทําให้เราตกตํ่า ไม่มี แต่ความผิดพลาดจะทําให้เราติดในการประพฤติปฏิบัติ มี มีเพราะอะไร เพราะกิเลสอย่างหยาบมันขาดไป กิเลสอย่างกลาง กิเลสอย่างละเอียด กิเลสอย่างละเอียดสุด อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อยู่ข้างหน้า รอเราอยู่นะ ถ้าเราเข้าไปเจอตัวมัน เราเข้าไปทําลายมันได้ นี้คืออํานาจวาสนา ถ้าเราเข้าไปไม่ถึงตรงนี้ เราปฏิบัติไปมันก็ปฏิบัติด้วยความทุ่มกําลังของเราเข้าไป แต่มันเข้าไปไม่ถึงเพราะกิเลสมันบิดเบือนไง เราก็เทียบธรรมวินัยอีกแล้ว

ถ้าธรรมวินัย เห็นไหม มรรค ๔ ผล ๔ ในเมื่อมรรคขั้นที่ ๑ มันเห็นชัดเจน เราพยายามทําโสดาปัตติมรรค เราใคร่ครวญในสักกายทิฏฐิ ความเห็นผิดในกาย มันเห็นๆ อยู่แล้ว แล้วเราวิปัสสนาไปมันปล่อย คนที่มีดวงตาเห็นธรรมไม่มีความลังเลสงสัยในธรรม มันชัดเจนมาก แต่ความพิจารณาขึ้นไปข้างบน กิเลสอย่างละเอียดมันก็บิดเบือนไป เราถึงต้องพยายามทําความสงบของใจ

ถ้าทําความสงบของใจ ใจนี้จะมีสติ เห็นไหม สติปัญญาตัวก้าวเดิน ความเพียรชอบ การงานชอบ งานในการใคร่ครวญกิเลสเข้ามา กิเลสมันอยู่ที่ไหน? กิเลสมันอยู่ที่ใจ เราถึงต้องทําความสงบของใจเข้ามาเพื่อย้อนกลับเข้ามา ใช้กําลังของเรา เวลาประพฤติปฏิบัติใช้กําลัง ใช้ความพากเพียรของเรา พากเพียรเข้ามา

งานอย่างอื่น งานในการกระทําเขาต้องอาศัยนะ ทําธุรกิจเขาต้องอาศัยลูกค้า อาศัยต่างๆ อาศัยสิ่งต่างๆ เป็นผลตอบสนองกัน แต่ในการประพฤติปฏิบัติ ใจของเรา กายของเรา อยู่ในป่าในเขา พระเราออกธุดงค์ในป่าในเขา พยายามทําสิ่งนี้ พยายามค้นคว้าสิ่งนี้ เพราะสิ่งที่เป็นชัยภูมิในป่าในเขา มันจะมีสิ่งที่ว่าให้หัวใจเรามีโอกาสในการประพฤติปฏิบัติมาก เราไม่คลุกคลีในหมู่คณะ คลุกคลีต่างๆ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติไง ในวงปฏิบัติของเราถึงต้องมีสัปปายะ หาที่สมควรแก่การประพฤติปฏิบัติ ยิ่งครูบาอาจารย์ที่เคยประพฤติปฏิบัติมาจะสงวนจะรักษาสิ่งนี้นะ เพราะอะไร

เพราะผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมามันเห็นคุณไง คุณของการที่เราได้มาจากตรงไหน เราปฏิบัติมาอย่างไร แล้วมันจะรักษาสิ่งนั้น เหมือนกับนักกีฬาเลย ถ้านักกีฬาของเราไม่มีสนามฝึกซ้อม แล้วเราจะเอากําลังมาจากไหน เราจะพัฒนาทักษะของเราได้อย่างไร ออกธุดงค์เพราะเหตุนี้ไง ออกธุดงค์ไปเพื่อการค้นคว้า เพื่อหาเรา เพื่อหาใจ เพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจ เราต้องค้นคว้าหาใจ

แต่ผู้ที่อยู่ทางโลกเขาสบประมาทไงว่า “พระเราทําไมต้องออกป่า ทําไมต้องออกไปอย่างนั้น” ผู้ที่ไม่ปฏิบัติเขาไม่เข้าใจหรอก เขาก็คิดของเขาเข้าไป “ถ้าเราสามารถทําได้ อยู่ที่ไหนก็ต้องทําได้สิ อยู่ในเมืองก็ต้องทําได้ อยู่ที่ไหนต้องทําได้” เขาไม่เข้าใจเรื่องของกิเลสเลย เขาไม่เข้าใจเรื่องของอํานาจวาสนาเลย จริตนิสัยของคนเขาก็ไม่เข้าใจ เขาไม่เข้าใจสิ่งต่างๆ ทั้งหมดเลย แล้วเขาก็คิดของเขาว่าการทําสภาวะแบบนี้อยู่ในเมือง การค้นคว้าถึงจะเป็นไป...มันจะเป็นไปได้อย่างไร แม้แต่การประพฤติปฏิบัติเข้าป่าเข้าเขา การค้นคว้าหาตัวเอง ถ้าจิตมันสงบขึ้นมาอย่างนี้ เวลากิเลสมันบิดเบือนอย่างนี้ แล้วเราจะไปหากายที่ไหนล่ะ เราจะไปหาจิตที่ไหนล่ะ เราจะไปหาธรรมที่ไหนล่ะ แล้วเราจะวิปัสสนาอย่างไรล่ะ เห็นไหม เราถึงจะต้องค้นคว้าของเราเข้ามา

ผู้ใดค้นคว้า ผู้ใดเข้ามาเห็นสติปัฏฐาน ๔ นั้นคืองานต่อไป ถ้างานต่อไปจับต้องสิ่งนี้ได้ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเป็นการชําระกิเลสของตัว มันเห็นเทคนิคของกิเลสแล้วมันจะสยดสยองไง

ทุกคนเวลาคิด คิดแต่ว่าศัตรูของเรา ผู้ที่มีอํานาจ มีการเบียดเบียนกันในโลกนั้นเป็นสิ่งที่น่ากลัว แต่ไม่มีใครเคยเห็นเลยว่ากิเลสในหัวใจของเราน่ากลัวที่สุด จะน่ากลัวมาก ขนาดว่าเราปฏิบัติธรรมเข้ากระแสแล้วนะ มันยังบิดเบือนเพื่อจะให้เราเกิดตายในอํานาจของมัน ไม่ให้พ้นไปจากกระแสของมันได้ แล้วเราจะนอนใจได้ไหม ถ้าเรานอนใจไม่ได้ เราต้องพลิกขึ้นมา พยายามค้นคว้าเข้าไปๆ ทําความสงบของใจเข้าไป จะต้องเห็นกาย กายอย่างไร ถ้าจับต้องจิตก็เหมือนกัน จะเห็นสภาวะเหมือนกัน กาย เวทนา จิต ธรรม สภาวะแบบใดก็ได้ ถ้าเราจับต้องสิ่งนี้ได้ วิปัสสนาไปด้วยการใคร่ครวญ มันจะเป็นงานไง

แต่เดิมเราไม่เคย เราคิดเป็นเรื่องโลก เราจะคิดเป็นโลกๆ ไปหมดเลย แต่สิ่งที่เวลาประพฤติปฏิบัติผ่านขั้นตอนมามันจะเป็นความเคย จิตนี้ทํางานเป็น เหมือนคนทํางานเป็น ทํางานเป็น แต่งานมันคนละแง่มุม มันต้องใช้เทคนิคอย่างใหม่ แต่มันก็มีพื้นฐานไง มันถึงจับต้องสิ่งนี้ แล้วเราพยายามซํ้าเข้าไปๆ สภาวะซํ้าอันนี้มันถึงเป็นการฝึกใจ

มันรู้ตั้งแต่ขั้นต้นมาแล้วว่าเวลาพิจารณาไปแล้วมันไม่มีเหตุมีผล มันจะเสื่อมอย่างไร แล้วถ้ามันมีเหตุมีผล มันขาดอย่างไร สิ่งนี้มันจะยํ้าเตือนกับใจตลอด แล้วเวลาพิจารณาไป ถ้ามีการคาดหมายอย่างละเอียด มันจะบอกว่า “เหมือนกับอันนั้นไง มันปล่อยอย่างนี้แล้วมันจะเป็นอย่างนั้น” มันก็จะมีตลอดไป เพราะอวิชชา สิ่งที่เป็นอวิชชาที่ใจ เราไม่ต้องการให้เป็นสภาวะของกิเลสแสดงตัวหรอก เราต้องการชําระกิเลส เราต้องการฆ่ามัน แต่เราก็ไม่รู้สิ่งที่จะฆ่ามัน

คําว่า “มัน” ก็คือเราไง คําว่า “สรรพสิ่ง ความรู้สึกทั้งหมด” ก็คือเกิดจากกิเลส เพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจ กิเลสกับใจอันนี้ ปฏิสนธิจิตนี้อันเดียวกัน จิตปฏิสนธินี้พร้อมกับพญามาร มันมาจากอันเดียวกัน ถ้าเรามีกําลังขึ้นมา สิ่งนี้จะเป็นธรรม สิ่งที่เป็นธรรมคือความสงบของใจเป็นพื้นฐาน แล้วปัญญาจะใคร่ครวญออกไป สิ่งนี้เป็นธรรม

ถ้าเป็นธรรม เราจะใคร่ครวญว่า “ใกล้ธรรมหรือไกลธรรม” เราจะเป็นญาติกับศาสนาเพื่อความใกล้เคียง เห็นไหม เขาต้องการเป็นญาติกับศาสนาเพื่อจะใกล้เคียงกับพระพุทธศาสนา แต่เราใกล้เคียงกับธรรมเข้ามา

ความห่างไกล ถ้ากิเลสมันขับไส เราหลุดออกไปเลยนะ เวลาปัญญามันใคร่ครวญ มันจะหลุดออกไป นี้ว่าเราใกล้ธรรม เราอยู่กับธรรม ทําไมมันบิดเบือนออกมาเป็นเรื่องของกิเลส แล้วก็เสื่อม มันเสื่อมจากการประพฤติปฏิบัติ มันเสื่อมจากพลังงานอันนั้น แต่มันไม่เสื่อมจากธรรมที่เราได้มา เสื่อมจากอันนี้ เสื่อมจากการที่ว่าเจริญแล้วเสื่อมขณะที่ก้าวเดินอยู่ แต่ผลที่รองรับอยู่อันนี้ไม่เสื่อมเด็ดขาด เพราะเราเข้ากระแสมาแล้ว เห็นไหม ขนาดเข้ากระแส งานของเรายังต้องต่อสู้ขนาดนี้เลย เราพลิกแพลงออกไปด้วยปัญญาญาณตลอดไป ต่อสู้ไป

เพราะสิ่งที่เป็นพื้นฐานมา พิจารณาซํ้าแล้วซํ้าเล่า ซํ้าแล้วซํ้าเล่า ถึงที่สุด เวลาพิจารณากาย สภาวะนั้นจะคืนไป นํ้าจะระเหยไปก่อน ไฟจะออกไป แล้วดินออกเป็นดิน นํ้าออกไปเป็นนํ้า ดินเป็นดิน ลมเป็นลม ไฟเป็นไฟ คืนตัวออกไป มันเห็นสภาวะสิ่งต่างๆ มันไม่มีสิ่งใดเลยที่จะเป็นความจริงนี่นะ ความจริงที่ว่าจิตนี้อาศัยสิ่งนี้อยู่ แล้วอาศัยสิ่งนี้เป็นพื้นฐานออกไปเกาะเกี่ยวสิ่งต่างๆ มันเห็นนะ สิ่งนี้ก็ไม่จริง สิ่งที่ไม่จริง เห็นไหม มันเกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป ไตรลักษณะเกิดขึ้นต่อหน้าต่อตา มันเป็นปัจจุบันธรรมที่ว่าเป็นมัชฌิมาปฏิปทา เห็นไหม ปัจจุบันธรรม

อดีตอนาคตแก้กิเลสไม่ได้ สิ่งที่เป็นปัจจุบันธรรมที่มันเกิดขึ้นมาเดี๋ยวนั้น มันเห็นสภาวธรรมแบบนั้น แล้วมันปล่อยวางขาดไปเดี๋ยวนั้น เห็นไหม กามราคะ-ปฏิฆะอ่อนตัวลง กายกับจิตแยกออกจากกันโดยธรรมชาติเลย เก้อๆ เขินๆ มีความเวิ้งว้าง มีความสุขมาก นี่บุคคลที่ ๒

บุคคลที่ ๓ บุคคลที่ ๔ ปล่อยวางตามความเป็นจริงของเขา มีความสุขมาก ถ้าเราไม่มีธรรมวินัยเป็นเครื่องตรวจสอบ เราว่าสิ่งนี้เป็นความสุข สิ่งนี้เป็นความสุขมาก เราจะติดอยู่กับสิ่งนี้ มันเป็นความสุขนะ กิเลสร้ายกาจมาก เอาความสุขมาหลอกเรา หลอกว่า “มีความสุข ตรงนี้ใช่แล้ว สิ่งนี้เป็นมรรคผลนิพพาน” แล้วเราก็อยู่กับสิ่งนี้ไป ถ้าไม่มีธรรมวินัยมาเปรียบเทียบ ถ้าถึงที่สุดตายลงจะรู้ทันทีเลย เพราะจิตมันต้องเกิด มันยังเกิดอยู่ในกามราคะ สิ่งที่เกิดในกามราคะมันจะเป็นนิพพานไปที่ไหนล่ะ

เพราะว่านิพพานคือการดับกิเลสหมด สิ่งที่กิเลสดับหมด มันจะต้องไม่เกิดอีก ถ้าไม่เกิดอีก เห็นไหม ชาตินี้เป็นชาติสุดท้ายสําหรับผู้ที่เข้าถึงธรรม

ถ้ายังเข้าไม่ถึงธรรม เข้าถึงกระแสของธรรม มีธรรมเป็นพื้นฐาน มันยังเกิดตายๆ ยังเกิดได้อยู่ เพราะมันยังเกิดอยู่ในกามภพอยู่ แล้วกิเลสก็ว่านี่เป็นผลๆ ถ้าเรามีธรรมในหัวใจ แล้วเรามีธรรมมีวินัยเป็นครูเป็นอาจารย์ องค์ศาสดาเทียบอยู่แล้ว เราเทียบเคียงมรรค ๔ ผล ๔...มรรค ๔ ผล ๔ สิ่งนี้เราไม่มี เราทําแล้วมันไม่ถึงมรรค ๔ ผล ๔ เราก็ต้อง...อ้อ! ถ้ามีครูมีอาจารย์ เวลา ธมฺมสากจฺฉา หาครูหาอาจารย์ ครูอาจารย์จะสนทนาธรรม ถ้าเราตอบปัญหาถูกต้อง ๒ ปัญหา แล้วปัญหาที่ ๓ เราตอบไม่ได้ล่ะ เห็นไหม ครูบาอาจารย์บอก “อย่างไรก็แล้วแต่ ต้องออกมาค้นคว้าหากายใหม่”

ถ้าเราค้นคว้าหากายใหม่ ถ้าเราเชื่อเราก็จะทํา ถ้าเราไม่เชื่อ เราก็ว่าของเราถูก ของครูบาอาจารย์ผิด นี่กิเลสมันว่าอย่างนั้นนะ ว่ากับเรา เพราะกิเลสกับเรามันเป็นเพื่อนกัน มันอยู่ด้วยกัน มันคบ มันสนิทชิดเชื้อกันมานาน มันถึงฟังกันไง มันไม่ฟังธรรม มันฟังกิเลส ถ้ามันฟังกิเลส มันก็ติดอยู่อย่างนั้น

แต่ถ้าคนมีวาสนา ครูบาอาจารย์พูดเพื่อเป็นประโยชน์กับเรา เพราะคําพูดของท่าน ท่านพูดเพื่อเรา นั่นของท่าน ท่านผ่านไปแล้ว ท่านจะมีประโยชน์สิ่งใด ท่านพูดแล้วท่านไม่ได้บวกได้ลบกับเรา เราต่างหากมีบวกมีลบ ฉะนั้น เราถึงต้องย้อนกลับไง

ถ้าเราย้อนกลับขึ้นมา เราจะเริ่มออกแสวงหา ถ้าแสวงหาไป สิ่งที่แสวงหาไป ค่อยทําความสงบของใจ ถ้าทําความสงบของใจ แสวงหาต่างๆ ไม่มีสัมมาสมาธิ ไม่มีสติ เราจะเอาอะไรไปแสวงหา ถ้าเราก้าวเดินไม่มีเท้า เราจะเอาอะไรก้าวเดินไป สติปัญญาเราสะสมมา เราทําตั้งแต่สติของปุถุชนนะ มนุษย์ต้องมีสติ ต้องมีสมาธิ ถึงเป็นมนุษย์ ถ้าขาดจากสติ ขาดจากสมาธิ ก็เป็นคนเสียจริตไป แล้วพยายามฝึกฝน พยายามทําขึ้นมา จนมันรวมตัว มรรคสามัคคี มันมีสติด้วย มีสมาธิด้วย แล้วเราสร้างสมขึ้นไป เราจะเข้าไปจับกายอันละเอียดนี้ มันจะเป็นมหาสติ-มหาปัญญา

สิ่งที่เป็นมหาสติ-มหาปัญญา เพราะมันใกล้เคียงกับจิต สิ่งที่ใกล้เคียงกับจิต จิตกับขันธ์อันละเอียดมันจะอยู่ด้วยกัน ถ้าเราย้อนกลับขึ้นมา สิ่งนี้ก้าวเดินไป จับตรงนี้ ตรงนี้จะเป็นกามราคะ เห็นไหม ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติในเรื่องของกายจะเห็นเป็นอสุภะ สิ่งที่เป็นอสุภะ-อสุภัง สิ่งที่เห็นกามราคะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติทุกคนส่วนใหญ่จะบอกเลย ให้พิจารณากายนี้เป็นอสุภะ อสุภะมันจะเกิดตรงนี้ ถ้าเกิดจับเห็นสภาวะของกาย มันจะเป็นเรื่องของความเยิ้มไปของเนื้อหนังมังสาที่มันเน่ามันเหม็นของมัน เห็นสภาวะแบบนั้นนะ

ถ้าสภาวะแบบนั้น จะเห็นอย่างนี้ได้ต้องมีสติ ต้องมีสมาธิเป็นพื้นฐาน ถ้าไม่มีสมาธิ ภาพนี้มันไม่อยู่กับเราหรอก มันจะไหว มันจะเคลื่อนไปได้เร็วมาก เราถึงต้องปล่อยเลย ถ้าคนไม่เข้าใจมันจะเข้าไปต่อสู้ เข้าไปพยายามดึงสิ่งนี้มา ถ้ายิ่งดึงสิ่งนี้มา มันส่งออกไป สิ่งที่ส่งออกไป กระแสมันส่งออกไป เราถึงปล่อย แล้วกลับมากําหนดพุทโธๆ

แล้วมันกําหนดพุทโธไม่ได้ด้วย เพราะอะไร เพราะกระแสของมันไง กระแสของงาน มันอยากได้งานมาก มันอยากพุ่งออกไป เพราะตัดกิเลสด้วยปัญญา ไม่ใช่ตัดกิเลสด้วยสมาธิ เราก็คิดว่าปัญญาอันนี้จะก้าวเดินออกไป ความที่ว่าเรายังไม่รอบในขั้นตอนที่กิเลสอันละเอียดที่มันพลิกแพลง เราจะไม่รอบสิ่งนี้หรอก ถ้าไม่รอบ เราก็ต้องคิดของเรา

นี่คาดหมาย การคาดหมายกับธรรมวินัย พระพุทธเจ้าสอนไว้ในพระไตรปิฎกถูกต้อง แต่การประพฤติปฏิบัติของเรา กิเลสมันมีส่วน กิเลสมันถึงบิดเบือนไง บิดเบือนให้เราพยายามใช้ปัญญา “ปัญญาจะฟาดฟันกับกิเลส ปัญญาเท่านั้นจะชําระกิเลส ไม่ใช่สมาธิ” มันถึงจะย้อนกลับมาทําความสงบไม่ค่อยได้ ถึงต้องฝืน

แต่เดิมเราทําสมาธิไม่ได้เลย เพราะกิเลสมันเต็มหัวใจ แล้วเราพิจารณาเข้ามาจนถึงจุดนี้ เวลามันจะทําสมาธิมันก็เป็นปัญญา แต่ปัญญามันมีธรรมรองรับมันถึงสูงไง เราถึงต้องพยายามย้อนกลับมา พยายามทําความสงบของใจเพื่อสร้างพลังงานอันนี้แล้วออกไปพิจารณา พิจารณาซํ้าแล้วซํ้าเล่าจนอสุภะมันปล่อยวางๆ เห็นไหม จนถึงที่สุด อสุภะมันจะเข้ามาถึงเนื้อจิต มันจะปล่อยกัน

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน ขันธ์กับจิตอันนี้มันละเอียดมาก มันอยู่ด้วยกัน กามราคะ กามราคะคือตัวใจ ถ้าเราพิจารณาอสุภะ เพราะอะไร เพราะตัวใจมันเป็นกามราคะ ตัวใจมันเป็นตัวโทษ ตัวใจมันเป็นตัวกิเลส แล้วมันเห็นพิจารณาอสุภะ อสุภะอยู่ที่ไหนล่ะ? อสุภะอยู่ที่ใจเป็นคนเห็นอสุภะ ถ้าใจเป็นคนเห็นอสุภะ อสุภะมันอยู่ข้างนอกไง มันพิจารณาสิ่งนั้นเข้ามาๆ มันถึงย้อนกลับเข้ามา

อสุภะมันเป็นเรื่องของกาย กายมันเป็นกิเลส มันเป็นกามได้อย่างไรล่ะ ในเมื่อมันเป็นวัตถุ มันเป็นเรื่องของธาตุ มันเป็นกามไหม มันจะเป็นกามได้อย่างไรในเมื่อมันไม่ใช่สิ่งมีชีวิต แต่ตัวสิ่งที่มีชีวิต ตัวสิ่งที่มีความรู้สึก ตัวสิ่งที่เป็นกามราคะคือตัวของใจ มันถึงย้อนพิจารณาซํ้าแล้วซํ้าเล่า มันถึงจะเข้ามาถึงใจ แล้วมันชําระกันที่ใจ นี่พิจารณากาม พิจารณาจิตก็เหมือนกัน แต่พิจารณาจิตนี้มันเป็นสิ่งที่ละเอียด มันเป็นกามราคะ ตัวมันเป็นเรื่องของกาม มันจะเสพในตัวมันเอง สิ่งที่มันเสพในตัวมันเองเพราะมันเป็นขันธ์กับจิตนี้มันอยู่ด้วยกัน ปัญญามันถึงต้องใคร่ครวญ ต้องใช้ความละเอียดอ่อน สิ่งที่ละเอียดอ่อน เห็นไหม มหาสติ-มหาปัญญา

คําว่า “มหาปัญญา” ไม่ใช่ปัญญาธรรมดานะ มหาปัญญาที่เราสร้างสมขึ้นมา ศากยบุตร บุตรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นนักรบ รบกับหัวใจของตัว รบกับภพชาติ รบกับกิเลสในหัวใจที่มันพาให้จิตดวงนี้ตายเกิดๆ มา สิ่งที่จะเกิด เกิดในกามราคะ สิ่งที่เป็นกามราคะ ถ้าเราชําระไม่ได้ มันจะต้องไปเกิดในเทวดานี้แน่นอน สิ่งนี้เกิด เกิดเด็ดขาด ถ้าเราทําลายสิ่งนี้มันถึงพิจารณาเข้ามา ความละเอียดของปัญญาจะใคร่ครวญบ่อยครั้งเข้าๆ มันจะว่างนะ ว่าง ปล่อยวางแล้วจะว่าง แล้วจะมีกิเลสว่าสิ่งนี้เป็นธรรมๆ จะติดสภาวะแบบนี้ กิเลสมันจะพลิกแพลงอย่างนี้ แล้วให้ติดอย่างนี้ไปตลอด แล้วมันจะล้มลุกคลุกคลาน จะต้องต่อสู้กันรุนแรง ในขั้นของกามราคะนี้มันจะรุนแรงมาก ในการต่อสู้กับกิเลส สิ่งนี้มันจะละเอียดอ่อนแล้วรุนแรงมหาศาล นี่สิ่งที่มหาศาล

ในการประพฤติปฏิบัติ ทีแรกว่าอยากเห็นอสุภะๆ...ไม่ต้อง เวลาเจอมันแล้วสู้มันให้ได้เถอะ สิ่งที่สู้ให้ได้ ถ้าเป็นธรรมจักรเคลื่อน สิ่งที่เป็นธรรมจักร ปัญญาญาณเคลื่อนออกไป สู้ได้ พอสู้ได้มันก็อ่อนตัวลง ปล่อยวางๆ เริ่มต้นมันจะเข้มแข็งมาก สิ่งที่เข้มแข็งเพราะมันมีกําลังมาก เราต่อสู้มัน พิจารณาเข้าไปด้วยปัญญา ฟาดฟันมันบ่อยครั้งเข้าๆ มันจะเริ่มปล่อยวางๆ ความหลงผิดก็ว่าเป็นธรรม

แต่ถ้าพอมันเทียบเคียงกับความรู้สึก เห็นไหม ออกมา เรายังมีความรู้สึกอยู่ สิ่งนี้ยังเป็นกิเลสอยู่ สิ่งนี้ยังทําให้ใจเคลื่อนไหวอยู่ นี้ไม่ใช่ ไม่ใช่ก็ซํ้า ปล่อยวางก็เป็นสภาวะแบบนั้น ปล่อยวางๆ ถึงที่สุด ตัวของมันเองต่างหาก ตัวของความรู้สึก ตัวของจิตนั้น ตัวกามฉันทะความพอใจของมัน ตัวมันเองต่างหากต้องทําลายตัวมันเอง ปล่อยวาง ขาดออกไปจากใจ ครืน! ออกไปจากใจ เห็นไหม

ขันธ์อันละเอียด สิ่งที่ขันธ์กับจิตถึงไม่ใช่อันเดียวกัน มันจะปล่อยวางสิ่งนี้ขาดโดยธรรมชาติของมันเลย ธรรมชาติของจิตเลยนะ ธรรมชาติของธรรมจักรจะเป็นสภาวะแบบนั้น แล้วก็ฝึกซ้อมไง การฝึกซ้อม เศษส่วนของจิตมันจะมีตรงนี้ เรื่องของกามราคะนี้มันมีแง่มุมของมัน แง่มุมนี้ถึงต้องซ้อมๆ มันจะปล่อย สิ่งที่ปล่อย เราก็เข้าใจผิด เห็นไหม ถ้าเราเทียบเคียงกับธรรมวินัย ก็จะว่ามรรค ๔ ผล ๔ ขณะที่ฝึกซ้อมมันจะปล่อยอีก ว่าง ว่างมาก ว่างจากกันแล้วยังมีเหตุผลว่างซํ้า เราก็ติดสิ เพราะอะไร เพราะเรามีเหตุมีผลมาจากข้างหน้า มีเหตุมีผลมันจะบอกกามราคะมันขาด มันสะเทือนออกไปจากใจ...ไปแล้ว ฝึกซ้อมมันก็รวมใหญ่ ว่างอีก เห็นไหม “จิตเดิมแท้นี้ผ่องใส จิตเดิมแท้นี้หมองไปด้วยอุปกิเลส” มันจะว่างเข้าไปหาตัวจิตของมันเลย สิ่งนี้เป็นตัวจิตของมัน นี่คือตัวอวิชชา ถ้าเข้าไปถึงอวิชชา เห็นไหม ความใกล้ธรรม

ความใกล้ธรรมหรือไกลธรรม เป็นญาติกับธรรม ทวนกระแส พอได้สัญชาติ ตั้งแต่มีชาติของธรรมขึ้นมา ธรรม สภาวะเกิดขึ้นมากับใจ ได้สัญชาติก็ต่อสู้กับกิเลสมาเป็นชั้นเป็นตอนจนถึงตัวมันไง ถึงตัวอวิชชา จะเข้าไปจมอยู่ในนั้นเพราะเราเทียบกับธรรม กิเลสมันหลอก หลอกว่ามรรค ๔ ผล ๔

ขณะที่ฝึกซ้อมกับกามราคะ เราก็เป็นมรรคตอนขั้นหนึ่ง เราก็ติดตรงนั้น ติดไปเลย ติดสิ่งนั้น วนเวียนกับสิ่งนั้น จนมีครูบาอาจารย์มาชี้นํา หรือกิเลสมันเสี้ยม บอกว่า “มรรค ๔ ผล ๔ เพราะเทียบกับธรรมวินัยขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า องค์ศาสดานี้เราเทียบแล้วมันก็เป็นมรรค ๔ ผล ๔ มันหมดแล้ว มันมีเหตุมีผล”...เหตุผลของกิเลส มันไม่ใช่เหตุผลของธรรม

ถ้ามันเป็นเหตุผลของธรรม มันจะย้อนกลับ สิ่งที่ย้อนกลับ ครูบาอาจารย์ย้อนกลับ เทียบว่า ถ้ามันเป็นความจริง มันจะต้องเห็น เห็นว่าความเกิดขึ้น จุดของมันที่มันเป็นตัวเกิด สิ่งที่ตัวเกิด กามราคะมันปล่อยมา มันก็มีปล่อยสิ่งนั้นมา ปล่อยมาแล้วมันไปไหนล่ะ? มันเป็นขั้นของความว่าง สิ่งที่เป็นความว่าง แล้วอะไรมันรู้ความว่างล่ะ ในเมื่อจิตดวงนั้นมันยังบอกว่าว่างได้ ในเมื่อจิตดวงนั้นมันมีความรู้สึกได้ เห็นไหม ความสุขหรือความทุกข์อันละเอียดไง

สิ่งนี้ละเอียดมาก มันว่าเป็นความสุขล้วนๆ แต่มันไม่รู้เลยว่าสิ่งนั้นคือความอาลัยอาวรณ์ไง มันอาลัยอาวรณ์ มันอ้อยอิ่งในตัวมันเอง มันจะหลอกไง หลอกให้เราตายจากตรงนั้น นี่อวิชชาร้ายกาจ ถ้าเราตายตรงนั้น เกิดบนพรหม แล้วก็สุกไปข้างหน้า แต่ถ้าเราย้อนกลับเข้ามาเป็นในภพชาตินี้ เราไม่ต้องอาศัยกาลเวลาให้มันยาวออกไป เราทําอย่างนี้ ถึงว่า หาครูหาอาจารย์นี้สําคัญมาก ครูบาอาจารย์ที่รู้แจ้งจะเห็นสภาวะแบบนี้ ถ้าเห็นสภาวะแบบนี้ บอกให้ย้อนกลับ ถ้าจิตมันย้อนกลับ ความย้อนกลับจะเข้าไปจับได้ สิ่งที่จับได้นั้นคือตัวอวิชชา

การขุดคุ้ย การค้นคว้า เราเข้าใจว่าการวิปัสสนามันเป็นงานวิปัสสนาเท่านั้น แต่ถ้าผู้ปฏิบัติจะรู้เลยว่า ถ้าเราไม่ได้งาน เราไม่เห็นกาย เวทนา จิต ธรรม เราจะไม่ได้งาน ถ้าเราเห็นกาย เวทนา จิต ธรรม นั้นเป็นปากทางที่เราจะเริ่มเป็นงานขึ้นไป นี่เหมือนกัน ถ้าเราจับอวิชชาไม่ได้ เราจะไม่เห็นงาน เราจะเริ่มต้นไม่ได้ ถ้าเริ่มต้นไม่ได้ เราก็จะติดตรงนั้นไป ถ้าเราย้อนกลับขึ้นมา ใช้ความละเอียดอ่อนของปัญญาญาณอันละเอียดมาก ย้อนกลับเข้าไปจับตัวอวิชชา เห็นตัวอวิชชานะ สิ่งที่เป็นอวิชชา ครูบาอาจารย์บอกแล้ว นี่ปัญญาอย่างละเอียด

ปัญญาที่เราใคร่ครวญขึ้นมามันเป็นปัญญาของสังขาร สิ่งที่เป็นสังขาร เป็นขันธ์ ขันธ์กับจิต ปัญญามันถึงมีการต่อเนื่องกัน แต่ถ้าเป็นอวิชชา ไม่ใช่ขันธ์ สิ่งที่ไม่ใช่ขันธ์ เห็นไหม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ความละเอียดอ่อนของมัน ปัจจยาการ มันจะรับรู้ในตัวมันเอง รู้ตัวมันเอง วนอยู่ในตัวมันเองหมด แล้วสิ่งที่จะเข้าไปทําลายมันก็ต้องเป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา เป็นวิชชา เป็นวิชชาก็ย้อนกลับ สิ่งที่ย้อนกลับนั่นคือความเป็นไปของมัน สิ่งที่เป็นไปของมัน ชําระสิ่งนี้ออกหมด เห็นไหม สภาวธรรม สิ่งนี้เป็นธรรม

จากว่า “ใกล้ธรรมหรือไกลธรรม” เป็นญาติกับศาสนา อยากจะใกล้ธรรมมาก ใกล้ธรรมแบบโลกๆ ก็หาเป็นญาติกับศากยวงศ์ เป็นญาติกับศาสนาด้วยการให้ลูกไปบวช แต่เราศึกษาในพระไตรปิฎกมา เราจะเป็นญาติกับศาสนาต่อเมื่อเราประพฤติปฏิบัติจนมีดวงตาเห็นธรรม เข้ากับกระแสของธรรม เป็นญาติกับธรรม ถ้าเราเป็นญาติกับธรรม แล้วเราทวนกระแสเข้าไป ใกล้เข้าไปเรื่อย ใกล้ธรรมของเรา

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกไว้ในพระไตรปิฎก “ผู้ที่อยู่กับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จับชายจีวรอยู่ แต่ไม่ประพฤติปฏิบัติก็เหมือนกับอยู่ไกลเรา ไกลมากๆ” แต่ผู้ที่อยู่ชนบทประเทศ อยู่ไกลแสนไกล เพราะชมพูทวีปสมัยพุทธกาลกว้างมาก พระกัจจายนะไปสอนพระโสณะอยู่ที่ชนบทประเทศ อยู่ไกลเราขนาดไหน ประพฤติปฏิบัติธรรมตามธรรมและวินัย มรรคอริยสัจจัง ตามข้อวัตรปฏิบัติ ปฏิปทาเครื่องดําเนิน

ถ้ามีปฏิปทาเครื่องดําเนินอยู่ นั้นคือถนนหนทางที่เราจะก้าวเดินไปได้ ปฏิปทาเครื่องดําเนินนี้ พระกัจจายนะสอนพระโสณะ อยู่ไกลมาก อยู่ไกลขนาดไหนเท่ากับอยู่ใกล้ธรรม เพราะธรรมนี้อยู่ในหัวใจของพระกัจจายนะ ธรรมนี้อยู่ในหัวใจของพระโสณะ พระโสณะอยู่ไกลแสนไกล แต่ประพฤติปฏิบัติธรรมตามเรา เหมือนกับอยู่ใกล้เรา ผู้ที่อยู่กับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเลย เกาะชายจีวรอยู่เลย แต่ไม่ประพฤติปฏิบัติตามธรรมตามวินัย ถึงอยู่ไกลเรา

อยู่ใกล้ธรรมหรืออยู่ไกลธรรม ประพฤติปฏิบัติขึ้นมาจนหัวใจของเราเป็นธรรม ถ้าหัวใจของเราเป็นธรรม ศากยบุตร บุตรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเต็มองค์ เราบวชมาเป็นพระ เป็นสมมุติสงฆ์ อุปัชฌาย์สอนมา เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ แล้วสงฆ์ญัตติขึ้นมาด้วยจตุตถกรรม เป็นสมมุติสงฆ์ เป็นศากยบุตรโดยสมมุติ เราเป็นพระ เป็นนักรบ เราต้องรบกับกิเลสของเรา งานอื่นนั้นเป็นหน้าที่ของโลกเขา โลกเขาเป็นผู้ที่ส่งเสริม โลกเขาพอใจที่จะส่งเสริมสิ่งนี้อยู่แล้ว เราเป็นนักรบ เราต้องรบกับกิเลสของเรา ไม่ใช่นักรบไปรบกับคนอื่น เรื่องของโลกเขา กองทัพเขาต่อสู้กัน เขารบกันข้างนอก

แต่นักรบ เห็นไหม ศากยบุตร องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางธรรมวินัยไว้ให้เรารบกับกิเลสของเรา ถ้าเรารบกับกิเลสของเราได้ เห็นไหม จากไกลๆ ก็มาใกล้ ใกล้ธรรมแล้วก็เข้ากระแสของธรรม แล้วก็เข้าถึงธรรม ใจดวงนั้นเป็นธรรม เป็นศากยบุตรแท้ เอวัง

๓

ค่าของคน

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๑๗ มกราคม ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจฟังธรรม ฟังธรรมนะ มีธรรมะเราถึงรู้จักคุณค่าของตัวเอง

“ค่าของคนอยู่ที่ผลของงาน” โลกเขาว่ากันอย่างนั้น

“ค่าของคน” คนเราเกิดมามันมีร่างกายและมีจิตใจ

“ค่าของธรรม” ถ้ามีธรรมะอยู่ในหัวใจ จะเข้าใจถึงว่า ชีวิตของเราคืออะไร ชีวิตของเรา เราเกิดมาเพื่อประโยชน์อะไร

การเกิดมานี้เป็นบุญมหาศาล การเกิดมา เกิดมาต่างๆ จิตนี้ต้องเกิดโดยธรรมชาติของจิต สิ่งที่พิสูจน์สิ่งนี้ได้คือธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะมีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงพิสูจน์สิ่งนี้ แล้วใจพิสูจน์สิ่งนี้ จนถึงที่สุดแล้ว ถ้าผู้ที่ปฏิบัติธรรมแบบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม แล้วผู้ที่ปฏิบัติธรรมโดยสาวกผู้ปฏิบัติถึงที่สุดแล้ว หัวใจจะเป็นใหญ่มาก หัวใจ สิ่งที่รับรู้ สิ่งที่ปลดเปลื้องออกจากใจ ปลดเปลื้องกิเลสออกจากใจ แล้วใจนี้จะมีความสุขโดยสมบูรณ์ โดยเป็นเอกเทศ ไม่เกาะเกี่ยวกับสิ่งต่างๆ ของโลกนี้

แต่ในการเกิดของเรา เราต้องเกาะเกี่ยวกับสิ่งต่างๆ ไปโดยธรรมชาติของกรรม ธรรมชาติของกรรม กรรมอยู่ในหัวใจของสัตว์โลก แล้วทําให้สัตว์โลกเกิดมาเป็นมนุษย์ “ค่าของคน” เพราะเราเห็นว่าเราเกิดมาเป็นมนุษย์แล้ว เรามีคุณค่ามหาศาลในการเกิดมาเป็นมนุษย์นี้ แล้วเหยียบยํ่านะ ใจมันเหยียบยํ่า มันดูถูกสิ่งต่างๆ ดูถูกสัตว์โลก ดูถูกสิ่งที่ว่ามันตํ่าค่ากว่าเรา เรามีค่าสูงกว่า เรามีอิสระเสรีภาพจะทําตามสิ่งใดก็ได้ แล้วเราก็หลงไปในโลก

สิ่งที่ทําคุณประโยชน์กับโลกเขา ทํางานเพื่อโลก ผู้ที่มีชื่อเสียง ผู้ที่เป็นผู้นํา สร้างประโยชน์ไว้กับโลกนี้มหาศาลเลย แต่เขาก็ต้องตายไป ประโยชน์นี้เป็นประโยชน์ของโลก โลกเป็นอยู่อย่างนี้โดยดั้งเดิม สิ่งนี้มีอยู่โดยธรรมชาติของเขา ต้องเป็นสิ่งนี้ ธรรมชาติสิ่งนี้มีอยู่ แต่เพราะกรรม การขับเคลื่อนไปของกิเลส การขับเคลื่อนไปของกรรม กิเลสในหัวใจทําให้กรรมนี้ขับเคลื่อนไป ทําให้จิตนี้ต้องปฏิสนธิตลอดไป ต้องเวียนตายเวียนเกิดในวัฏวนนั้น นี่ค่าของคนมีเท่านั้นในความเห็นของโลกเขา

แต่เพราะมีธรรมมาเป็นเครื่องพิสูจน์ค่าของคน เรื่องของหัวใจ หัวใจผู้ที่ศรัทธาในศาสนา ศรัทธาในความเป็นไปของชีวิตไง เข้าใจเรื่องของชีวิต สิ่งที่มีชีวิตนี้มีคุณค่ามหาศาลคือความรู้สึกของมนุษย์นั้น สิ่งที่เป็นความรู้สึกของมนุษย์ สุข-ทุกข์ขนาดไหน ความรู้สึกนี้เป็นผู้รับไว้ สิ่งที่รับไว้ รับไว้เพราะจริตนิสัยของตัวเอง ชอบหรือไม่ชอบนั้นอีกส่วนหนึ่ง รับไว้เพราะกรรมที่มันไปทําให้ขับไส ให้เป็นตามธรรมชาติของกรรม กรรมขับไสให้คนเราเกิดไปทุกข์ๆ ยากๆ มีความสุขความเจริญแล้วแต่ชีวิตจะเป็นไปตามประสาของกรรมขับไสไป นั้นคือกรรมขับไสให้มนุษย์เป็นไปตามสภาวะแบบนั้น

แล้วถ้าไม่มีธรรม ทุกคนมืดบอด โลกนี้มืดบอดโดยธรรมชาติ ถ้าพระพุทธเจ้าไม่มาตรัสรู้ธรรม ธรรมก็มีอยู่โดยดั้งเดิม ไม่มีใครสามารถจะรู้ได้ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ลึกลับมหัศจรรย์มาก แร่ธาตุต่างๆ ในโลกเขา เขายังมีเครื่องพิสูจน์นะ แล้วเขาขุดค้นขึ้นมาเพื่อเป็นประโยชน์กับโลกเขา แต่เรื่องของใจเอาอะไรไปขุดค้น? ไม่มีเครื่องมือ สิ่งที่จะขุดค้นเรื่องของใจได้ต้องมีเครื่องมือคือสิ่งที่เป็นสมาธิ เป็นสมาธิคือความสงบของใจ ต้องมีปัญญา ปัญญาในการใคร่ครวญในสิ่งต่างๆ เข้ามา แต่เราก็ไม่เข้าใจ เราเข้าใจว่าปัญญาของเรานี้ประเสริฐ ปัญญาวิชาชีพนี้ประเสริฐ สิ่งที่เป็นวิชาชีพ สิ่งที่สะสมมานี้เป็นความสะสมของเรื่องของโลกเขา นี่สะสมมาต่างๆ กัน แล้วก็ส่งต่อกันมาตลอด ส่งต่อมาให้ผู้ที่เกิดมาภายหลังเป็นศีลธรรมจริยธรรมส่งต่อกันมา

ศีลธรรมจริยธรรมของโลกเขามันเจริญรุ่งเรืองขนาดไหน ถึงเวลาแล้วมันก็ต้องอยู่ในกฎของอนิจจัง สิ่งที่เป็นอนิจจังมันก็หมุนไปนะ สิ่งที่ความเป็นไป วัฒนธรรมมีอยู่ในหัวใจ สิ่งต่างๆ มีอยู่ในหัวใจ แต่เรื่องประโยชน์จะเป็นประโยชน์หรือไม่เป็นประโยชน์กับโลกเขา มันไม่มีสิ่งที่จะให้เป็นประโยชน์กับเราอยู่แล้ว สิ่งนี้โลกเขา เรื่องของโลกคือสิ่งที่เป็นวัตถุ เป็นสิ่งของที่จะมาทําให้สิ่งนี้เจริญงอกงาม ให้เห็นสภาวะว่า สิ่งที่แสดงออก ใจแสดงออกมา ศีลธรรมวัฒนธรรมถึงแสดงออกมาได้ด้วยสิ่งที่ว่าเป็นประโยชน์กับโลก วัตถุต่างๆ ให้เราเป็นผู้กระทํา สิ่งนั้นถึงแสดงออกมา

แล้วเรื่องของกรรมล่ะ ความสุข ความทุกข์ ความพอใจนั้นน่ะ มันก็ขับไสให้เราเป็นไปตามกระแสของโลก ตามกระแสของโลก โลกเป็นไปอย่างนั้น เราก็เพลินไปกับกระแสของโลก คนก็เพลินไป สัตว์เกิดมา สัตว์มันเป็นสัตว์ มันเป็นสัตว์เดรัจฉาน มันไม่มีปัญญาจะใคร่ครวญแบบมนุษย์ มันก็ใช้ชีวิตไปของมัน เราจะเป็นอย่างนั้นไหม เราใช้ชีวิตอย่างนั้นไปมันก็เหมือนกับสัตว์ตัวหนึ่ง เกิดมาแล้วก็ตายไปตามกระแสของโลกเขา แล้วกระแสของโลกเป็นแบบนั้น แล้วเราก็เป็นไปแบบนั้นตลอดไป เป็นอนันตกาล

แต่ปัจจุบันนี้ไม่ใช่ เพราะเรามีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเกิดมาทัน ธรรมและวินัยเป็นศาสดาของเรา พระอานนท์ถามไว้แล้วตั้งแต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะปรินิพพานว่า “เมื่อใดจะสุดเขตสุดแดนในการประพฤติปฏิบัติ”

“อานนท์ เธออย่าถามให้มากไปเลย ถ้าเมื่อใดยังมีคนประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม” เราปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม แล้วธรรมและวินัยนี้จะเป็นศาสดา เป็นเครื่องมือสอน

เครื่องมือการขุดคุ้ย เครื่องมือแร่ธาตุต่างๆ เขามีเครื่องมือแสวงหา เขาแสวงหาของเขา เราก็แสวงหาของเรา มันเจ็บปวดนะ เวลาเรานั่งนานๆ ขึ้นมา มันเจ็บปวด มันเมื่อยขบในร่างกายของเรา เพราะว่าอะไร เพราะว่าเราทํา เราทรมาน เราพยายามขุดคุ้ย พยายามค้นคว้าหาตัวเราเอง เราจะค้นคว้าหาตัวเราเอง สิ่งที่ว่าเวลาเครื่องมือทางโลกเขา เวลาขุดไป พวกแร่ธาตุต่างๆ มันกลบเกลื่อนไปด้วยสิ่งที่เป็นดินเป็นหินต่างๆ กลบเกลื่อนไว้

อันนี้ก็เหมือนกัน เราจะขุดคุ้ยเข้ามาในร่างกายของเรา สิ่งที่ว่าเป็นเวทนา สิ่งที่เป็นความต่อต้านความรู้สึก ต่อต้าน เราจะเข้าถึงความรู้สึกของเรา เราจะเข้าถึงหัวใจของเรา สิ่งที่เป็นหัวใจ เราจะขุดคุ้ยขึ้นไปหาหัวใจของเรา นี้เป็นเครื่องมือ เครื่องมือนี้เอามาจากไหน? เครื่องมือนี้เอามาจากองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบัญญัติไว้

สมมุติบัญญัติ โลกนี้สมมุติกัน เราอยู่ในโลกสมมุติ สมมุติสิ่งต่างๆ ว่าสิ่งใดสื่อภาษาตามแต่ท้องถิ่นเขาจะสื่อว่าสิ่งใด แต่บัญญัติขึ้นมาแล้วชาวพุทธทั่วโลกจะใช้บัญญัติเหมือนกัน สวดมนต์คําบาลีเหมือนกัน ออกเสียงเหมือนกันต่างๆ แล้วแต่เข้าไปในสถานที่ใดมันก็แปรเข้าภาษาท้องถิ่น สิ่งที่เป็นท้องถิ่นมันก็เพี้ยนไปตามภาษาท้องถิ่น

นี้ก็เหมือนกัน มันเป็นภาษาสากลในบัญญัติ แต่เป็นภาษาสากลของใจ ใจนี้เป็นสากล สิ่งต่างๆ ภาษาใจนี้เป็นภาษาสากล ถ้าเราค้นคว้าเข้าไปในหัวใจ เราจะเข้าไปหาหัวใจของเรา เราใช้เครื่องมือค้นคว้า ใช้เครื่องมือ ใช้ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่มันก็ไม่สมประโยชน์ของเรา ถ้ามันสมประโยชน์ของเรา มันจะเป็นธรรมส่วนบุคคล สิ่งที่เป็นธรรมส่วนบุคคล ธรรมเป็นสาธารณะ สิ่งที่เป็นสาธารณะคือธรรมที่มีอยู่โดยดั้งเดิมที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมา มันมีอยู่โดยดั้งเดิมคือมันเป็นสัจจะความจริง อริยสัจ สิ่งที่เป็นอริยสัจมันมีอยู่โดยดั้งเดิม

แล้วองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีความสุขมากกว่าเรานะ แม้แต่เกิดเป็นเจ้าชายสิทธัตถะก็เป็นถึงกษัตริย์ เป็นกษัตริย์นี่เครื่องบํารุงความสุขในโลกมันต้องมีประโยชน์ มีความเพียบพร้อมมากกว่าพวกเราทั้งนั้นเลย แล้วไม่มีศาสนาเป็นเครื่องเปรียบเทียบให้ออกด้วย แต่เพราะบารมีขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสร้างสมมา ต้องหาโพธิญาณ สิ่งที่เป็นโพธิ ความรู้ ปัญญาความรู้ ญาณความรู้ในหัวใจ พ้นออกไปจากกิเลสได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าค้นคว้าออกไปเพราะมีบารมี

แต่ของเราไม่มี ไม่ได้เป็นอย่างนั้น เราเป็นสาวกะ-สาวกผู้ได้ยินได้ฟัง ได้ยินได้ฟังแล้วมันก็น่าสลดสังเวช ศาสนานี้เจริญรุ่งเรืองมาก ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสามารถรื้อสัตว์ขนสัตว์พ้นออกจากกิเลสได้ทั้งหมด แล้วมีใครสนใจปฏิบัติแค่ไหนล่ะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ชาวพุทธมาเป็นพันๆ ล้าน ในโลกรวมทั้งหมดมันมีเท่าไร แล้วมีความสนใจในการประพฤติปฏิบัติ แล้วประพฤติปฏิบัติแล้วจะค้นคว้าได้ผลสมกับสิ่งที่ว่าเครื่องมือมีอยู่ แล้วเราค้นคว้าในร่างกายของเราเจอผลประโยชน์ของเราขึ้นมาเป็นธรรมะส่วนบุคคล

ส่วนบุคคลตรงนี้ไง ตรงที่หัวใจสัมผัสไง ตรงที่เรารู้ไง ถ้าเรารู้ขึ้นมาก็เป็นความเห็นของเรา เป็นความสัมผัสของเรา เป็นปัจจัตตัง ความรู้ของใจ เป็นความสัมผัสสิ่งที่เป็นสัมมาสมาธิ สัมผัสความเป็นปัญญา

ปัญญาของโลกียะนี้เป็นปัญญาให้เราผูกมัด สิ่งที่ว่าเราเป็นปัญญาๆ ประพฤติปฏิบัติกันไม่ได้เรื่องเพราะว่าอะไร เพราะว่าค้นหาแร่ธาตุ เข้าใจว่าดินนั้นเป็นทองคํา...ไม่ใช่ธาตุทองคํา ธาตุทองคําเป็นธาตุทองคํา แต่ดินมันปกคลุมทองคําอยู่ ทองคํามันก็อยู่ในพวกดินส่วนผสมนั้นล่ะ นี่ก็เหมือนกัน ในหัวใจของเรา เราค้นคว้าเข้าไปเป็นโลกียะคือความเห็นของเรา ความเห็นของเรามันก็ไม่เจอโลกุตตระ

สิ่งที่เป็นโลกุตตระคือความเห็นถูกต้อง ความเห็นถูกต้องคือเราต้องสร้างมรรค มันก็เป็นสมมุติสัจจะอันหนึ่ง สมมุติสัจจะ อริยสัจจะเกิดขึ้นมา เรามีความสมมุติสัจจะ สมมุติ สมมุติคือความเห็นของโลก ความเห็นของเรามันเป็นสมมุติ มันเกิดดับ สิ่งที่เป็นเกิดดับ ถ้าเป็นโลกุตตระมันก็เกิดดับ แต่มันเกิดดับด้วยสภาวธรรม เกิดดับโดยความเป็นจริงของสภาวธรรมสิ่งนั้นที่มันหมุนเวียนเข้าไป หมุนเวียนเข้า ทวนกระแสเข้า ไม่ใช่หมุนออก

สิ่งที่หมุนออกคือใจนี้ ธรรมชาติของใจนี้มันส่งออก สิ่งที่ส่งออกนี้หมุนออกมาข้างนอก สิ่งที่หมุนออกไปข้างนอกมันไปข้างนอกออกไป สิ่งที่ออกไป จนร่างกายนี้ จนความรู้สึกของเรานี้หมดพลังงาน พลังงานนี้ใช้ไปแล้วก็มีความเหนื่อย มีความทุกข์ใจ แบกรับเอาไว้ สิ่งนี้คืออะไร เดินไปเดินมา เดินวนเวียนในหัวใจ เดินค้นคว้าแล้วจับหลักการไม่ได้ มันก็จะเป็นเรื่องของเรา มันเป็นส่วนบุคคล แต่เป็นส่วนบุคคลแบบความฟุ้งซ่าน ไม่ใช่เป็นธรรมะส่วนบุคคลโดยตามความเป็นจริง

ถ้าธรรมะส่วนบุคคลโดยตามความเป็นจริง มันจะมีหลักยึดของมัน มีหลักยึด มีทางเดิน มีทางก้าวเดิน นี่ทางอันเอก มรรคอริยสัจจัง ทางอันเอก ทางอันแก้กิเลสมันเกิดจากในหัวใจของเรา เราต้องสร้างสมของเราขึ้นมาเพื่อจะเข้าไปค้นคว้าหาหัวใจของเรา ให้เป็นธรรมส่วนบุคคล เป็นธรรมของเรา ค่าของใจสําคัญตรงนี้

“ค่าของคน” อยู่ที่ความรู้สึก

“ค่าของคน” ไม่ได้อยู่ที่ร่างกาย

“ค่าของคน” ร่างกายเกิดขึ้นมาแล้วต้องทิ้งไปแน่นอน คนเราเกิดมานี้ต้องมีความพลัดพรากจากร่างกายกับหัวใจ ต้องพลัดพรากจากกันเรียกว่า “ตาย” ถึงที่สุดแล้วต้องเป็นสภาวะแบบนั้นแน่นอนเลย ต้องมาถึงเราสักวันหนึ่งข้างหน้า แล้วร่างกายของเราใช้ประโยชน์อะไรได้ ถ้าตายแล้วต้องเผา เพราะมันเหม็น มันเป็นสิ่งที่ว่าเขาเกลียดเขากลัวด้วย ร่างกายของสัตว์เขายังเป็นประโยชน์ เป็นอาหารของมนุษย์ได้ แต่ร่างกายของเราจะไม่เป็นประโยชน์กับใครเลย ต้องใช้ไฟเผา ต้องเก็บสะสม ต้องฝังดินไปให้แปรสภาพเป็นดิน ตามแต่ประเพณีวัฒนธรรมของท้องถิ่นใดเขาทํากันอย่างนั้น เพราะมันเป็นประเพณี เพื่อจะไม่ให้อุจาดเท่านั้น

แต่ความจริง ตั้งแต่หัวใจหลุดออกไปจากร่างกาย ร่างกายนั้นมันก็ค่าเท่านั้น แล้วเป็นสิ่งที่ว่ามีแต่ความพลัดพราก มีแต่ความทุกข์ สิ่งที่เป็นความทุกข์ เราต้องพลัดพรากจากเขา เราก็อาลัยอาวรณ์ เราก็ต้องว้าเหว่ เราต้องไปแล้ว มันเป็นความมืดมนไง เราจะต้องไปไหน เราออกจากบ้านแล้วเราจะต้องไปไหน เราต้องผจญภัยไปอีกแล้วภพชาติหนึ่ง ต้องหมุนเวียนไป แล้วไปเสวยชาติไหนแล้วแต่กรรมจะให้ผล จุติที่ไหนมันก็เป็นที่นั่น นี่วิญญาณปฏิสนธิ ไปจุติที่ไหนก็ลืมชาติเก่าไป เพราะการค้นคว้าของใจไม่ถึงที่สุด

ถ้าการค้นคว้าของใจ ใจค้นคว้าขึ้นมาด้วยเครื่องมือ ด้วยธรรมและวินัย ธรรมและวินัยที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางไว้ “ศีล สมาธิ ปัญญา”

“ศีล” เราพยายามทําใจของเราให้ปกติ เรามีความปกติของใจเพื่อจะให้ใจนี้ค้นเข้ามาหาสมาธิได้ ถ้าเกิดสมาธิได้ เราก็จะเกิดหลักของใจ หลักของใจตัวนี้เป็นตัวแบ่งระหว่างความที่ว่าเป็นโลกกับเป็นธรรม ถ้าเป็นโลกมันก็เป็นโลกไป เราจะไม่เป็นธรรมขึ้นมา แต่มันก็ต้องเป็นโลกไปก่อน

ตัวแบ่งหมายถึงเราเดินย้อนกลับเข้าไปในกระแสของใจ ย้อนกลับเข้าไปจนกว่ามันจะเป็นสัมมาสมาธิ สิ่งที่เป็นสัมมาสมาธิยกขึ้นวิปัสสนาให้ได้ ยกขึ้นวิปัสสนาได้ จับต้องสิ่งนี้ จับต้องสติปัฏฐาน ๔ ถ้าสติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรม จับต้องสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ต้องจับต้องได้

แม้แต่นั่งธรรมดาอยู่นี้มันก็เจ็บปวดอยู่แล้ว นั่นน่ะ เวทนาเกิดอยู่ เราจะสู้กับเวทนา บางฝ่าย ผู้ปฏิบัติบางคนเข้าใจผิดว่าต้องผ่านเวทนาก่อน...เวทนานี้เป็นสิ่งที่ต้องเผชิญหน้าอยู่แล้ว สิ่งที่เผชิญหน้า เวลามันเจ็บขึ้นมา ถ้าเราตั้งใจ เรามีสติอยู่ พิจารณาสิ่งนั้นว่ามันเกิดขึ้นมาจากอะไร เรานั่งอยู่ นั่งอยู่เป็นชั่วโมงๆ ถ้าเราเพลินกับสิ่งอื่นไป สิ่งนี้จะไม่เกิด เพราะใจมันไม่ไปยุ่งเลย แต่ถ้าเรานั่งอยู่ บางวันมันจะเกิดสิ่งนี้ขึ้นมา สิ่งที่เป็นเวทนามันจะเกิดขึ้นมา เพราะอะไร เพราะใจไปจับสิ่งนั้น ถ้าเรากําหนดพุทโธ มันก็จะปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามา สิ่งนั้นก็เป็นสักแต่ว่าเวทนา มันมีอยู่โดยธรรมชาติของมัน ในเมื่อเลือดลมมันต้องเดินตามกระแสของเขา แล้วเราไปปิดกั้นไม่ให้มีความสะดวก มันต้องมีความขัดข้องเรื่องของธาตุขันธ์โดยธรรมชาติของเขา

แต่ถ้าใจมันเพลินขึ้นไป ผู้ที่ว่าเขาเพลินในการละเล่นของเขา เขาจะอยู่อย่างนั้นได้เป็นวันเป็นคืน เขาก็เพลินของเขา นั่นน่ะ ใจมันไม่มายุ่ง เห็นไหม ใจเท่านั้นเลย ค่าของใจ แต่มันเข้าใจผิด ค่าของใจเข้าใจผิด มันก็ทําลายให้ตัวเองฟุ้งซ่าน ให้ตัวเองเดือดร้อน แล้วเดือดร้อนกับเวทนานั้นไง แล้วพยายามหาทางออกก็หาทางออกไม่ได้ เพราะทําไม่เป็น สิ่งที่ทําไม่เป็นมันก็ไม่สมควรแก่ธรรม

“ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ธรรมจะเกิดกับใจดวงนั้น”

ใจดวงนั้นจะเข้าใจสภาวะ เป็นปัจจัตตังเข้ามา ปล่อยวางเวทนาเข้ามา ถ้ามันพิจารณาเวทนาเข้าใจเป็นตามความเป็นจริง เวทนาสักแต่ว่าเวทนา มันเกิดโดยสภาวะของมันอยู่แล้ว ขันธ์นี้มันเป็นขันธ์โดยธรรมชาติ จิตมันเป็นจิต มันเกี่ยวพันกันเพราะความหลงเท่านั้น เพราะความหลง ความไม่เข้าใจ ถึงเกี่ยวพันสิ่งนั้นเข้าไปแล้วยึดว่าเป็นเรา สิ่งที่ยึดว่าเป็นเรานี้เป็นความทุกข์เกิดขึ้นทันที

เป็นเราหรือไม่เป็นเรา ความจริงสิ่งที่เป็นวัตถุข้างนอกนี้มันยังไม่เป็นเราเลย มันยังแปรสภาพของมันโดยธรรมชาติของมัน นี้อารมณ์ที่เกิดขึ้น เกิดดับๆ อารมณ์ที่เกิดขึ้นกับเราเดี๋ยวนี้มันจะเป็นเราไปได้อย่างไร แต่มันก็ยึดโดยธรรมชาติ สมมุติสัจจะเกิดดับในหัวใจนี้มันก็ยึดของมัน ยึดไปสิ่งที่ว่ามันสมมุติเกิดขึ้นมา “เป็นเราๆ” เป็นเรา เราก็เจ็บปวด ถ้าไม่เป็นเรามันก็ไม่เจ็บปวด ถ้าไม่เป็นเรามันก็สักแต่ว่า ต่างคนต่างอยู่ ไม่ใช่เป็นเรา แต่ไม่ใช่เป็นเรามันต้องมีปัญญาเข้าไปใคร่ครวญ นี่ปัญญาฝึกฝนจะเกิดขึ้นจากตรงนี้

ปัญญาที่จะเป็นประโยชน์กับเรา ปัญญาในการใคร่ครวญ ปัญญาขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้แล้วว่า “ปัญญาคือการรอบรู้ในกองสังขาร” สิ่งที่เป็นจากสังขารปรุง สังขารแต่ง สิ่งนี้เป็นการปรุงแต่งของใจ ใจปรุงแต่งโดยธรรมชาติของมัน

เพราะเราหลงใช่ไหม พอเราหลง เราว่าสิ่งใดถ้าพอใจเรา สิ่งใดที่เป็นสมประโยชน์เรา สิ่งนั้นจะเป็นของของเรา แล้วเราจะพึ่งพาสิ่งนั้นได้ ถ้าสิ่งใดไม่เป็นประโยชน์กับเรา ไม่สมควรแก่เรา เราไม่พอใจ เราจะผลักไส นี่ตัณหา ตัณหาความทะยานอยาก อยากให้เป็นสมความปรารถนา กับปฏิเสธสิ่งที่ว่าเราไม่พอใจ ปฏิเสธสิ่งใดก็แล้วแต่ มันจะไม่สมความเป็นจริงที่เราปฏิเสธ มันก็เกิดดับโดยธรรมชาติของมัน สิ่งนี้เป็นสมมุติแล้วเรายึดสิ่งนี้ไม่ได้เลย สิ่งนี้ทําให้ใจฟุ้งซ่าน มันจะฟุ้งซ่านไปตามความเห็นของความหลงของใจ ใจหลงสิ่งนี้อยู่ แล้วก็ตะครุบมันอยู่โดยธรรมชาติ ตะครุบแล้วก็ไม่สมประโยชน์ๆ ไม่สมประโยชน์ตั้งแต่ตัวมันเองก็ไม่เป็นตามความเป็นจริง

ในการประพฤติปฏิบัติจะให้ได้ผล ให้ได้ผลงานของเรา มันก็ไม่เป็นตามความเป็นจริง สิ่งที่ไม่เป็นตามความเป็นจริง เห็นไหม “ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม” อันนี้มันไม่สมควรแก่ธรรม สมควรแก่ความต้องการ ความทะยานอยากของใจ ใจมันทะยานอยากไปเพราะความหลง นี้คือการประพฤติปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรม สิ่งที่ไม่เป็นธรรมแล้วมันจะให้ผลเป็นธรรม มันจะเป็นธรรมไปไม่ได้เลย มันขัดข้องไปกับใจ แล้วเราก็ต้องลองผิดลองถูกไง

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะมีความถูก ประพฤติปฏิบัติถูกขึ้นมา มันก็จะเป็นผลสมความตั้งใจ เช่น เวลาจิตมันลงโดยธรรมชาติ โดยสภาวธรรม สิ่งที่เป็นสภาวธรรมมันต้องเป็นไปตามความสมควรแก่เขา เหตุกับผลลงตัวกันแล้วมันจะปล่อยวาง แล้วจะพบสภาวะใจกระทบต่างๆ กระทบกับอารมณ์ เวลามันว่าง มันปล่อยวาง มันเวิ้งว้างเข้าไป มันจะมีความแปลกประหลาดมหัศจรรย์ แล้วมันเกิดได้ชั่วคราวๆ เพราะเราเป็นคนใหม่ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใหม่มันจะทรงสิ่งนี้ไว้ไม่ได้ เพราะภาวะของเด็ก เด็กเราไปปล่อยไว้ที่ไหนก็แล้วแต่ จะกลับบ้านไม่ถูกหรอก แต่ถ้าเป็นผู้ใหญ่ เขาศึกษาแผนที่ เขาเคยเดินสิ่งนั้นมา เขาจะทําถูก

นี้ก็เหมือนกัน เราต้องพยายามให้ใจสงบบ่อยครั้งเข้าๆ ด้วยการตั้งสติสัมปชัญญะ “สติ” สติคือความระลึกรู้อยู่ สติไม่ใช่จิต สติเกิดจากจิต เวลาระลึกรู้ขึ้นมา เราระลึกรู้ ระลึกสิ่งใดขึ้นมา มันจะมีสติสมบูรณ์ แล้วเดี๋ยวมันก็จะจางไปๆ สติเกิดขึ้นมาจากใจ ระลึกตลอด นี่สติระลึกรู้อยู่ แล้วใคร่ครวญดูเหตุ สร้างเหตุว่าเราวางอารมณ์อย่างใด วางอารมณ์อย่างใดแล้วจิตมันสงบเข้ามา นี่พยายามฝึกฝนตรงนี้

หน้าที่ของเราคือสร้างเหตุ เหตุแล้วมันจะเป็นผลขึ้นมา มันจะสงบเข้ามา มันจะปล่อยวางเข้ามา แล้วเรารักษา เราต้องตั้งสิ่งนี้ให้ได้ ถ้าเราตั้งสิ่งนี้ได้ เราทรงใจของเราขึ้นมาได้ ใจของเราขึ้นมาจะตั้งมั่นๆ เพราะเราสร้างเหตุแล้วมันเข้าสงบบ่อยครั้งเข้าๆ จนกว่าใจตั้งมั่น นี่ใจจะมั่นคงอย่างนี้ สังขารจะหลอกเราไม่ได้ อายตนะทั้ง ๖ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เป็นเครื่องต่ออารมณ์เข้ามา เราเข้าใจ สติมันทันแล้ว เวลาสิ่งใดจะเกิดขึ้น ถ้ามันกระทบ เราจะรู้ทันก่อน อารมณ์จะเกิดขึ้นมา สิ่งที่จะคิดขึ้นมาเรายับยั้งได้หมดเลย นี้คือสัมมาสมาธิ ผู้ที่มีสัมมาสมาธิคือใจตั้งมั่นนี้ เข้าใจ รักษาอายตนะ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจอยู่ในอํานาจของเรา เราพยายามทํา พยายามฝึกฝนของเราเข้ามา จะทําให้ได้ง่ายเข้าๆ

แต่เริ่มต้นมันจะลําบากไปก่อน สิ่งที่ลําบากเพราะเราล้มลุกคลุกคลานไง เด็ก คําว่า “เด็ก” เด็กฝึกเดิน เด็กเกิดมาแล้วต้องหัดให้เดิน กว่าเขาจะเดินได้ของเขา เขาก็ต้องล้มลุกคลุกคลาน เขาต้องหกล้มโดยธรรมชาติ ธรรมชาติของการฝึกฝนมันต้องมีความผิดพลาด

ธรรมชาติของใจ เราจะฝึกใจของเราให้เป็นผู้ใหญ่ขึ้นมา จากเดิมเป็นเด็ก ไปอยู่ที่ไหนก็หลง ติดสิ่งใด เวลาสมาธิขึ้นมา เห็นสิ่งต่างๆ มันจะติดสิ่งนั้น สภาวะสิ่งนั้นจะทําให้ติด ขณะจิตเวลาลงสงบ จะลงสงบขึ้นมา มันจะตกจากที่สูงลงไป วูบลงไป เรายังตกใจเลย นี่ใจของเราเป็นเด็ก เพราะไม่เคยเจอสภาวะแบบนั้น แต่เราฝึกฝนจนชํานาญขึ้นมาแล้ว สภาวะแบบนั้นเหมือนใจเป็นผู้ใหญ่ขึ้นมา มันจะเข้าใจว่านี้คือจิตจะเข้าสมาธิ จิตจะเข้าไปพักในฐีติจิต ในจิตของเรา เราต้องประคองสติเข้าไปเฉยๆ หน้าที่ของเราคือประคองสติ แล้วให้เข้าไปโดยธรรมชาติของเขา นี้คือผู้ใหญ่ แล้วสิ่งนี้จะต้องมีตลอดไป สัมมาสมาธิ มรรคหยาบ มรรคละเอียดเข้าไปเรื่อยๆ จะต้องมีสัมมาสมาธิ จะปฏิบัติสูงส่งขนาดไหน ค่าของใจจะสูงขึ้นไปเรื่อยๆ

จากสภาวะสามัญชน ปุถุชนนี้เป็นสามัญ สิ่งที่เป็นสามัญคือพื้นๆ สิ่งที่เป็นพื้นๆ เราก็ต้องมีสติควบคุมใจของเราตลอดไปแล้ว แล้วเวลาจิตของเราทรงผลขึ้นมา ปฏิบัติขึ้นไป ค่าของใจจะทรงผลขึ้นมา สูงขึ้นโดยธรรมชาติของใจนั้น ใจนั้นจะสูงส่งขึ้นๆ

เพราะการประพฤติปฏิบัติ ในการประพฤติปฏิบัตินี้คือการเลาะใจ เลาะกิเลสที่มันขับไสใจ ใจมีกิเลสในหัวใจ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ไม่รู้สภาวะความเป็นจริงเลย จนไม่รู้จักตัวเอง หาตัวเองไม่เจอ ไม่รู้จักตัวเอง ก็ไม่ให้ค่าตัวเอง ให้ค่ากับสมบัติ ให้ค่ากับสิ่งต่างๆ ที่มันมีประโยชน์กับโลกเขา ให้ค่าสิ่งนั้นแล้วก็เหยียบยํ่าตัวเองไง ตัวเองเอาสมบัติ เอาสิ่งที่ว่าเป็นสมบัติ เป็นเพชรนิลจินดามาให้มีค่าเหนือกว่า แล้วก็เหยียบยํ่าตัวเองให้ตัวเองมีคุณค่าน้อยกว่า ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติธรรมจะปล่อยวางสิ่งนี้ เริ่มจากศีล ศีล ๘ ศีล ๑๐ ศีล ๒๒๗ พระจับต้องสิ่งนี้ไม่ได้เลย เป็นอาบัติ

เป็นอาบัติเพราะว่าทองคํา ภิกษุรับเงินและทองไม่ได้ จับทองคํา จับสิ่งที่เป็นของมีค่าไม่ได้ เป็นอาบัติทันที พระพุทธเจ้าห้ามเลย ห้ามไม่ให้ไปติดสิ่งนั้นไง แต่ธรรมชาติของใจทุกคน ใครไม่อยากได้ ในเมื่อของนั้นมีคุณมีค่ามีราคา ก็อยากได้เป็นเจ้าของ แต่มันไม่เป็นประโยชน์กับการประพฤติปฏิบัติ

สิ่งที่ประพฤติปฏิบัติ ภิกษุบวชมานี้มีบริขาร ๘ เท่านั้น บริขาร ๘ เวลาธุดงค์ไปเหมือนกับนก บิณฑบาต ฉันแล้วล้างบาตร แล้วเก็บบริขารเดินไป นกมีปีกบินไปตลอดไป ชีวิตนี้มีคุณค่าขนาดนั้น มีคุณค่าให้ปล่อยวาง ให้วางเรื่องของโลกไว้ก่อน ในเมื่อเราเริ่มประพฤติปฏิบัติใหม่ เรื่องของโลกให้เป็นเรื่องของโลก เราไม่สามารถรักษาใจของเราได้

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางทางไว้ นี่ไง ธรรม ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางไว้ให้เราก้าวเดิน แล้วแต่ว่าเราจะเข้ามาในสถานะไหน เราถ้ามีคุณค่าของเราสูงขึ้นมา สถานะของเราจากปุถุชนคนที่ไม่สนใจเรื่องศาสนา จนหันเข้ามาสนใจเรื่องศาสนา เรื่องทาน เรื่องศรัทธา มีความเชื่อในเรื่องของศาสนา มีความเชื่อในศาสนาก็เริ่มออกประพฤติปฏิบัติ จนเข้าใจ จนพอใจ จนเข้าใจว่า สิ่งที่เป็นผลคือบุญกุศล คือมรรคผลนิพพานมีอยู่ นี่ออกบวช จากศีล ๕ ศีล ๘ ศีล ๑๐ เป็นสามเณร ศีล ๒๒๗ นี้เป็นผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ เป็นผู้ที่เป็นนักรบ ผู้ที่จะออกรบกับกิเลส ถึงมีกฎกติกาเพื่อให้ใจนี้ไม่ไปติดข้องกับสิ่งนี้ แล้วยังมีธุดงควัตรเข้าไปอีกนะ มักน้อย สันโดษ

มักน้อยนะ บิณฑบาตเข้ามาก็มักน้อยอยู่แล้ว แล้วถือธุดงควัตรขึ้นมาให้สันโดษ สันโดษเพื่อเวลาเราไปประพฤติปฏิบัติ ไปนั่งขึ้นมาจะได้ไม่โงกง่วง อาหารมันทับธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ ขันธ์ ๕ คือความรับรู้สิ่งต่างๆ อารมณ์ที่มันกระทบขึ้นมา มันจะมาทับกดถ่วงใจ สังขารความคิด ความปรุง ความแต่งจะกดถ่วงใจ ธาตุ ๔ ก็เหมือนกัน อาหารการฉัน บริโภคเข้าไป อาหารเราเป็นอาหารที่ว่ามันมีพลังงานมาก มันจะทําให้เราโงกง่วง ถึงมีธุดงควัตรเข้ามา

ธุดงควัตรนี้ไม่ปฏิบัติก็ไม่เป็นอาบัติ แต่ถ้าผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ผู้ที่เอาขึ้นมาปฏิบัตินี้เพราะเห็นคุณค่าไง คุณค่าของคนจะเกิดตรงนี้ ค่าของคนเกิดขึ้นมาเพราะเห็นคุณค่าของเรา ไม่ใช่หลงไปตามโลกเขา

โลกนั้นเป็นเรื่องของโลก มันเป็นสมบัติของโลก มันเป็นความจําเป็นของเขา คุณค่าผลประโยชน์ของใคร “ค่าของคนอยู่ที่ผลของงาน” ใครทํางานขนาดไหน ได้สมบัติมาสิ่งใด สิ่งที่เป็นสมบัติของเขานั้นเป็นคุณค่าของเขา นั้นเป็นเรื่องของโลกๆ แล้วเขาก็ต้องพลัดพรากจากกัน เขาจะไม่มีความทรงไว้อย่างนั้นโดยสภาวะความเป็นจริงตลอดไปไม่ได้ สักวันหนึ่งเราไม่พลัดพรากจากเขา เขาก็ต้องพลัดพรากจากเราโดยธรรมชาติ เราต้องใช้จ่ายไปโดยธรรมชาติ ธุรกิจการค้ามันต้องมีได้มีเสีย นี่มีได้มีเสียในเรื่องของโลกนะ แล้วเรามีได้มีเสียในเรื่องของใจเราไหม

ในเรื่องของใจ ในเรื่องของการเห็นคุณค่าของเราขึ้นมา เราเห็นคุณค่าของเราขึ้นมา เราก็พอใจ สิ่งที่พอใจ อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ เราพอใจของเรา เราจะปฏิบัติของเราได้ เราจะบังคับตนได้ในเมื่อเราพอใจ ถ้าเราไม่พอใจ ครูบาอาจารย์สั่งสอน “มันจะเป็นจริงอย่างนั้นไหม เราพอใจไหม” มันจะมีการโต้แย้ง

สิ่งที่โต้แย้งในใจของเรา เพราะกิเลสมันมีอยู่ทุกคน กิเลสในหัวใจ ธรรมชาติมันเป็นแบบนั้น ธรรมชาติมันไม่เชื่อตัวเอง ตัวเองก็ยังไม่เห็นคุณค่าของตัวเอง ยังเหยียบยํ่าตัวเอง แล้วมันจะไปเชื่อใคร มันเชื่อใครไม่ได้หรอก มันพยายามผลักไส เพราะมันว่ามันมีปัญญา มันสามารถเอาตัวรอดได้ สามารถจะมีความสุขตามจินตนาการของกิเลสได้ แต่คว้าไปที่ไหนก็มีแต่ลม สิ่งที่มีแต่ลมคือว่ามันเป็นอากาศธาตุ ไม่มีสิ่งใดที่เป็นความจริงเลย

สิ่งที่เป็นความจริงคือมันต้องตาย แล้วมันต้องพลัดพรากไป แล้วมันต้องเกิดอีก แล้วเราสะสม มันสะสมความดีหรือความชั่วนั้น ความดีและความชั่วให้ผลเกิดในภพที่สูงหรือภพที่ตํ่า มีเท่านั้น กิเลสหลอกให้ชีวิตนี้สิ้นสุด ถึงที่สุดแล้วต้องพลัดพรากจากการตายไปเท่านั้น “ชีวิตนี้มีการพลัดพรากเป็นที่สุด” เวลากิเลสมันหลอกจนตายไปแล้ว ลมหายใจเข้าหายใจออกไม่มีแล้วก็ต้องตายไป

นี้ลมหายใจเข้าลมหายใจออกเรามีอยู่ เราไม่หายใจทิ้งเปล่าๆ เราพยายามรักษา เก็บหอมรอมริบ ถ้าเก็บหอมรอมริบ ค่าของเราเกิดจากตรงนี้ ค่าของคนเกิดขึ้นมา เพราะมีค่าของใจ

ใจมันศึกษา ใจมันเล่าเรียน ใจศึกษา ศึกษาในธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เชื่อในองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า กายกับใจไปด้วยกันตลอด แต่กายกับใจไปด้วยกัน คุณค่าของใจมันจะเห็นประโยชน์ขึ้นมา เพราะเราประพฤติปฏิบัติธรรมแล้วสัมผัสธรรมขึ้นมา จนใจนี้เป็นอริยภูมิขึ้นมานะ เป็นอริยภูมิขึ้นมาเป็นชั้นเป็นตอน เพราะเราได้วิเคราะห์วิจัยในเรื่องสติปัฏฐาน ๔

สติปัฏฐาน ๔ เห็นไหม เพราะใจนี้มันติดพัน ติดพันกับกาย เวทนา จิต ธรรม สิ่งนี้มีคุณค่าของเรา มันเหมือนสมบัติของเรา เราต้องเก็บไว้ในที่ลับ ในที่ว่าเราคิดว่ามันเป็นสิ่งที่สะดวก สิ่งที่ปลอดภัยที่สุด นี้ก็เหมือนกัน เราคิดว่า คุณค่าของเรา ภพของใจ สิ่งนี้มีคุณค่าที่สุด มันติดตรงนี้ก่อนไง ติดในเรื่องกายกับใจแล้วก็หมุนเวียนออกไปข้างนอก หมุนเวียนออกไปยึดสิ่งต่างๆ ถ้าไม่มีเรา เรายึดไม่ได้ ไม่มีความรู้สึกของใจเลย ใจนี้ไม่มี แล้วมันจะยึดกับสิ่งใด

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติถึงที่สุดแล้ว ใจก็มีอยู่ แต่เหมือนไม่มี เพราะได้ชําระล้างภวาสวะ ภพของใจโดนปลดเปลื้อง โดนสภาวธรรม โดนภาวนามยปัญญาใคร่ครวญแล้วปลดเปลื้องออกไป จนสิ้นสุดออกไป ใจก็มีอยู่ แต่ใจไม่ยึด ใจไม่มีสภาวะ ไม่มีภวาสวะ ไม่มีภพชาติ ภพที่ตั้งของใจ มันไม่มีที่จะเข้าไปรับสภาวะสิ่งใดเลย ไม่มีที่เก็บซ่อนเร้นไง

แต่ของเรามันมีที่เก็บซ่อนเร้น ซ่อนไว้ในหัวใจ ความคิดเกิดขึ้นมาแล้วก็เก็บสะสมไว้ในใจ ซ่อนไว้ในหัวใจว่า สิ่งนี้จะไม่มีใครรับรู้กับเรา นี่มันรับรู้ในหัวใจของเราเอง ในเมื่อใจของเราคิดขึ้นมา ใจของเราปรุงแต่งขึ้นมา เราก็รับรู้ของเรา นั่นน่ะ มโนกรรมเกิดแล้ว สิ่งที่เป็นมโนกรรมเกิดขึ้น เชื่อดีก็เป็นความดี เชื่อสิ่งที่ว่าเป็นอกุศล เป็นความไม่ดี มันก็เป็นความสะสมของใจ นั่นน่ะ มันทําให้เกิดความคิด ความปรุง ความแต่งตามกระแสอันนี้ไง ต้นของความคิดนั้นคือ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา

ถ้าเป็นวิชชา วิชชาของธรรมเกิดขึ้นจากการประพฤติปฏิบัติ เกิดขึ้นจากเราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกข์มาขนาดไหน ๖ ปีนะ ในการทําความเพียรที่อุกฤษฏ์ขนาดไหน ไม่มีใครเกินองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทํามาทุกอย่างแล้วไม่เป็นผล สิ่งนั้นไม่เป็นผล องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงวางวินัยไว้ให้มัชฌิมาปฏิปทา ให้เป็นมัชฌิมา เป็นกลาง ไม่ตกไปสิ่งใดสิ่งหนึ่ง

แล้วการประพฤติปฏิบัติ เราก็มองไปในสมัยพุทธกาลสิ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติอุกฤษฏ์เขาประพฤติวัตรต่างๆ ประพฤติวัตรเป็นสัตว์ ประพฤติวัตรในการอุกฤษฏ์นะ ไม่ใช้ปัจจัย ๔ เลย อยู่กับกระแสของโลก พวกที่เป็นชีเปลือยเขาไม่ใช้ผ้าผ่อนเลย เพราะว่าสิ่งที่เขาปล่อยวาง ปล่อยวางทุกอย่าง แม้แต่สิ่งที่ว่าเพื่อเป็นเครื่องปกป้องความอาย เขาก็ไม่ต้องการใช้เลย

แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกให้มัชฌิมาปฏิปทา ให้เป็นกลาง กลางของเรา สิ่งที่เป็นประโยชน์ ให้ใช้ปัจจัย ๔ บริขาร ๘ นี้เท่านั้น สิ่งนี้เป็นการอาศัยเพื่อดํารงชีวิตเท่านั้น แล้วอาศัยสิ่งนี้เข้าไป นี่เครื่องดําเนินขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าในการประพฤติปฏิบัติ เป็นตัวอย่าง เป็นครูแล้ว แล้วเราก็เอาสิ่งนี้เข้ามา ธรรมนี้เป็นขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมาโดยสภาวะตามความเป็นจริง ถ้าเราเชื่อสิ่งนี้ เราก็พยายามปฏิบัติของเราขึ้นมา มันจะเกิดขึ้นมาจากใจของเรา ถ้าเป็นใจของเรานี้ก็คือธรรมของเรา

ธรรมส่วนบุคคลเกิดจากใจที่สัมผัส สิ่งที่สัมผัสแล้วพยายามตั้งไว้ อย่าให้เป็นอนิจจัง มันเป็นอนิจจังโดยธรรมชาติ “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นต้องดับเป็นธรรมดา” ถ้าสภาวธรรมเราเห็นอย่างนี้ เราจะเป็นพระโสดาบัน สิ่งที่เป็นพระโสดาบัน คือเห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง แล้วมันแปรสภาพเป็นไตรลักษณ์ให้เราเห็น แต่นี้มันไม่ใช่ ไม่ใช่เพราะเนื้อหาสาระของเรา ใจของเราต่างหากมันเป็นอนิจจัง สภาวธรรมที่เราพยายามประพฤติปฏิบัติขึ้นมามันเป็นอนิจจัง มันเป็นอนิจจังคือมันเกิดขึ้นมาแล้วมันก็เสื่อมไป มันเกิดขึ้นมาชั่วคราวแล้วมันก็เสื่อมไป เสื่อมไปโดยสภาวะของเขา เราไม่สามารถทรงไว้ได้ เราไม่สามารถตั้งมั่นได้

ถ้าเราตั้งมั่นได้ เราพลิกกลับขึ้นมา สภาวะนี้เป็นอนิจจัง แต่เป็นสิ่งที่เป็นเครื่องดําเนิน สภาวะเป็นเครื่องดําเนิน มัคโค ทางอันเอก เราสร้างขึ้นมา เราสร้างสภาวธรรมขึ้นมา สัมมาสมาธิ มีความสุข ความสุขเกิดขึ้นจากการประพฤติปฏิบัติ แค่มีสมาธินี้พออยู่พอกิน พระที่ประพฤติปฏิบัติมีสมาธินี้อยู่ได้แล้ว อยู่ได้เพราะใจมันร่มเย็นไง ถ้าไม่มีสมาธิ มันอยู่กับกระแสโลก

กระแสโลกก็พึ่งไม่ได้ สิ่งนั้นก็พึ่งไม่ได้ ใจเรานี้ก็ร้อนรน มันก็มีความทุกข์ มีความทุกข์ก็ต้องอดอาหาร ต้องอดหลับอดนอน นี่ธุดงควัตรเข้ามาตรงนี้ ตรงที่ว่า ในเมื่อมีเหตุต้องมีผล ถ้าเราสร้างเหตุอยู่ เราทําสัมมาสมาธิ ทําใจให้ตั้งมั่น เวลาเราประพฤติปฏิบัติเข้าไป ใจมันจะปล่อยวางๆ เข้าไป แต่มันไม่ลงถึงฐาน มันครึ่งๆ กลางๆ ไง เพราะเราขาดคําบริกรรม ถ้าเราใช้คําบริกรรมตลอดไปๆ เราไม่ปล่อยคําบริกรรมนะ เรายึดคําบริกรรมไว้ คําบริกรรม คือ พุทโธ ธัมโม สังโฆ มรณานุสติ คิดยึดสิ่งนี้ไว้ตลอดไป

ในเมื่อมันมีเหตุ ผลมันต้องเกิดโดยธรรมชาติ สิ่งที่เป็นธรรมชาติ มรรคผลนิพพานนี้มีอยู่โดยธรรมชาติ แล้วสิ่งที่มีอยู่ มันมีอยู่แล้ว แล้วสภาวะที่เข้าไปสัมผัสคือใจ ใจนี้จะสัมผัสมรรคผลนิพพาน ไม่มีสิ่งใดๆ ในโลกนี้จะเข้าไปรู้ถึงมรรคผลนิพพาน ไม่มีเลย ยกเว้นไว้แต่ภาชนะที่จะรับรองสิ่งนั้นได้คือหัวใจ แล้วหัวใจของเรามันมีอยู่ แต่มีอยู่โดยสภาวะทุกข์ สภาวะทุกข์คือสภาวะของกิเลสมันข่มขี่อยู่ แม้แต่การประพฤติปฏิบัติอยู่มันไม่เข้ามัชฌิมาเพราะกิเลส เห็นไหม

อัตตกิลมถานุโยค คือทําให้มันหนักหน่วงเกินไป เราทําให้มันหนักหน่วงเกินไปมันก็เป็นอัตตกิลมถานุโยค มันไม่เป็นตามความเป็นจริง เราทําตามสบายๆ มันก็เป็นกามสุขัลลิกานุโยค เป็นความหลงในความสุขของการประพฤติปฏิบัติ นั่นน่ะ มันติดสุขในหัวใจ มันก็ไม่เข้า

แต่ถ้าเรายึดคําบริกรรมของเรา มัชฌิมาปฏิปทา เห็นไหม มัชฌิมาปฏิปทาคือเรากําหนดคําบริกรรมโดยสติตลอดไป ยึดอยู่ตรงนี้ นี่ทําง่ายๆ นะ แค่เรายึดคําบริกรรมไว้ แล้วก็มีสติไป ทําไปอยู่อย่างนี้ มันถึงเวลาแล้วมันต้องเป็นไป เหมือนกับเราต้มนํ้า ถ้าเรารักษาไฟของเรา นํ้าต้องเดือดโดยสภาวะธรรมชาติ แต่นี้เรารักษาไฟของเราแล้ว นํ้าก็หกรดมาในไฟ ไฟก็มอดไปๆ เป็นสภาวะการประพฤติปฏิบัติ จะเป็นสภาวะอย่างนั้น นี่ค่าของการประพฤติปฏิบัติ

ถ้าคุณค่าของมันถึง ค่าของใจก็จะเกิดขึ้น คุณค่าของใจเกิดขึ้น มันก็จะสงบเข้ามาๆ แล้วมันจะเป็นการยืนยันว่าสิ่งนี้เราทําได้ ถ้าเราทําสิ่งนี้ได้ มันจะเป็นผลกับเราขึ้นมา เราจะตื่นเต้น เราจะพอใจกับการประพฤติปฏิบัติของเรา ถ้าเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา ผลมันไม่เกิดขึ้นมา เราก็ว่า “เราเป็นคนไม่มีอํานาจวาสนา”

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกไว้ในพระไตรปิฎก เห็นไหม ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ๗ วัน ๗ เดือน ๗ ปี ต้องได้ผลทุกคน ถ้าไม่ได้ผล พระพุทธเจ้าไม่พูดหรอก องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่เคยหลอกใครนะ พูดคําไหนต้องเป็นคํานั้น คําจริงตลอดไปเลย ผู้ที่ปฏิบัติธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม อย่างมาก ๗ ปี อย่างกลาง ๗ เดือน แล้วก็ ๗ วัน จะต้องได้ผล สิ่งที่ได้ผลคือการประพฤติปฏิบัติ ประพฤติปฏิบัติเข้าทางธรรม เข้าทางธรรม ได้ผลคือผลของใจไง นี่ค่าของใจมันจะสูงขึ้น

ค่าของใจเกิดขึ้นจากการประพฤติปฏิบัติ เกิดขึ้นจากมรรคอริยสัจจังนี้ อันนี้มันรวมตัวขึ้นมา มรรคมันจะเริ่มทรงตัวได้ สิ่งที่ทรงตัวได้ มรรคในทางเดินนะ มรรคในการชําระกิเลส ไม่ใช่มรรคที่เราท่องจํากันมา มรรคที่ท่องจํากันมา ทําสัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ การทํางานชอบ เราก็ว่าชอบ ชอบอยู่ในเหตุในผล ความเลี้ยงชีพชอบนี้มันเลี้ยงปาก

สิ่งที่เลี้ยงใจ สิ่งที่จะฆ่ากิเลสนี้มันต้องเป็นการเกิดสัมมาสมาธิที่มันแปลกประหลาดมหัศจรรย์แล้ว ถ้าจิตนี้ตั้งมั่นขึ้นมา มันมหัศจรรย์ว่าสิ่งนี้มันมีได้อย่างไร สภาวะใจ ทุกคนจะตื่นเต้นมาก ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใจตั้งมั่นจะมีความตื่นเต้น แล้วพอตื่นเต้นขึ้นมา มรรคจะเป็นงานไม่ชอบ ไม่ชอบตรงนี้ ไม่ชอบตรงที่ว่าไม่สามารถยกขึ้นวิปัสสนาในสติปัฏฐาน ๔

สติปัฏฐาน ๔ คือกาย คือเวทนา คือจิต คือธรรม วิปัสสนาสิ่งนี้ จับสิ่งนี้ แล้วสมาธิจะมีพลังงานขึ้นมา จะจับสิ่งนี้ได้ เวทนาก็เป็นเวทนาสักแต่ว่าเวทนา จิตนี้รับรู้เท่านั้น มันจะเข้าใจสิ่งนี้ แล้วจะปล่อยวางเข้ามาๆ พอปล่อยวางเข้ามา พอทรงสุขอยู่พักหนึ่ง ถ้าเรานั่งต่อไป เวทนาจะเกิดซํ้าขึ้นมาอีก หน้าที่ของเราก็จับเวทนานี้แยกต่อไป

ว่าปัญญาของเราใคร่ครวญแล้ว เข้าใจว่า เวทนาเป็นเวทนา กายเป็นกาย จิตเป็นจิต มันไม่เป็นอันเดียวกัน แล้วทําไมมันยังกลับมาปวดอีกล่ะ ก็ต้องค้นคว้าใหม่ๆ ปัญญาอันใหม่จะเกิดขึ้น นี้คือการงานชอบ ชอบในเวทนา

ชอบในจิต คืออารมณ์ที่เกิดขึ้น พิจารณาจิตว่า จิตนี้มันไม่ทรง มันหมุนไปเพราะเหตุไร มันมีอารมณ์เกิดขึ้นมา มันเพราะเหตุไร? เพราะเหตุที่มีสัญญา สัญญาการเทียบเคียงความรู้สึกของเราว่าอันนี้ถูกหรือผิด อันนี้ดีหรือชั่ว แล้วเราก็คิดตามไปอย่างนั้น นั่นน่ะ เกิดขึ้นจากสังขารปรุง เกิดขึ้นจากวิญญาณรับรู้ อาการนี้จะหมุนออกไป พิจารณาธรรม เห็นไหม ธรรมารมณ์

พิจารณาจิต จิตนี้เศร้าหมองหรือผ่องใส จิตนี้มีความรู้สึกเมื่อก่อนนี้มันผ่องใส มันมีความสบายอยู่ ทําไมตอนนี้มันเศร้าหมอง เศร้าหมองเพราะเหตุไร? เศร้าหมองเพราะความยึดมั่นถือมั่น ความยึดของมัน เราไม่ใช้สติประคองไว้เฉยๆ สติของเราประคองไว้ในคําบริกรรม มันจะทรงตัวไว้ของมันไป จิตมันก็อยู่ในสภาวะของมันโดยธรรมชาติของมัน

กายนี้ยิ่งแล้วใหญ่เลย กายนี้มันเป็นอะไร ตายแล้วเป็นประโยชน์ไหม? ไม่เป็นประโยชน์ เกิดขึ้นมา เกิดขึ้นมาจากไหน? เกิดขึ้นมาจากไข่ของมารดา เกิดขึ้นมาจากครรภ์ของมารดา ออกมาเป็นเรา เวลาออกมาเป็นเรา เราขึ้นมา เราก็เจริญเติบโตขึ้นมาด้วยอาหาร สิ่งที่อาหารเลี้ยงชีวิตมา แล้วเราก็เลี้ยงชีวิตของเราไป ถ้าธาตุไฟไม่เผาผลาญอยู่ กายนี้ต้องตายไป ลม ไม่หายใจเข้าหายใจออกนี้ ถ้ามันขาดหรือหยุดเมื่อไหร่ เราก็ต้องตายไป เวลาตายไป จิตไปไหน

กายก็สักแต่ว่ากาย มันเป็นประโยชน์ต่อเมื่อเราเอามาประพฤติปฏิบัติ ค่าของคนคือค่าของกาย ค่าของนํ้าใจคือค่าของการประพฤติปฏิบัติ คือเห็นคุณงามความดี วิปัสสนาเข้าไป ปัญญา ถ้าสติสัมปชัญญะ ถ้าสติพอ มันจะเป็นวิปัสสนา ถ้าสติไม่พอ มันเป็นการสักแต่ว่าทํา

นี่สัมมาสติ ในมรรคมีสติด้วย มีสมาธิด้วย มรรค ๘ จะเกิดขึ้นมาจากการยกขึ้นวิปัสสนา ใช้ปัญญาบ่อยครั้งเข้าๆ ความชํานาญงานของเราจะเกิดขึ้น แต่เดิมมันก็ไม่มัชฌิมาปฏิปทา เพราะความคิดของเราเกินไป เราต้องการผลของเราเกินไป หรือสมาธิแน่นเกินไป สมาธิแน่นเกินไปเพราะเราทําความสงบ ว่าความสงบนี้เป็นความถูกต้อง มันปล่อยวางเข้ามาๆ ว่ามันเป็นความถูกต้อง นี่อยู่ในความสงบ มันไม่แยกแยะ มันไม่มีความเข้าใจ

ปัญญาในโลกุตตระ สิ่งที่เป็นโลกุตตระคือความเห็นถูกต้อง ความเห็นตามความเป็นจริง ตามความเป็นจริง สภาวธรรมที่มันเป็นจริง ไม่ใช่สภาวธรรมที่การคาดหมาย ถ้าเป็นปัญญาของโลกียะ เป็นความคาดหมาย สิ่งนี้คาดหมายเพราะเป็นสัญญา สิ่งที่สัญญาเราจํามาจากครูบาอาจารย์ หนึ่ง จากการศึกษาเล่าเรียนมาในพระไตรปิฎก หนึ่ง เราจะจําสิ่งนี้มาว่าสภาวะนี้มันต้องคืนสภาวะเดิมของเขา เราคาดหมาย คาดหมายอดีตอนาคตว่าต้องเป็นสภาวธรรม ต้องเป็นแบบนั้น แต่ความเป็นจริง หน้าที่ของเราคือสร้างเหตุ สร้างเหตุคือการวิปัสสนา การแยกแยะออกไป แล้วปัญญามันจะเกิดขึ้นมา มันจะหมุนออกไปขนาดไหน นั้นเป็นปัญญา

เป็นกายต้องตั้งกายไว้ แล้วให้กายนี้แปรสภาวะไป แปรสภาวะ มันจะกลืนตัวมันเอง นั้นสภาวะสัมมาสมาธิพอ มันจะเป็นไป จิตก็เหมือนกัน ธรรมก็เหมือนกัน ถ้าสมาธิพอ มันจะแยกออกๆ การปล่อยวาง สิ่งที่เป็นสัมมาสมาธินี้เรามีความสุข มีความเวิ้งว้างมาก แต่เวลามันปล่อยวาง มันวิปัสสนาปล่อยวางขึ้นมา มันจะมีคุณค่ามากกว่านั้น คุณค่าในการปล่อยจากปัญญา

จิตนี้ปล่อยสติปัฏฐาน ๔ ด้วยปัญญา กับจิตนี้ปล่อยความฟุ้งซ่านออกมาด้วยคําบริกรรม นี่ความเห็นจะต่างกัน ต่างกันคือว่ามันละเอียดลึกซึ้งต่างกัน พอลึกซึ้งต่างกันแล้ว ถ้าผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมีครูบาอาจารย์แนะ ต้องหมั่นคราดหมั่นไถ คนเขาจะไถนา เขาจะทํานาของเขา เขาไถนาเสร็จแล้ว เขาต้องไถคราด คราดนาเพื่อไม่ให้มีวัชพืช มันจะเกิดกับต้นข้าว แล้วแย่งอาหารไป

นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อเรามีวิปัสสนา มันปล่อยวางมา เรามีความสุขขนาดนั้น นี่ถ้าไม่หมั่นคราดหมั่นไถ เดี๋ยววัชพืชคือกิเลสมันก็เกิดขึ้นมาอีก เราต้องหมั่นคราดหมั่นไถ หมั่นคราดหมั่นไถ หน้าที่ของเราคือคราดและไถ จนกว่าที่นานั้นจะไม่มีวัชพืชออกไป แล้วเราค่อยปลูกต้นข้าวขึ้นมา ผลจะเกิดขึ้นมาจากต้นข้าวที่เจริญงอกงามขึ้นมาจากใจของเรา

ผลจากการปล่อยวางเป็นอริยภูมิขึ้นมา จะเกิดขึ้นมาจากการเราหมั่นคราดหมั่นไถ เวลาเราสร้างสมมรรคขึ้นมา เราวิปัสสนาได้ จนวิปัสสนาได้มันก็เป็นงานแสนทุกข์แสนยากนะ ทุกข์ยากเพราะว่าอะไร เพราะเราต้องประคองไว้ สิ่งที่เคลื่อนที่เร็วที่สุด ใจนี้เคลื่อนที่เร็วที่สุด เราใช้สติระลึกรู้อยู่ แล้วใช้คําบริกรรมเกาะเกี่ยวไว้ ให้จิตนี้เกาะเกี่ยวกับคําบริกรรมไว้ แล้วให้มันคงที่ นี่สิ่งที่คงที่

วัตถุ เห็นไหม เราต้มนํ้าขึ้นมา ในภาชนะเวลาเราใส่นํ้าขึ้นมา นํ้ายังหกได้ แล้วนี่เราพยายามทําจิตของเราให้ตั้งมั่นขึ้นมา มันทําไมไม่กระฉอก ไม่หกไป ไม่เป็นอนิจจัง ไม่เสื่อมสภาวะไป มันจะเสื่อมสภาวะ เราพยายามทรงไว้ ตั้งมั่นไว้เพื่อให้เป็นสัมมาสมาธิ อันนั้นก็เป็นสติที่ว่าเราพยายามประคองสุดกําลังของเราอยู่แล้ว เพราะเราเป็นผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใหม่ แล้ววิปัสสนาแล้วมันต้องใช้สิ่งนี้ควบคุมเข้าไปอีก

เวลามรรคมันเดินตัว จะเห็นสภาวะของภาวนามยปัญญา เห็นปัญญาในการเกิดขึ้น พอซํ้าเข้าไป มันจะแยกออกๆ แยกสภาวธรรม สิ่งที่เป็นสภาวธรรม จิตเป็นจิต ทุกข์เป็นทุกข์ ขันธ์เป็นขันธ์ มันจะปล่อยวางไปๆ นี้คือการซํ้า สิ่งที่ซํ้าจะเกิดความมหัศจรรย์บ่อยครั้งเข้าๆ

ถ้าเราทําอย่างนี้ เราซื่อสัตย์กับเราเอง เราเป็นสาวกะ-สาวกผู้ได้ยินได้ฟังธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราต้องพิสูจน์ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าขึ้นมาจนเป็นค่าของใจ ใจมันจะเห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง จนบ่อยครั้งเข้า มันจะปล่อยขาด สิ่งที่ปล่อยขาดคือจิตเป็นจิต ขันธ์เป็นขันธ์ ทุกข์เป็นทุกข์ ปล่อยวางออกจากกัน สิ่งที่ออกจากกัน สิ่งที่หลุดออกไปคือสังโยชน์ ๓ ตัว สังโยชน์คือเครื่องร้อยรัดจิต สิ่งที่ร้อยรัดจิตไว้นี้ ร้อยรัดจิตให้เป็นปุถุชนไง จิตนี้ยึดมั่นถือมั่น หลงไปตามอนิจจัง อนิจจังมันก็เป็นความหลงอยู่แล้ว แล้วเราก็เห็นสภาวะความหลงนั้นว่าเป็นเราๆ สิ่งนั้นเป็นเรา

“สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นต้องแยกสลายเป็นธรรมดา”

เราเห็นจนเป็นสภาวธรรม มันเป็นธรรมดาที่มันแยกจากกัน มันไม่มีสิ่งใดเลยที่เป็นสิ่งที่ว่ามันกดถ่วงกัน เพราะใจเราหลงมันต่างหาก เราถึงเอาสิ่งนั้นมาเป็นเรา เป็นของของเรา เวลามันแยกแล้วนะ ขันธ์เป็นขันธ์ ทุกข์เป็นทุกข์ จิตเป็นจิต มันต่างอันต่างจริงอยู่ด้วยกัน สภาวะความรับรู้ขึ้นมา จิตนี้ถึงอริยภูมิไง ภูมิของจิต ค่าของใจเกิดคือสภาวธรรมแบบนี้ แล้วมันก็ต้องยกขึ้นวิปัสสนาสูงส่งขึ้นไปเพื่อจะเข้าให้สูงส่งให้ค่าของธรรมถึงที่สุด ให้ค่าของธรรมกับค่าของใจเป็นอันเดียวกัน ธรรมกับจิตนี้เป็นหนึ่งเดียว เอโก ธมฺโม

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา นี้เป็นสภาวธรรมอันหนึ่ง เอโก ธมฺโม จิตนี้เป็นธรรมแท่งเดียว ธรรมของจิตนี้มันเป็นอันเดียวกัน ค่าของธรรมจะสูงส่งขึ้นมาด้วยการยกขึ้นวิปัสสนาซํ้าแล้วซํ้าเล่า เพราะกิเลสอย่างกลางยังอยู่ในหัวใจ กิเลสอย่างกลางคือความหลงผิด สิ่งที่หลงผิดจะเบิกได้ เบิกความถูกต้องคือเบิกกายกับจิตนี้ออกจากกัน กายกับจิตนี้ผูกพันกันไปด้วยสภาวธรรมด้วยอุปาทาน

สิ่งที่เป็นอุปาทาน อุปาทานในธาตุขันธ์ จะอุปาทานไหนไปอีก อุปาทานในสิ่งต่างๆ นั้นเป็นอุปาทานยึดมั่นถือมั่น มันเป็นความหลงของใจ ทําให้ใจเราฟุ้งซ่าน แต่ถ้าเรายกขึ้นวิปัสสนาได้ มันเป็นอุปาทานของใจ ใจนี้ไปติดสิ่งนี้ สิ่งนี้ว่าเป็นคุณค่าของเรา มันยึดมั่นถือมั่น มันยึดเพราะความไม่เข้าใจ เห็นไหม ต้องสอน เราสอนใจของเรา

ค่าของคนอยู่ที่การประพฤติปฏิบัติ ค่าของคนอยู่ที่การศรัทธาในเรื่องของศาสนา แล้วยกขึ้นมาวิปัสสนา แล้วค่าของกิเลส คือค่าของใจ มันก็อยู่ในหัวใจ แล้วเราปลดเปลื้องกิเลสออกไปจากใจ ค่าของใจมันก็สูงขึ้นมา แล้วเราวิปัสสนาซํ้าเข้าไป ค่าของใจจะสูงขึ้นไปเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นไป

ค่าของใจเกิดขึ้นเพราะเกิดขึ้นจากความเพียร ความเพียรประพฤติปฏิบัติ เรานั่งสมาธิ เดินจงกรม งานมันคืออะไร? งานคือการที่ใจนี้ขับเคลื่อนไป ใจนี้เป็นสัมมาสมาธิแล้วยกขึ้นวิปัสสนาได้ ปัญญามันจะเกิดจากตรงนี้ เป็นงานของใจ เห็นไหม ผู้ที่บริหารงานต่างๆ นักบริหารต้องใช้สมอง ต้องใช้การบริหารด้วยนโยบาย ด้วยปัญญา อันนี้ก็เหมือนกัน อันนี้เกิดขึ้นมาจากค่าของใจที่มันหมุนเวียนไป นั่งเฉยๆ นะ นั่งสมาธิเฉยๆ แต่ปัญญาต่อกรกับกิเลสนี้ สงครามเกิดขึ้นจากภายในนี้มหาศาลเลย งานเกิดขึ้น ไม่อย่างนั้นเราจะนั่งทั้งวันได้อย่างไร เดินจงกรม ๗ วัน ๗ คืน เดินจงกรมได้อย่างไรในเมื่อไม่มีงาน

งานมันเกิดขึ้นมา เวลากิเลสมันเกิดขึ้นมา มันสร้างแง่สร้างมุมขึ้นมา แง่มุมของกิเลสคือว่าความเข้าใจของเขาอย่างนั้น สิ่งที่ไปติดข้องของใจมันติดข้องอยู่อย่างนั้น นี่มันจะปลดเปลื้องออกไปด้วยสภาวธรรม สภาวธรรม สติ ปัญญามันจะแยกออกไปว่าสิ่งนั้นเป็นอนิจจัง สิ่งนั้นไม่จริง เพราะพระพุทธเจ้าสอนไว้อย่างนั้น เรายังไม่เห็นสภาวะตามความเป็นจริง เราก็แยกแยะออกไป แยกออกไป เห็นไหม ธาตุต้องเป็นธาตุ ดินต้องเป็นดิน นํ้าต้องเป็นนํ้า ลมต้องเป็นลม ไฟต้องเป็นไฟ ถ้าเห็นสภาวะของกาย วิปัสสนามันจะคืนสภาวะเดิมอย่างนั้น แล้วจิตมันยึดสิ่งนั้นไม่ได้ มันจะไปอยู่ที่ไหน มันก็ต้องปล่อยวาง ปล่อยวางซํ้าเข้าไปๆ

สภาวะของจิตก็เหมือนกัน พิจารณาจิต จิตเป็นอะไร จิตไปยึดเขาต่างหาก จิตไปหลงอุปาทานในกายทั้งนั้นว่าเป็นเรา สิ่งที่หลงออกไปนั้นเพราะอะไร เพราะความไม่เข้าใจ ความไม่รู้ นี่ปัญญามันก็แยกเข้าไปๆ

ปัญญานี้ถ้ามีสัมมาสมาธิรองรับอยู่นี้ จะเป็นปัญญาในการประพฤติปฏิบัติ ถ้าสมาธิอ่อนไป มันจะเป็นสัญญาทันทีเลย มันเป็นสัญญาแล้วมันจะแยกสิ่งนี้ไม่ออก มันจะยึดให้เราใช้พลังงานของใจหมุนเข้าไปเหมือนกัน แต่มันแยกแล้วมันไม่ปล่อยวาง มันไม่ปล่อยวาง เราต้องกลับมาสัมมาสมาธิ กลับเข้ามาทําพลังงานของเรา กลับมาใช้คําบริกรรม นี่คําบริกรรมต่างๆ มันถึงมีประโยชน์ตลอดไป คําบริกรรม สติจะมีตลอดไป ในเมื่อเราตั้งมั่นในหัวใจ มันจะแยกสิ่งนั้น

ค่าของธรรม ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้วางไว้ถูกต้อง แต่เพราะเราเองต่างหากหลงผิดของเราเอง เราถึงผิดพลาด ถ้าเราผิดพลาดขึ้นไป เราก็จะได้สติ จะได้สติว่านี้เราเผลอแล้ว เราทํางานไปโดยสักแต่ว่า แล้วเราจะไม่ได้ผลงานของเรา ถ้าเรารีบ เราด่วนขึ้นไป เราจะไม่ได้ผลตามความเป็นจริง เราต้องกลับมาทําสัมมาสมาธิ การทําธุรกิจก็เหมือนกัน ถ้าเราด่วนได้เกินไป มันไม่เป็นผลประโยชน์ขึ้นมา เราต้องให้รอบคอบว่าสิ่งนั้นมันสมประโยชน์ไหม ถ้าไม่สมประโยชน์ เราต้องเริ่มกลับมาทํา เริ่มต้นมาตั้งต้นใหม่ ตั้งต้นให้มันถูกต้องขึ้นไป

นี่วิปัสสนาเป็นอย่างนั้นเลย ใจมันจะแยกออกไปหรือไม่แยกออกไปอยู่ที่พลังงานของใจ มันจะเป็นโลกียะหรือโลกุตตระมันอยู่ตรงนี้ โลกียะเรื่องของโลกจะมีตลอดไป ตลอดไปเพราะมันยึดมั่นถือมั่น กิเลสมันอยู่ในหัวใจแล้ว มันจะยึดมั่นถือมั่นตลอดไป ยึดทุกอย่างที่เป็นกิเลส เพราะมันเริ่มต้นเค้ามูลมาจาก อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ออกมาจากความยึดผิดมาตั้งแต่เริ่มต้น มันถึงจะผิดตลอดไป นี้คืองานของกิเลส จะเป็นหน้าที่ของเขา เขาต้องทําหน้าที่อย่างนั้นโดยธรรมชาติของเขา เพื่อจะให้เขามีชีวิตอยู่ในหัวใจ ในภวาสวะนั้น เพื่อข่มขี่ใจดวงนี้ตลอดไป

แต่สภาวธรรม สภาวะของภาวนามยปัญญา มันจะแยกออกๆ แยกให้ใจนี้พ้นออกมา ให้เป็นอิสระออกมา แต่มันยังอิสระไม่ได้เพราะกิเลสมันเหนียว กิเลสมันเหนียวแน่น เราถึงต้องแยกซํ้าแยกซาก นี่กลับมาทําความสงบของใจ แยกทีหนึ่งมันก็ปล่อยวางโล่งทีหนึ่ง แยกเข้าไป สภาวะเหมือนกัน ถ้าปล่อยวางแล้ว มันจะปล่อยวางแล้วมีความสุขด้วยนะ สุขจากการวิปัสสนา สุขจากการที่เราจะพ้นออกไปจากกิเลส แล้วเป้าหมายของเรามีอยู่ เป้าหมายของเราคือพ้นออกไปจากสิ่งที่มันควบคุมใจเรา กิเลสควบคุมใจเรา เราถึงต้องมาเกิดเป็นคนไง แล้วคนนี้คนมีคุณค่าด้วย มีคุณค่าเพราะคนนี้มันประพฤติปฏิบัติ ชําระกิเลสในหัวใจออกมาจากใจของเรา คนนั้นเป็นคนเหมือนกัน แต่นํ้าใจ ใจนั้นมีคุณค่า ธรรมในใจนั้นจะสูงส่งขึ้น สูงส่งขึ้นจนรู้ตัวเอง เป็นปัจจัตตัง

อกาลิโก ไม่มีกาล ไม่มีเวลา สมัยองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมก็เป็นแบบนี้ สมัยปัจจุบันนี้ ธรรมก็เป็นแบบนี้ เพราะทุกข์มันอยู่ที่ใจ สิ่งที่จะแก้ไขนะ “ทุกข์ควรกําหนด สมุทัยควรละ” ถ้าเราละได้ มันก็จะขาดออกไปจากใจ ขาดออกไปจากใจเพราะเราละด้วยมรรคอริยสัจจัง ไม่ใช่ขาดออกไปจากใจด้วยเรานึกเอาเอง เราคาดหมายของเราเอง มันจะขาดไปไม่ได้

สิ่งที่เป็นโรคเป็นภัยมันต้องมียา ถ้ายาเข้าไปแก้ ธรรมโอสถเกิดขึ้นมาจากมรรคอริยสัจจังนี้ ธรรมโอสถจะเกิดขึ้น ถ้าเราไม่สร้างธรรมโอสถให้เกิดขึ้นมา มันจะเกิดขึ้นมาลอยๆ ไม่ได้หรอก สิ่งนี้ไม่มีสิ่งใดลอยๆ กิเลสมันเกิดมาจากใจ มันอยู่กับเรานี่มันลอยมาไหม มันฝังอยู่กลางหัวใจเลย ฝังอยู่แนบแน่นอยู่ในหัวใจ แล้วก็ขับไสให้เราทุกข์ยากไป มันลอยไหม? มันไม่ลอยเพราะมันเป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรมฝังอยู่ที่ใจแล้วขับเคลื่อนให้ใจนี้ปฏิสนธิจิต จิตนี้ปฏิสนธิในภพชาติต่างๆ มันลอยมาไหม มันมีอยู่โดยพื้นฐาน ในเมื่อมันแสดงออกมา มันจะแสดงเป็นกิเลสออกมา สภาวธรรมเกิดขึ้นมาเพราะเรามีวาสนาต่างหากล่ะ

เราพบองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วย เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วย แล้วเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา ผลมันเกิดขึ้นมาตามสภาวะตามความเป็นจริงด้วย มันถึงเห็นสภาวธรรม การต่อสู้วิปัสสนามันถึงเกิดขึ้นจากใจ

ถ้าเราเชื่อแล้วสักแต่ว่าเชื่อ เราไม่ทํา มันก็ไม่เกิด เราทําขึ้นมาบางทีมันก็ยังผิดพลาดไป ผิดพลาดเพราะการประพฤติปฏิบัติเรามันต้องมีความผิดพลาดโดยธรรมชาติของการประพฤติปฏิบัตินั้น แล้วพยายามแยกออกไป “ผิดเป็นครู” ผิดนี้เริ่มต้นใหม่ๆ ไม่น้อยเนื้อตํ่าใจ การน้อยเนื้อตํ่าใจนั้นคือกิเลสมันหลอกอีกชั้นหนึ่ง

กิเลสมันหลอกให้เราน้อยเนื้อตํ่าใจว่า “เราประพฤติปฏิบัติ เราไม่มีอํานาจวาสนา เราทําไปไม่ได้ เราเหน็ดเหนื่อยเหลือเกิน เราทุกข์ยากเหลือเกิน” ใครทํางานแล้วมีความสบาย ทํางานของคนที่แบกหาม เขาจะทุกข์ยากขนาดไหน แล้วเราทํางานในการใช้วิปัสสนาในหัวใจ มันใช้ปัญญาเดินในหัวใจ มันจะทุกข์ยากขนาดไหน มันต้องใช้พลังงาน พลังงานทั้งชีวิตนะ การชําระกิเลสถึงต้องฟากตายไง ฟากตายเพราะถึงที่สุดแล้วถ้าไม่เราตาย ก็ต้องกิเลสตาย ถ้ากิเลสไม่ตาย เราก็ต้องตาย นี่เวลาสู้กันขนาดนั้นแล้วกิเลสมันถึงกลัว

เพราะกิเลสมันก็อาศัยชีวิตนี้ดํารงอยู่ อาศัยหัวใจนี้ดํารงชีวิตอยู่ของมัน มันเองมันก็กลัวตายเหมือนกัน เราถึงต้องฟากตาย แล้ววิปัสสนา ใช้ปัญญาวิปัสสนาใคร่ครวญไป นั้นเป็นสภาวะที่เราทําของเราขึ้นมา นั่นน่ะ เรามีอํานาจวาสนาที่เราเชื่อ แล้วเราปฏิบัติตามสมควรแก่ธรรม วิปัสสนาไปถึงที่สุดแล้วมันต้องจบกระบวนการ

ทําสิ่งใดขั้นตอนใดก็แล้วแต่ มรรค ๔ ผล ๔ มันจะมีกระบวนการของมัน ขณะจิตที่มันเปลี่ยนแปลงสภาวะ มันขาดออกไป สภาวะจิตขาดออกไปเลย ใจเป็นใจ กายเป็นกาย กายกับจิตจะแยกออกจากกัน แยกออกโดยสภาวะตามความเป็นจริง สภาวะตามความเป็นจริงนี้เป็นปัจจัตตัง รู้จากใจดวงนั้น

เวลาธรรมเกิดขึ้นมาจากใจผู้ประพฤติปฏิบัติ มันจะรู้ตามความเป็นจริง แม้แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ต่อหน้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ยืนยันเท่านั้น ยืนยันว่าทํามาถูกส่วน ถูกต้องตามความเป็นจริงมันถึงปล่อยวางมาได้ แล้วก็ต้องก้าวเดินต่อไป ยกขึ้นไป กิเลสที่เหนือกว่าอยู่ในหัวใจยังมีอยู่ สิ่งที่มีอยู่ยังทําให้ใจนี้เศร้าหมอง ใจนี้ยอกใจอยู่ ใจจะยอกใจ เพราะเราประพฤติปฏิบัติมา เราฆ่ากิเลสมาตั้งแต่เริ่มต้นมา กิเลสมันก็ต้องตั้งป้อมมาตลอดเวลา ตั้งป้อมจะไม่ให้เราเข้าไปหาสิ่งที่ว่าเป็นผลงานขึ้นมา จะเป็นผลงานขึ้นมา

เราทําธุรกิจ เราจะค้าขายให้กับใคร เราต้องมีลูกค้าของเรา เราถึงจะขายสินค้าของเราได้ นั้นเป็นธุรกิจ เขาทําเขายังต้องมีผู้ขายและผู้ซื้อ นี่ก็เหมือนกัน ในเมื่อธรรมจะเกิดขึ้นมา สภาวธรรมจะเป็นผู้ไปฆ่ากิเลส กิเลสมันอยู่ที่ไหน เราจะไปฆ่าลอยๆ ที่ไหน ในเมื่อเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา มันเป็นการบอกแล้วว่าเราฆ่ากิเลส กิเลสมันเกิดขึ้นมาจากใจ ใจนี้มันเกาะเกี่ยวกับสิ่งใด มันหลงสิ่งใด

สภาวะใจนี้เป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรม เราจะเห็นมันว่ามันเป็นกิเลสได้อย่างไร ในเมื่อมันเป็นเรา สิ่งที่เป็นเรามันต้องมีคุณค่าสิ เรามีคุณงามความดี เราคิดแต่คุณงามความดี เราถือศีลนี้ก็เป็นคุณงามความดีแล้ว เราทําสมาธินี้ก็มีความสงบของใจก็เป็นคุณงามความดีแล้ว แล้วคุณงามความดีนี้มันจะเป็นโทษได้อย่างไร

มันไม่เป็นโทษหรอก ในเมื่อเรายังไม่เห็นกิเลส แต่ถ้าเราเห็นกิเลส สิ่งนี้กิเลสมันเอามาใช้ให้เราเชื่อกับสิ่งนี้ แล้วเราก็นอนจมกับสิ่งนี้ ถ้าเรานอนจมกับสิ่งนี้ เราจะเห็นกิเลสไหม ถ้าเราไม่เห็นกิเลส เราจะขึ้นไปชําระกิเลสได้อย่างไร เราถึงต้องทําความสงบของใจขึ้นมา แล้วขุดคุ้ยค้นคว้าหาไง หาเชื้อที่มันยอกใจอยู่นี่ สิ่งใดที่มันยอกใจอยู่นี่มันคืออะไร ถ้าเราทําความสงบอยู่ มันจะสงบอยู่ มันจะเวิ้งว้าง...ติด ติดเพราะเหตุนี้

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ความว่าจะก้าวเดินขึ้นไปเพื่อจะให้สิ้นสุดของการให้กิเลสมันตายออกไปจากใจ ก็ให้กิเลสมันเอาสิ่งที่ว่าเป็นธรรม ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เป็นธรรมแท้ แต่ธรรมของกิเลส กิเลสมันเอาสภาวธรรมยกขึ้นมาหลอกเรา เราก็เชื่อ เพราะเรากับความคิดเราเป็นอันเดียวกัน เราต้องเชื่อเราสิว่าสิ่งนี้เป็นสภาวธรรม สิ่งนี้ว่าง สิ่งนี้เวิ้งว้าง สิ่งนี้มีความสุขมาก นั่นน่ะ เราก็เชื่อกิเลส แล้วเราก็นอนจมอยู่กับสิ่งนั้น

นอนจมนะ ทั้งๆ ที่ว่า มรรค ๔ ผล ๔ มีตําราก็บอกไว้แล้ว ในพระไตรปิฎก ธรรม สภาวธรรม ธรรมและวินัยเป็นศาสดาของเรา องค์ศาสดาก็บอกแล้ว มรรค ๔ ผล ๔ แล้วนี่เพิ่งชําระมันไปเท่าไร มันชําระสิ่งที่ว่ากายกับจิตแยกออกจากกันเท่านั้น แล้วแยกมามันก็เวิ้งว้างโดยสภาวธรรม สภาวธรรมของสิ่งที่เป็นผลมาแล้วสิ สิ่งที่มันยอกใจอยู่ข้างหน้านี้มันคืออะไร นั่นน่ะ ต้องยกใจขึ้นไปค้นคว้า

มรรคสูงขึ้นแต่ละชั้นมันละเอียดขึ้นไป จากสติสัมปชัญญะก็ต้องเป็นมหาสติ-มหาปัญญา สิ่งที่เป็นมหาสติ-มหาปัญญา สติมันลึกซึ้งละเอียดอ่อนเข้าไป นี่มันมหัศจรรย์ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติถึงมหัศจรรย์องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วย มหัศจรรย์ครูบาอาจารย์ด้วยว่า เวลาจิตมันละเอียดเข้าไป ทําไมมันละเอียดอ่อนขนาดนั้น มันเหมือนกับสิ่งที่ไม่น่าจะเป็นไปได้เลย ใจเราขนาดว่าเราจะจับความรู้สึกของใจมันยังจับได้ยากเลย แล้วใจมันปลดเปลื้องออกมาเป็นชั้นๆๆ เข้าไป มันยกขึ้นไปได้อย่างไร มันจะเป็นไปได้อย่างไร

แต่ถ้ามันเกิดขึ้นมาจากเรา มันเป็นปัจจัตตัง มันจะเป็นไปได้หรือไม่เป็นไปได้ก็เป็นปัจจัตตัง รู้ท่ามกลางหัวใจ สิ่งที่เกิดขึ้นท่ามกลางหัวใจของเรานี้เป็นพยานหลักฐาน ปัจจัตตังรู้อย่างนี้ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมีปัจจัตตังเป็นเครื่องยืนยันกับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นก็ต้องย้อนกลับเข้าไปๆ ยกขึ้นวิปัสสนา ขุดคุ้ยสิ่งนี้ได้ก็จะเห็นกิเลส

สิ่งที่เห็นกิเลสนี้ กิเลสนี้ก็ฉุดกระชากลากไป ลากให้เราล้มลุกคลุกคลานไป เพราะสิ่งที่เป็นกามราคะ สิ่งที่ว่าเป็นความรุนแรงของใจนี้มันเป็นเรื่องรุนแรง รุนแรงมาก กามราคะในหัวใจนี้รุนแรงมาก รุนแรงต่อเมื่อเจอเท่านั้น จะนอนสงบนิ่งอยู่ในหัวใจถ้าเราไม่เจอ แล้วจะเวิ้งว้างอยู่อย่างนั้น

สิ่งที่เป็นเชื้อโรค โรคที่เป็นโรคอันตราย เวลามันติดขึ้นมา เวลาพิสูจน์เชื้อขึ้นมามันจะพิสูจน์ได้ยาก ต้องใช้กล้องจุลทรรศน์ นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อเป็นกิเลสที่ละเอียดอยู่ในหัวใจ เราจะเอาอะไรไปพิสูจน์ขึ้นมา? ก็ต้องเป็นมหาสติ-มหาปัญญา สิ่งที่เป็นมหาสติ-มหาปัญญาเกิดขึ้นมาจากล้มลุกคลุกคลาน เราสร้างสมขึ้นมา จนเป็นมหาสติ-มหาปัญญาขึ้นมา แล้วขึ้นมา นั้นเป็นผู้ที่เดินถูกต้อง เดินตามอริยมรรค

สิ่งที่มรรคเป็นขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เราเดินตามธรรม ผู้เดินตามธรรม มีสติมีสัมปชัญญะ แล้วเดินตามธรรมด้วยความระลึกรู้อยู่ มีสัมปชัญญะ การใคร่ครวญ การเห็นความผิดเล็กน้อยของใจนี้ก็เป็นสิ่งที่น่าจะจับต้องได้ ความกระเพื่อมของใจนี้ก็เป็นสิ่งที่ว่าเราจะเห็นความเป็นโทษของมันได้ สิ่งนี้มันเป็นโทษเพราะมันกระเพื่อมออกมาจากใจ ในเมื่อใจมันเป็นความเวิ้งว้าง สิ่งที่กระเพื่อมมันรู้สึกได้อย่างไร ความรู้สึกต้องเป็นขันธ์สิ สิ่งนี้มันกระเพื่อมขึ้นมา มันต้องเป็นจุดเป็นที่หมาย เป็นมุมเป็นเหลี่ยม ถ้าเป็นมุมเป็นเหลี่ยมของใจนี้ ใจยังไม่เป็นอิสระโดยธรรมชาติของมัน นี้คือกามราคะ

สิ่งที่เป็นกามราคะคือขันธ์อันละเอียด ขันธ์อันละเอียดคือธรรมชาติของใจ ใจมันเป็นธรรมชาติอันหนึ่ง แล้วมีขันธ์ ขันธ์เครื่องดําเนินของมัน เครื่องดําเนินคือธรรมชาติที่ว่าหมุนออกมาเป็นขันธ์อันนั้น แล้วหมุนออกไปก็ไปยึดสิ่งต่างๆ ยึดตัวมันเอง เสพสมในตัวมันเอง เสพสมในความพอใจไง พอใจในความคิดของตัวเอง พอใจในสิ่งต่างๆ

กามราคะนี้เป็นเรื่องของโลกเขา กามฉันทะ ความพอใจนั้นก็เป็นกาม สิ่งที่เป็นกาม เรื่องของกาม กามต่างๆ นี้มันจะให้ผลในความติดข้องของใจ ใจจะติดข้องสิ่งนี้มาก ยกขึ้นวิปัสสนาได้ก็เป็นการพิจารณาอสุภะ-อสุภัง สิ่งนี้เป็นอสุภะด้วย มันเป็นความสกปรกของใจ เพราะอวิชชาอยู่ในหัวใจนั้น ถึงว่ามันปลิ้นปล้อน มันหลอกลวงใจให้ใจเชื่อสิ่งนี้ ถ้าใจเชื่อสิ่งนี้ยังเกิดในกามภพ เห็นไหม สิ่งที่เป็นกามนี้ต้องทําให้ใจเกิด

ทั้งๆ ที่เราวิปัสสนาเข้ามา มันปล่อยวางเข้ามา เป็นชั้นเป็นตอนเข้ามา นี้ก็เป็นเครื่องหลอก สิ่งที่หลอกแล้วการต่อสู้กับใจนี้จะต่อสู้อย่างรุนแรง ต้องมีสัมมาสมาธิ มีความรุนแรงของความสงบของใจ พลังงานของใจเกิดขึ้นมาถึงจะต่อสู้ได้ ถ้าพลังงานของใจไม่มีพื้นฐานขึ้นมา เราจะล้มลุกคลุกคลานนะ กิเลสมันจะขี่คอ มันจะเหยียบยํ่าสิ่งนี้

การวิปัสสนา ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเวลางานมันเกิดขึ้นมา แพ้ก็มี ชนะก็มี เป็นครั้งเป็นคราวไป ผู้แพ้ขึ้นมา แพ้เพื่อจะสู้ใหม่ ถ้าผู้ชนะขึ้นมามันก็จะปล่อยวาง เราก็จะมีความสุขอยู่ในหัวใจ วิปัสสนาจะเป็นอย่างนั้นตลอดไป นี่งานในการวิปัสสนา งานในการทําความเพียร นี่งานของใจ ค่าของใจเกิดขึ้นจากความเพียร ความเพียรของใจ อาศัยร่างกายนี้เป็นเครื่องดําเนินเฉยๆ เดินจงกรมนี้ก็ใช้กาย นั่งสมาธินี้ก็ใช้กาย แต่กายนี้มันเหมือนหัวตอ กายนี้มันสักแต่ว่ากาย กายนี้มันไม่ใช้ประโยชน์อะไร สิ่งที่เคลื่อนไปนี้คือเคลื่อนด้วยปัญญา ด้วยใจทั้งนั้น อาการของใจ ปัญญาของใจ มรรคของใจนี้เคลื่อนออกไปตลอด แล้วทําการวิปัสสนาตลอด แยกแยะสิ่งต่างๆ

อสุภะ ความไม่สะอาด ความสกปรกโสโครกมันจะเป็นของเราได้อย่างไร มันต้องไม่เป็นเรา อาศัยว่าเพราะมีร่างกายเกิดขึ้น อาศัยเพราะเราต้องดํารงชีวิตอยู่ มันถึงอาศัยกันไป เวลาสลัดแล้วถ้าเราไปเกิดเป็นเทวดาไม่มีร่างกาย มันก็เป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรมมันก็ให้คุณค่า ให้โทษเป็นความยึดมั่นถือมั่น นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราวิปัสสนาจิตมันก็เป็นสภาวะแบบนั้น ถ้าวิปัสสนากายมันเป็นอสุภะ

วิปัสสนาคืองานของใจ วิปัสสนาแยกแยะออกไปๆ บ่อยครั้งเข้าๆ มันจะปล่อยวางหมด ปล่อยวางเฉยๆ ไม่ขาด ปล่อยวางเพราะอํานาจของมรรคเกิดขึ้น เริ่มมีความว่ามรรคมีกําลังขึ้นมา มรรคมีกําลังขึ้นมา หมุนเวียนออกไป ปัญญาแยกออกไป

ปัญญามหัศจรรย์มาก สิ่งที่เป็นความมหัศจรรย์ของการประพฤติปฏิบัติ ตรงนี้มหัศจรรย์สุดๆ เลย สุดๆ จนถึงที่สุดแล้ว มันมหัศจรรย์แล้วแยกออกไปด้วย เราจะไม่นิ่งนอนใจ ไม่เชื่อใจสิ่งใดๆ ทั้งสิ้น หน้าที่ของเราคือวิปัสสนาแล้วแยกออก ขันธ์เป็นขันธ์ จิตเป็นจิต แยกออกจากกัน ขันธ์อันละเอียดมันจะปล่อยวาง ขาดออกไปจากใจ วิปัสสนาเป็นอสุภะ อสุภะนั้นมันจะแปรสภาพ มันจะแปรสภาพไปๆ จนจับต้องสิ่งใดไม่ได้ มันจะปล่อยวาง ขาดออกไปเลย นั่นน่ะ กามราคะจะขาดออกไปจากใจ

สิ่งที่จะออกไปจากใจ เห็นไหม ฝึกซ้อมต่อไป ฝึกซ้อมไปเรื่อยๆ จนมันว่างหมดนะ ฝึกซ้อมต่อไป เพราะขั้นของอนาคามีนี้มันเป็นขั้นที่ละเอียดมาก มันมีเป็นชั้นๆ ขึ้นไป ต้องซํ้าแล้วซํ้าเล่า ซํ้าแล้วซํ้าไปเรื่อยๆ จนมันจะปล่อยวาง ปล่อยวางซํ้าอีกๆ จนมันเวิ้งว้างหมดเลย จับต้องสิ่งใดไม่ได้เลย นั้นเป็นเรื่องของใจ ใจล้วนๆ จะเป็นแบบนั้น ใจไม่ใช่ขันธ์ ขันธ์ไม่ใช่ใจ สภาวะตามความเป็นจริง

ขันธ์อันหยาบ ขันธ์อันกลาง ขันธ์อันละเอียดจะขาดเข้ามาเป็นชั้นๆ ด้วยค่าของใจ ด้วยความเพียรของใจ ใจนี้เป็นปัญญาขึ้นมา วิปัสสนาสิ่งนี้ แล้วชําระล้างสิ่งนี้ จนใจเป็นใจ ขันธ์เป็นขันธ์ มันจะเป็นตอของจิต นี่ย้อนกลับเข้าไป ย้อนกลับเข้า แต่มันจะย้อนกลับได้ยากมาก เพราะธรรมชาติ สิ่งที่เป็นธรรมชาติไม่มีใครทําลายตัวเอง คนที่จะทําให้ตัวเองเจ็บปวดนี้ไม่มีหรอก สิ่งที่ไม่มีมันก็ต้องทรงตัวมันไว้

นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อตัวของจิตมันเป็นธรรมชาติของจิต แล้วมันจะย้อนเข้ามาหาตัวมันเอง ค้นคว้าตัวมันเอง มันจะเป็นไปได้อย่างไร แต่สภาวธรรมเป็นไปได้ อรหัตตมรรค สิ่งที่เป็นอรหัตตมรรคจะย้อนกลับเข้ามาสิ่งนี้ สิ่งที่จะเกิดอรหัตตมรรคได้ต้องอาศัยครูบาอาจารย์เป็นคนชี้แนะ หนึ่ง

สอง เราจะรักษาสิ่งนั้นไว้ แต่กิเลสตัวนี้มันจะร้ายกาจมาก เราจะรักษาสิ่งนี้ไว้ จะบอกว่าสิ่งนี้เป็นความว่าง สิ่งนี้เป็นสภาวธรรม ถ้าเป็นสภาวธรรม นี่ติดตรงนี้ ครูบาอาจารย์ติดตรงนี้มาก็มาก หลวงปู่มั่นแก้ไขมาๆ แก้ไขตรงนี้ ตรงที่ว่าเราเข้าไปติด

ถ้าเป็นคนที่ประพฤติปฏิบัติ มันยังมีอยู่ มันยังมีความเศร้าหมอง มีความผ่องใส จิตนี้จะเวิ้งว้าง จะมีความสว่าง จะสะอาดอยู่ตลอดเวลา แต่สิ่งที่ว่ามันปักอยู่ในหัวใจ ศรของอวิชชา มันเป็นความไม่รู้เฉยๆ มันละเอียดมาก แม้แต่ว่าความโกง สิ่งที่คดโกงมันยังเป็นการคดโกงออกไป อันนี้มันเป็นพลังงานเฉยๆ เพียงแต่พลังงานผิดกับพลังงานถูกเท่านั้นเอง ถ้าพลังงานผิด มันจะเป็นพลังงาน แล้วมันจะผิดได้อย่างไร? ผิดเพราะว่ามันเป็นความไม่รู้ตัวมันเอง มันเศร้าหมอง มันผ่องใส มันสว่างแล้วมันก็ต้องเศร้าหมองอยู่อย่างนั้น นี่ย้อนกลับเข้าไป น้อยมากที่จะเข้าไปหาตรงนี้ได้ แต่ถ้ามีครูบาอาจารย์ ครูบาอาจารย์จะคอยเช็คและคอยบอกให้ย้อนกลับเข้าไปตรงนี้

ถ้าสิ่งนี้ย้อนกลับเข้าไป แท่งของธรรมจะอยู่ตรงนี้ไง จิตนี้เป็นตอ จิตนี้เป็นเอก ถ้ามันเป็นหนึ่งเดียว สิ่งที่เป็นหนึ่งเดียว หนึ่งเดียวโดยไม่รู้ จับหนึ่งเดียวที่ไม่รู้นี้ควํ่าออกไป มันก็เป็นสิ่งที่สะอาดบริสุทธิ์ สิ่งที่สะอาดบริสุทธิ์ ค่าของคนกับค่าของใจต่างกันตรงนี้ไง ตรงที่ว่า ในเมื่อจิตที่บริสุทธิ์แล้ว “ผู้ใดมีอิทธิบาท ๔ อยู่ จะปรารถนาอยู่กี่ปีกี่เดือนก็อยู่ได้” แต่พวกเราผู้ที่มีกรรมในหัวใจ ถึงที่สุดแล้วเราก็ต้องเป็นสภาวะกรรม กรรมนี้ขับไสต้องตายไป ต้องตายไปตามสภาวะกรรม เราอยากจะมีอายุยืนยาว อยากจะมีความอยู่ของเรา เราจะเป็นไปสมความปรารถนาไหม

แต่ผู้ที่มี เอโก ธมฺโม ธรรมในจิต มีอิทธิบาท ๔ เพราะเวลาจิตมันขยับ มันเคลื่อนออกไปพร้อมกันเลย สิ่งที่มันเคลื่อนออกไป วิมังสา วิมังสาคือการดูจิตอยู่ตลอดเวลา การใคร่ครวญ จิตมันขยับ พอขยับเข้าไปสติมันก็พร้อมออกไป สิ่งที่พร้อมออกไป ถ้ามันจะตาย มันก็ตายตรงนี้ ถ้ามันออกแล้วมันดับ มันก็ตายไป ถ้ามันขยับ เห็นไหม เราดูจิตอยู่ เรารักษาจิตเราอยู่ มันจะดับไปไหนล่ะถ้าเราเหนี่ยวไว้ นี่ชีวิตมันจะสืบต่อไปได้เรื่อยๆ จะอยู่ขนาดไหนก็อยู่ได้ เพียงแต่ว่าประโยชน์โลก-ประโยชน์ธรรม

ถ้าเห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง เราไม่สนใจกับโลก การเกิดและการตายมีคุณค่าเท่ากัน ถึงไม่ได้ตกใจกับเรื่องการเกิดและการตาย เห็นสภาวะการเกิดและการตายตามความเป็นจริง สิ่งนี้เป็นเรื่องสมมุติ เป็นเรื่องของโลกล้วนๆ เลย แต่หัวใจเป็นธรรมแล้วมันไม่ตาย ไม่ตายตั้งแต่เราควํ่าจากอวิชชาเป็นวิชชาแล้ว รู้ตามสภาวะตามความเป็นจริง จะต้องตายจากชาติสุดท้ายนี้เท่านั้น จะไม่มีการเกิดอีก แล้วก็จะไม่มีการตายอีก เพราะจิตนี้ไม่เกิด

สิ่งที่เป็น เอโก ธมฺโม ธรรมทั้งแท่งนี้จะไม่ไปตกที่ไหน จะไม่ปฏิสนธิที่ไหนอีกเลย เพราะมันไม่ใช่จิตปฏิสนธิ มันเป็น เอโก ธมฺโม สิ่งที่เป็น เอโก ธมฺโม จะไม่ไปตกที่ไหน แล้วจะไม่เกิดอีก จะเป็นสิ่งที่คงที่ตลอดไป แต่คงที่แบบไม่มี เห็นไหม ถ้าบอกคงที่มันก็ต้องมีสิ่งที่คงที่ แต่สิ่งนี้เป็นเอก เป็นหนึ่งเดียว มันจะเป็นสภาวธรรมออกไป นั่นน่ะ ถึงที่สุดแล้ว ค่าของใจจะเป็นความจริง แล้วจะเป็นความจริงตลอดไป

“ค่าของคน” ค่าของเราที่เราเกิด เราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา เราเกิดขึ้นมา เราเป็นคน สิ่งที่เป็นคน มีตัวตน มีร่างกายและมีจิตใจ แล้วเกิดมาด้วยอํานาจวาสนา ถึงได้มาพบพระพุทธศาสนา แล้วเชื่อในการประพฤติปฏิบัติ ปฏิบัติตนขึ้นมา

ค่าของคนในโลก ในเรื่องของโลกเขา “ค่าของคนอยู่ที่ผลของงาน” เขาทํางานประสบความสําเร็จแล้ว คนนั้นเป็นคนดี คนนั้นเป็นคนที่เจริญรุ่งเรือง แต่ค่าของใจของเขาก็เป็นปุถุชน จะสูงส่งขนาดไหนก็เท่านั้น จะต้องตายไป แล้วจะต้องอาลัยอาวรณ์เพราะตายไปด้วยขันธ์ ขันธ์กับจิตนี้ผูกไปแล้วจะต้องตายไป

แต่ในเมื่อเราประพฤติปฏิบัติจนเป็นค่าของใจขึ้นมาแล้วจะไม่เป็นแบบนั้น แล้วจะทรงอยู่ขนาดไหน จะทรงในสถานะไหนก็ทรงได้ ทรงได้ด้วยสภาวธรรมความเป็นจริงนั้น นั่นน่ะ มันถึงเป็นความสุขล้วนๆ ไง ความสุขอันนี้เกิดขึ้นจากการประพฤติปฏิบัติ จะทุกข์ยากจะลําบากก็ต้องทนเอา เราจะถึงเป้าหมาย

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ในธรรมแล้ว ประพฤติปฏิบัติ ๗ วัน ๗ เดือน ๗ ปี ต้องได้ผลตามสภาวะตามความเป็นจริง

เราต้องตั้งใจปฏิบัติของเรา แล้วเราจะสมความปรารถนา เอวัง

๔

ผ่านทุกข์

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๕ สิงหาคม ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจฟังธรรม ตั้งใจฟังธรรมเป็นกาลเป็นเวลา ถ้าเราตั้งใจฟังธรรม ธรรมนี้เป็นสิ่งที่ประเสริฐที่สุด ธรรมนี้สามารถชําระกิเลสได้ เรา เพราะกิเลสพาเกิด เราถึงต้องเกิดมา พอเกิดมาแล้วมันต้องมีความทุกข์ความยากโดยสัจจะ อริยสัจ ทุกข์นี้เป็นอริยสัจ ทุกข์นี้เป็นความจริง แต่คนถ้าเพลินในโลก เขาก็ไม่สนใจเรื่องของทุกข์ เขาไม่สนใจ เขาพยายามปกปิด แล้วเขาพยายามจะหาความสุขทางโลกของเขา เขาทําไปอย่างนั้น แล้วแต่เขา เขาก็ต้องทุกข์ไป เพราะว่าเขาไม่ตั้งใจ ความไม่ตั้งใจ ความไม่จงใจ เราไม่จงใจไม่ตั้งใจมันก็ไม่สะเทือนใจ

เราฟังธรรม ถ้าฟังธรรมแล้วสะเทือนใจ เรามีโอกาสมากนะ มีโอกาสชําระกิเลส ไม่ใช่ฟังทุกวันๆ ฟังจนชินชาไง เวลาธรรมะประกาศ การฟังธรรมนี้เป็นของหายาก การฟังธรรมนี้เป็นของที่หาได้ยาก แล้วฟังธรรมภาคปฏิบัติยิ่งยากเข้าไปใหญ่ นี่เวลาเราคิด ธรรมะว่าอย่างนั้นจริง การฟังธรรมนี้เป็นของที่แสนยาก แต่ทําไมเราได้ยินได้ฟัง ฟังจนชินหูไง ฟังจนชินหูแต่หัวใจมันไม่เปลี่ยนแปลง

ถ้ามันสะเทือนใจ มันสะเทือนหัวใจของเรา มันสะเทือนใจให้เราถาม ชีวิตนี้เกิดมาทําไม ชีวิตนี้เกิดมา ชีวิตนี้คืออะไร ชีวิตนี้มีความทุกข์ ทุกข์สิ่งนี้ แล้วจะแก้ไขอย่างไร

ถ้าเป็นทางวิทยาศาสตร์ไม่มีทางที่จะแก้ไขได้เลย หมุนไปตามวัฏฏะ หมุนไปตามสสารของทฤษฎีของเขา หมุนไปอย่างนั้นถ้าไม่มีธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ถ้ามีธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า กว่าจะรื้อค้นขึ้นมาได้ พยายามรื้อค้นนะ ต้องสร้างบารมีขึ้นมา เป็นพระพุทธเจ้านี้สร้างบารมี เพราะองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกเลย สร้างสมบารมีมาเป็นพุทธวิสัย เป็นพระโพธิสัตว์ สร้างมาตลอด สร้างสิ่งนี้มา ถึงจะค้นคว้าสิ่งที่เป็นธรรมขึ้นมา แล้วพอมันสะเทือนหัวใจ มันสะเทือนหัวใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน เพราะอะไร เพราะมันชําระกิเลสไง สิ่งที่เป็นทุกข์จะต้องหลุดออกไปจากใจ กิเลสจะไม่สามารถเข้าไปสะเทือนใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้อีกเลย ถึงได้ปฏิญาณตนไง ถ้าไม่อย่างนั้นไม่ปฏิญาณตน

เวลาไปเทศน์ให้ปัญจวัคคีย์ฟัง ปัญจวัคคีย์ไม่เชื่อ ทั้งๆ ที่อัญญาโกณฑัญญะเป็นพราหมณ์ใน ๘ คน ที่มาพยากรณ์เจ้าชายสิทธัตถะว่า “ต้องตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน” พราหมณ์ ๗ คนนั้นยังพยากรณ์เป็น ๒ ทาง “ถ้าอยู่ทางโลกจะได้เป็นจักรพรรดิ แต่ถ้าบวชแล้วจะได้เป็นองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า” พราหมณ์ทั้ง ๗ คนนั้นเขายังตีเป็น ๒ ทาง แต่อัญญาโกณฑัญญะพยากรณ์ไว้เลยว่าเป็นพระพุทธเจ้าแน่นอน ทั้งๆ ที่ว่าเป็นคนพยากรณ์ไว้ก่อน แต่เวลาที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม ไม่ฟัง ไม่เชื่อไง ไม่เชื่อ จนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า “เธอเคยได้ยินได้ฟังไหมว่าเราสําเร็จเป็นพระอรหันต์”

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่าอยู่ด้วยกันมา ๖ ปี อุปัฏฐากกันมา ๖ ปี เคยได้ยินคําพูดนี้ไหม ถ้าไม่เคยได้ยินคําพูดนี้ ให้ตั้งใจฟัง ตั้งใจฟังธรรมที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะแสดง เห็นไหม แสดงธัมมจักฯ พอแสดงธัมมจักฯ จบไป สิ่งที่มันเกิดขึ้น “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องแปรสภาพเป็นธรรมดา” สิ่งนั้นเป็นธรรมดาของเขา เป็นธรรมดาของสิ่งที่โลกเป็นไปอย่างนั้น นี่อัญญาโกณฑัญญะรู้ เวลาฟังธรรมขึ้นมา รู้ตามความเป็นจริงขึ้นมา สิ่งนั้นมันสะเทือนหัวใจไง ถ้ามันสะเทือนหัวใจ เราสะเทือนหัวใจของเรา เราถึงว่าจะมีโอกาส

ถ้าเราไม่สะเทือนหัวใจของเรา มันไม่มีโอกาสไง มันไม่สะเทือนใจเลย สักแต่ว่าวันหนึ่งๆ ไป ชินชาไปนะ พอชินชาขึ้นไปมันก็หน้าด้านไปตามธรรมชาติของกิเลส กิเลสมันหน้าด้าน มันด้านอยู่ในหัวใจของเรา มันซุกอยู่ในหัวใจของเราแล้วมันอาศัยสิ่งนี้ แล้วทําไมมันไม่หาความสุขให้ ทําไมมันไม่รักษา ไม่สงวนรักษาสิ่งนั้น มันมีแต่ทําลาย มันจะต้องทําลายถ้าคิดตามอํานาจของกิเลส กิเลสนี้จะทําความชั่วช้าลามกในหัวใจของเรา แล้วก็คิดออกมาเป็นความตํ่าช้าของมัน ถ้ามันคิดออกมาอย่างนั้นแล้วมันจะลากใจให้ไปตามธรรมชาติของมัน แล้วมันมีอยู่ สิ่งนี้มันมีอยู่ในหัวใจ มันถึงทําให้ใจต้องเป็นทุกข์เป็นยาก สิ่งนี้เป็นทุกข์เป็นยาก

เกิดขึ้นมาเป็นอริยสัจ เป็นความจริง ทุกข์นี้เป็นอริยสัจ ทุกข์นี้เป็นความจริง ในเมื่อมีการเกิดอยู่ มันต้องมีการตายโดยสัจจะความจริง สิ่งที่ต้องแปรสภาพไป ชีวิตนี้มีอยู่ อยู่ก็อยู่ด้วยความทุกข์ ต้องทุกข์ต้องยากตามประสาของกิเลส เวลาบีบบี้สีไฟทุกข์อย่างหนึ่ง ทุกข์เพราะการเกิด ทุกข์เพราะมีธาตุมีขันธ์นี้ส่วนหนึ่ง สิ่งนี้มีอยู่ในธรรมชาติของมัน มีอยู่แล้ว สิ่งนี้เป็นความทุกข์บีบคั้นใจอยู่แล้ว แล้วกิเลสนี้มันบีบบี้สีไฟอีก

เวลาเราทํางานของเรา งานของเราถ้าเป็นมรรค มันไม่ใช่เป็นความทุกข์ความยากหรอก มันเป็นสิ่งที่ว่าจะออก สิ่งที่จะออกจากกิเลส เราต้องแยกแยะไง อันหนึ่งเป็นความทุกข์ ทุกข์ที่ว่าไม่มีประโยชน์เลย ทุกข์กับโลกนี้ทุกข์ไม่มีประโยชน์เลย ทุกข์อย่างนั้นมันทําให้มันไม่มีแก่นสารไง เป็นมายา โลกนี้เป็นมายา เราต้องอยู่กับโลกไปเป็นมายา แต่การหาปัจจัย ๔ นี่ปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัย เพราะมันต้องเยียวยาธาตุขันธ์ไป ถ้าเยียวยาธาตุขันธ์ สิ่งนี้มันบีบคั้นอยู่แล้ว บีบคั้นตามธรรมชาติ สิ่งที่บีบคั้นตามธรรมชาติเพราะมันมีอยู่ เกิดขึ้นมามันมีสิ่งที่ต้องแสวงหา ต้องเจือจานกันไป ต้องรักษากันไป นี่มันเป็นสิ่งที่มีอยู่ มันเป็นความทุกข์อันหนึ่ง แต่กิเลสที่มันเกิดขึ้นมามันบีบบี้สีไฟ ฉะนั้นมันถึงว่ามันบีบบี้สีไฟ มันถึงให้ความทุกข์กับใจไง นี่ให้ความทุกข์กับใจ

เวลาธาตุขันธ์สิ่งต่างๆ มันอยู่โดยธรรมชาติของมัน มันอยู่โดยที่ว่ากิเลสมันสงบตัวลง เวลาเราทําสัมมาสมาธิ สมาธิเกิดขึ้นมา กิเลสมันสงบตัวลง มันไม่เห็นให้ผลเป็นความทุกข์เลย มันจะมีความสุข สุขใจมาก ทําไมธาตุขันธ์มันมีความสุขขึ้นมาล่ะ

สุขขึ้นมาเพราะมันอยู่ของมันโดยอิสระไง ถ้าสมาธิเราสงบเข้าไป มันปล่อยกายได้เป็นบางครั้งบางคราว แม้แต่อํานาจสมาธิมันยังว่ากายสักแต่ว่ากาย จิตนี้สงบ ปล่อยร่างกายไว้ตามธรรมชาติของมัน เป็นสักแต่ว่าเลย สิ่งที่สักแต่ว่ามันไม่เอามาเป็นทุกข์เป็นยากชั่วคราว เห็นไหม จิตสงบขึ้นมา พอคลายตัวออกมามันก็เป็นสภาวะแบบนั้น นี่มันถึงเป็นธรรมชาติของเขา ทุกข์นี้มันถึงมีอยู่เป็นความจริง เราถึงต้องแก้ไขอันนี้

ถ้าเราผ่านทุกข์ได้ เราผ่านทุกข์ของเรา มันจะกําจัด ทุกข์เป็นทุกข์ ทุกข์เป็นส่วนหนึ่ง จิตเป็นส่วนหนึ่ง มันจะปล่อยวางกันได้ตามความเป็นจริง แต่การจะผ่านทุกข์มันต้องผ่านด้วยวิปัสสนา

เวลาคนเฒ่าคนแก่เขาสั่งสอนเด็ก เขาว่าเขาอาบนํ้าร้อนมาก่อนเรา เขาผ่านไง ผ่านประสบการณ์ของเขา ประสบการณ์คือการอาบนํ้าร้อนมาก่อนเรา ประสบการณ์ใช้ชีวิตมาก่อนเรา คนที่มีประสบการณ์ใช้ชีวิตประสบความสําเร็จในชีวิตก็มี คนที่มันมีประสบการณ์ในชีวิต ใช้ชีวิตสํามะเลเทเมาในโลกของเขาก็มี นี่ประสบการณ์ของเขา ประสบการณ์ถูกต้องหรือประสบการณ์ที่ว่าตามแต่กิเลสมันประสบการณ์ฝังอยู่ในหัวใจ แล้วอํานาจกิเลสลากไป นี่ประสบการณ์อันนั้นไม่เป็นความจริง

แต่ถ้าผ่านทุกข์ มันเป็นประสบการณ์ทางตรง ถ้าเรามีประสบการณ์อย่างนี้ เรามีประสบการณ์เรื่องใจของเรา เรามีประสบการณ์เรื่องใจ เรื่องสัมมาสมาธิ เรื่องการยกขึ้นวิปัสสนา ประสบการณ์นี้มันจะผ่านทุกข์ออกไปได้ ถ้ามันผ่านทุกข์ มันมีสิ่งใดรับรู้การผ่านนั้น? ก็มีดวงใจไง มีจิตที่รับรู้สิ่งนั้น

เวลาที่ว่าจิตมันสงบขึ้นมา เวลายกขึ้นวิปัสสนาถึงว่าเอาอะไรวิปัสสนา มันต้องมีสิ่งหนึ่งวิปัสสนาทําความรู้ ทําความเข้าใจกับสิ่งนั้นมันถึงมีผู้รับรู้ ความที่มันจะรับรู้สิ่งใดๆ มันต้องมีความสงบของใจ จิตนี้เป็นเอกัคคตารมณ์ จิตนี้ตั้งมั่น ถ้าจิตที่ตั้งมั่น มันจะมีการงานสิ่งที่รับรู้ ประสบการณ์มันก็ต้องเป็นประสบการณ์ของมันโดยตัวของมันเอง เพราะมันจะแยกแยะไง แยกแยะความเป็นไปของสัจจะ “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องแปรสภาพเป็นธรรมดา” ประสบการณ์ของมัน มันจะต้องเห็นสภาวะแบบนั้น นี่ประสบการณ์ของมัน เห็นไหม แล้วมันก็ผ่านทุกข์ไป ถ้ามันผ่านทุกข์ตามความเป็นจริง มันจะเป็นผลของมัน

แต่เราผ่านประสบการณ์ของเรา เราผ่านของเราเอง ประสบการณ์ทางโลก ประสบการณ์ทางโลกของเขา ความผ่านของเขามานี่ประสบการณ์ของเขา ประสบการณ์แล้วก็สะสมมาๆ สิ่งนี้มันสะสมมาจนเป็นจริตเป็นนิสัยของจิต นิสัยของจิต จริตนิสัย จริตของเรา สัทธาจริต ถ้าเรามีสัทธาจริต เราจะมีความเชื่อมั่น เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเชื่อธรรม เรามีศรัทธา เราจะมีคําบริกรรม เราจะกําหนดพุทโธๆ เราตั้งใจบริกรรม เพราะเราจะทําความสงบของใจ

เรามีสุตมยปัญญา คือเราศึกษาธรรมมาแล้ว เราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเชื่อธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราเชื่อสัจจะ เราเชื่อประสบการณ์ของเรา เพราะทุกข์มันกังวานอยู่ในใจของเรา เราต้องพยายามหาสิ่งที่จะกําจัดทุกข์ให้ได้ แต่ในเมื่อเราจะกําจัดทุกข์ให้ได้ จะเอาอะไรไปกําจัดทุกข์

ถ้าว่าประสาเขา ถ้าสุตมยปัญญา “ถ้าเราใช้สัมมาสมาธิ เรากําหนดคําบริกรรม มันไม่เป็นวิปัสสนา มันเป็นสมถะ มันเป็นการเสียเวลา”...ความคิดอย่างนั้นกิเลสพาคิด กิเลสพาคิดว่า “มันเสียเวลํ่าเวลา เราควรจะวิปัสสนา เราควรจะใช้ปัญญาไปเลย”

ปัญญาอย่างนั้นมันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ มันเป็นปัญญาของโลกเขา มันเป็นฌานโลกีย์ สิ่งที่เป็นโลกีย์ ถ้ามันสงบขึ้นมามันเป็นฌานโลกีย์ แต่ถ้าไม่สงบขึ้นมามันเป็นปัญญาโลกีย์ ปัญญาอย่างนั้นมันเป็นปัญญาการใคร่ครวญเข้ามา นี่ประสบการณ์ไง การจะผ่านทุกข์ ผ่านอย่างนั้นมันก็ปล่อยวางทุกข์ได้ การปล่อยวางทุกข์ได้ มันปล่อยวางแล้วสิ่งนั้นมันถึงจะเป็นผู้ที่จะวิปัสสนา ถ้าวิปัสสนา มีผู้รับรู้ไง ถ้ามีผู้รับรู้นี่เราทํามาถูกต้อง ถ้าไม่มีผู้รับรู้ ไม่มีผู้ผ่าน ใครจะเป็นคนผ่าน ใครจะเป็นคนรู้

ถ้าไม่มีคนรู้ เราทําไปเลย เวลากําหนดว่าสรรพสิ่งนี้เป็นธรรม สภาวะเป็นธรรม เราเข้าใจว่าเป็นธรรม เราพิจารณาไปแล้วมันปล่อยวางๆ...การปล่อยวางนี้มันปล่อยวางชั่วคราว สิ่งที่ปล่อยวางชั่วคราวมันจะต้องกลับมาเป็นความสงบของใจ ใจนี้มันจะปล่อยวางเข้ามา เพราะมันไม่มีเหตุไม่มีผล ไม่มีประสบการณ์ในการวิปัสสนา สิ่งนี้เป็นปัญญาอบรมสมาธิย้อนกลับเข้ามา มันไม่เป็นโสดาปัตติมรรค

ถ้าเป็นโสดาปัตติมรรค จิตมันต้องสงบเป็นกัลยาณปุถุชน สิ่งที่เป็นกัลยาณปุถุชน เพราะเราใช้คําบริกรรม คําบริกรรมว่าพุทโธๆ ตั้งใจไว้ ถ้าสัทธาจริตทําได้ เพราะมีความเชื่อมั่น แล้วสติจะพร้อม มีสติแล้วเรากําหนดพุทโธๆ นี่มันเป็นงานของเรา

งานในการทําความสงบของใจ ประสบการณ์ที่เราจะมีขึ้นมา ประสบการณ์หาทุนหารอน ถ้าเราไม่หาทุนหารอน เราจะไม่มีสิ่งใดจะเป็นทุนเป็นรอนเพื่อจะทําการค้าขึ้นมาเพื่อให้ได้ผลกําไร สิ่งที่เป็นกําไรคือความสุขของใจ ใจมีความสุขนะ ถ้ากําหนดคําบริกรรมเข้ามามีความตั้งมั่น สติตั้งมั่น เป็นไปได้ มันเป็นความเป็นไปได้แน่นอน เช่น เราต้มนํ้า หน้าที่เรา เราเติมฟืน เรารักษาไฟไว้ รักษาไฟ เราจะไม่ต้องการให้นํ้าเดือด เราปฏิเสธไม่ให้มีนํ้าเดือด ไฟมันร้อนอยู่ มันลุกโชติช่วงอยู่นี่ นํ้าต้องเดือดโดยธรรมชาติ เป็นความจริง อันนี้เป็นวิทยาศาสตร์ เป็นความจริงแน่นอนเลย

คําบริกรรมนี้ก็เหมือนกัน ถ้าเรากําหนดคําบริกรรมตลอดไป มีสติพร้อมไป มันต้องสงบเข้าสักวันหนึ่ง มันจะเป็นกี่วันก็แล้วแต่ เวลาเคลื่อนไหวไป เรากําหนดพุทโธตลอดไป มันต้องสงบเข้าสักวันหนึ่ง เราทําแบบคนโง่เลย ทําแบบคนที่ว่าไม่มีปัญญาเลย กําหนดพุทโธๆๆ อย่างเดียว “พุทโธ” กําหนดอย่างนั้นพร้อมสติไปตลอด ทําอยู่อย่างนี้ ทํา พยายามทําให้ได้ เพราะทําขึ้นมาเพื่อต้องการให้ผู้ผ่านไง ให้ผู้ผ่านผ่านทุกข์ ให้ผู้พ้นจากทุกข์ ให้ผู้นี้รับรู้ทุกข์ แล้วมันจะเป็นอริยสัจ เป็นความจริงกับใจดวงนั้น

แต่ถ้าเรากําหนดไปเลย อย่างที่ว่าใช้ความคิดพิจารณาไปเลย อันนั้นเป็นโลกียะ เป็นสิ่งที่เป็นโลกียะ ถ้าเรากําหนดพุทโธๆ มันเป็นบางคน จริตนิสัย จริตนิสัยคือความสร้างสมมาของใจ ถ้ากําหนดพุทโธๆ มันเครียด มันทําไม่ได้ เราทําไม่ได้เลย บางคนทําไม่ได้ เราก็ใช้ปัญญาอบรมสมาธิ ถ้าปัญญาอบรมสมาธิ เราใช้ความคิด ความคิดของเราพิจารณาไป นี่เป็นโลกียะ สิ่งที่เป็นโลกียะมันก็ต้องเป็นโลกียะไปก่อน ในการประพฤติปฏิบัติถ้าว่าเป็นโลกียะ เป็นความที่ว่ามันจะไม่เป็นโลกุตตระ มันไม่ใช่เข้าทาง แต่มันต้องเดินออกไปจากโลกียะ

เพราะเราเกิดมาในโลก เราเป็นโลกส่วนหนึ่งเพราะปัจจุบันนี้เราอยู่ในโลก เราเกิดมาในโลก โลกคือหมู่สัตว์ คือสิ่งที่ว่าเป็นสังคม สัตว์สังคม เราก็อยู่กันในโลกของโลกมนุษย์ มันเป็นความจริงอันหนึ่ง แล้วโลกคือเรา หมู่สัตว์คือเรา เราสัตตะเป็นผู้ข้องอยู่ หนึ่ง ถ้าโลกมันวุ่นวาย สิ่งที่โลกวุ่นวาย เกิดสงคราม เกิดการต่อสู้ เกิดพายุวาตภัย โลกนี้มีความทุกข์มีความวุ่นวาย อันนั้นเป็นเรื่องของโลก เห็นไหม ย้อนกลับเข้ามาภายใน ถ้าย้อนกลับเข้ามาภายใน เรื่องโลกของเรา โลกของเราคือหมู่สัตว์ คือความข้องของใจ ถ้าใจฟุ้งซ่าน ใจมีความทุกข์ นั่นน่ะ โลกมันปั่นป่วน ความปั่นป่วนจากภายในหัวใจ ในหัวใจเราปั่นป่วน ในหัวใจเราไม่มีหลักยึด เราใช้ความคิดของเรา พยายามยับยั้งสิ่งนี้ ถ้าเรายับยั้งสิ่งนี้ นี่ปัญญาไล่ต้อนเข้ามา

ปัญญาในหลักของศาสนา “ปัญญารอบรู้ในกองสังขาร”

แต่ถ้าเป็นโลกียะ สังขารคิด สังขารปรุง สังขารแต่ง สังขารความคิดของเรามันคิด มันปรุง มันแต่งไป สิ่งที่มันคิด มันปรุง มันแต่งไป แต่งไปโดยอํานาจของกิเลส กิเลสนี้จะอยู่เบื้องหลังของความคิด ความคิดต่างๆ คนศึกษามามาก นักวิชาการ นักศึกษา นักบริหารต่างๆ เคยผ่านโลกมามาก มันยิ่งยึดมาก เพราะประสบการณ์อันนั้นกิเลสมันอยู่เบื้องหลัง กิเลสมันใช้สิ่งนี้คิดไป สิ่งที่คิดไปเราก็ว่าเราคิด พอเราคิดขึ้นไป เรามีความเบียดเบียนเขา มีสิ่งที่ว่าต้องการให้ได้ผลประโยชน์ เราต้องการได้ผลประโยชน์ เราคิดของเราไป เราบริหารออกไป แล้วเราทําอยู่บ่อยครั้งๆ เข้า มันเป็นความเคยชินของใจ

สิ่งที่เป็นความคิดมันเป็นเรื่องของกิเลสพาคิด เรื่องนี้เป็นกิเลสพาคิด มันถึงให้แต่ความเร่าร้อนของใจ เวลาเราคิดขึ้นมาจนเหนื่อยนะ ผู้บริหารใช้ความคิดมาก เขาจะต้องใช้พลังงานในเรื่องของพลังงานมาก เขาจะมีความเครียดมาก เพราะเขาใช้สิ่งนั้น ถ้าเขากําหนดใช้สติ สังเกตความคิดของตัวเอง ความคิดของตัวเองมันคิดออกไปด้วยอํานาจของกิเลส แต่ปัจจุบันนี้เรามีสติประคอง ถ้ามีสติประคองความคิด ความคิดเหมือนกัน แต่มันมีสติ ตัวที่สตินี้คือปัญญารอบรู้ในกองสังขาร สิ่งที่คิด ที่ปรุง ที่แต่ง มันเป็นสังขารของเรา มันคิดมันปรุงมันแต่งด้วยอํานาจของกิเลส แล้วสติเราควบคุมมันไป สิ่งที่ควบคุมมันไป นี่รอบรู้ในกองสังขาร รอบรู้ในความคิดไง มันหยุดความคิดได้ อันนี้เป็นปัญญาอบรมสมาธิ

มันก็เหมือนกับที่ว่าเขาวิปัสสนาไง เกิดเป็นความคิดเป็นรูปธรรม สิ่งที่เป็นความคิด เป็นรูป เป็นนามธรรม นามธรรมเกิดขึ้นแล้วมันคิดในอะไร เห็นไหม ตามรู้ตามเห็นไป นี่มันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ มันเป็นโลกียะชัดๆ เลย สิ่งที่เป็นโลกียะ ถ้าสติตามไป มันจะปล่อยวางๆ เข้ามา สิ่งที่ปล่อยวางเข้ามามันเริ่มปล่อยวางจากหยาบนะ เริ่มต้นมันจะหยาบมาก การปล่อยวางคือมันมีสติแล้วมันหยุดเฉยๆ ความหยุดของมัน นี่เป็นผลของมันแล้ว แล้วสติเราควบคุมไปเรื่อย มันจะคิดเรื่องอะไรก็ได้ให้มันคิดไป แล้วเราตามตลอดไป ความคิดของเราคิดเข้าไป พอสติมันทันขึ้นไป รอบรู้ในกองสังขาร มันยับยั้งสังขารได้ สังขารนี้หยุด ถ้าสังขารนี้หยุด ขันธ์ ๕ ไปได้อย่างไร

รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ในสถานะของรูปมันก็เป็นอาการที่เกิดขึ้นมา มันก็อยู่ของมันอย่างนั้นไป สังขารคิด สังขารปรุง สังขารแต่งมันถึงขับเคลื่อน วิญญาณรับรู้ มันก็รับรู้เฉยๆ วิญญาณรับรู้ในอารมณ์ความรู้สึกนั้น ถ้าวิญญาณไม่รับรู้ ที่กําลังได้ยินเสียงอยู่นี่ ถ้าเราไม่สนใจมัน เสียงกระทบหูเราก็สักแต่ว่าเสียง วิญญาณไม่รับรู้ วิญญาณรับรู้ในรูปนั้น วิญญาณรับรู้ในความรู้สึกนั้น มันก็เป็นวิญญาณ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ วิญญาณรับรู้ในเวทนา ความสุข-ความทุกข์มันก็มีขึ้นมา ถ้าสังขารหยุด สิ่งนี้ก็หยุดหมด ถ้าหยุดหมด เราทําบ่อยครั้งเข้า เราใช้ปัญญา ใช้สติควบคุมบ่อยครั้งเข้า ควบคุมปัญญาเข้าไป ควบคุมความคิดเข้าไป ควบคุมสังขาร

มันเป็นสังขารไปก่อน มันเป็นโลกแน่นอน แล้วโลกเริ่มเย็นลง เห็นไหม แต่ก่อนว่าโลกนี้หลุดออกมาจากดวงอาทิตย์แล้วมีความร้อนมาก พอโลกเย็นลง สิ่งมีชีวิตเกิดขึ้น นี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อโลกของเรามันร้อน สิ่งที่ร้อน สิ่งที่เป็นธรรมมันจะเกิดขึ้นมาได้อย่างไร ในเมื่อเราใช้สติควบคุมสังขาร ความคิด ความปรุง ความแต่ง

ความคิด ความปรุง ความแต่งมันเป็นไฟ มันเผาผลาญโลก มันเผาผลาญใจของเรา สิ่งที่เผาผลาญใจของเราโดนสติควบคุมไว้ มันสงบตัวลง มันเย็นตัวลงๆ นี่สิ่งที่มีชีวิตไง คือสภาวธรรม สิ่งที่เป็นสภาวธรรมที่จะเกิดขึ้นมาเพราะมันจะเกิดความสงบของใจ

พอจิตมันสงบเข้าไป มันสงบขึ้นมา มันหยุดได้ สิ่งที่มันหยุดได้ เห็นความสงบลง ความร่มเย็นของใจ สิ่งนี้เกิดขึ้น สติตั้งมั่นขึ้นเรื่อยๆ ใช้ความคิดคิดออกไปแล้วสงบตัวเข้ามาๆ เย็นลงๆ ตามบ่อยครั้งเข้าๆ แล้วเราสังเกต เราจะต้องสังเกตให้มันออกไปจับอะไร หมั่นสังเกต ปล่อยเข้ามา สังเกตนี่จับต้องให้ได้ จนถึงที่สุดมันปล่อยวางได้

ทําสัมมาสมาธิก็เหมือนกัน ทําคําบริกรรมก็เหมือนกัน เราทําคําบริกรรมสงบ บริกรรมเข้าไปมันปล่อยวางเข้ามาๆ มันสงบ แต่เดี๋ยวมันก็เสื่อม สิ่งที่มันเสื่อมไปเพราะธรรมชาติของมัน ธรรมชาติของกิเลส กิเลสนี้มันต้องต่อต้านตลอด เพราะมันเกิดมามันเป็นเจ้าของพื้นที่ มันอยู่กับหัวใจของเรา มันเกิดขึ้นมาแล้ว สิ่งใดจะไปชําระมันเป็นเรื่องแสนยาก

งานของโลกนะ อาบเหงื่อต่างนํ้าขนาดไหนมันก็เป็นความทุกข์ มันทํางานเสร็จแล้วมันก็เสร็จกัน แต่เรื่องของใจมันไม่มีวันเสร็จ มันพลิกแพลงไปตลอดเวลา ความคิดมันปรุงมันแต่งตลอดเวลา พอมันสงบเข้ามา เดี๋ยวมันก็คลายตัวออกมา แล้วคลายตัวออกมามันสงบยากขึ้นมาเพราะกิเลสมันรู้เชิงแล้ว มันรู้เชิงนะ งานของการทําความสงบของใจ งานการรักษาใจ เห็นไหม

สรรพสิ่งนี้เป็นอนิจจัง แต่ความเป็นอนิจจัง ความคิดเกิดๆ ดับๆ ในหัวใจนี้ยิ่งเกิดดับมหาศาลเลย แล้วพอมันมีสติขึ้นมา มันควบคุมได้มันก็สงบตัว พอสงบตัว พอเราจะทําความสงบเข้าไป กิเลสมันก็ต่อต้าน งานที่มันทุกข์มันยากเพราะกิเลสมันต่อต้าน กิเลสมันขับไส กิเลสมันพยายามพลิกแพลงให้การประพฤติปฏิบัติเราไม่ลงในมัชฌิมาปฏิปทา

ถ้าลงมัชฌิมาปฏิปทา มันจะมีความสงบ มีความร่มเย็นของใจ เราก็พยายามกําหนดบ่อยครั้งๆ ขณะที่เรากําหนดบ่อยครั้งขึ้นไป มันกําหนดสงบเข้ามา แล้วพอมันเสื่อม เราพยายามพิจารณาให้สงบบ่อยเข้าไปๆ เราจะเห็นไง เห็นว่าอะไรมันทําให้ฟุ้งซ่าน มันจะเสื่อม สภาวะที่จิตจะเสื่อมเพราะเหตุใด มันเสื่อมเพราะกิเลสมันติดมันข้องสิ่งใด แล้วเราพยายามใช้คําบริกรรม สังเกต ทําบ่อยครั้งๆ จนมันสงบตั้งมั่น มันจะปล่อยวางรูป รส กลิ่น เสียงจากภายนอก ถ้าปล่อยวางจากรูป รส กลิ่น เสียงจากภายนอก นี่บ่วงของมาร จิตนี้ติดบ่วงของมาร รูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นอาหารของใจ

เราเคยกินแต่อาหารของปาก ปากเราดํารงชีวิต เราหิว เรากระหาย เราก็หาดํารงธาตุขันธ์ แต่เรื่องของใจมันหาสิ่งนี้กินมาตลอด รูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นอาหารของใจตลอด ใจกินอย่างนี้ตลอดไป แล้วไม่เคยคิดว่าสิ่งนี้จะเป็นโทษกับมันนะ มันกินตลอดไปเพราะมันมีกิเลสตัวยึดมั่น สิ่งที่ยึดมั่นถือมั่นสิ่งนี้มันเป็นธรรมชาติของมัน มันเป็นธรรมชาติของทางของกิเลสที่มันเคยขับไส มันเคยออกไปตลอดเวลา มันจะไปตามอํานาจของมันสภาวะแบบนั้น แล้วสติเราสังเกตดู ถึงจุดหนึ่งมันจะปล่อยๆ จนมันปล่อยได้นะ มันขาด ขาดจากรูป รส กลิ่น เสียงเป็นกัลยาณปุถุชน

ใช้ปัญญาอบรมสมาธิก็เหมือนกัน เรากําหนดเข้ามา มันจะปล่อยอย่างนี้ ปล่อยเข้ามาๆ แล้วเราสังเกต พยายามใช้ปัญญาใคร่ครวญ มันจะตัดด้วยปัญญา ตัดด้วยปัญญานะ เราติดรูป รส กลิ่น เสียงนี้ เราติดสิ่งนี้ เราติดโดยธรรมชาติของมัน ถ้าติดแล้วเราควบคุมไม่ได้ ถ้าเราใช้ปัญญาพิจารณาเข้ามา มันจะปล่อย มันปล่อย มันรู้ตามความเป็นจริงว่าสิ่งนี้ขาด พอขาดออกมา เราจะควบคุมใจได้ง่าย เราจะควบคุมได้ง่ายขึ้น พอง่ายขึ้นมา เราสามารถจะทําให้สงบขึ้นมา เรารักษาใจของเราได้ นี่ความสุขส่วนหนึ่ง ผู้ที่จะผ่านทุกข์ไง ถ้าสิ่งนี้มีขึ้นมา จิตต่างหากเป็นผู้วิปัสสนา

สิ่งที่เราวิปัสสนาทางโลกที่ว่าเป็นวิปัสสนา พิจารณาของเรา วิปัสสนาอยู่แล้วนี่เป็นวิปัสสนา มันจะรีบให้ได้ผลงาน เขาจะไม่ได้ผลงานใดๆ เลย เพราะเขาจะใช้ประสบการณ์ของเขาผ่านร้อนผ่านหนาวเรื่องของโลก แต่ถ้าจะผ่านทุกข์นี้มันต้องผ่านด้วยมรรคอริยสัจจัง มันต้องผ่านด้วยสัมมาสมาธิ ผ่านด้วยจิตตั้งมั่น จิตที่ปล่อยวางรูป รส กลิ่น เสียงไว้ตามความเป็นจริง มันเป็นเอกัคคตารมณ์ มันเป็นกัลยาณปุถุชน สิ่งที่เป็นกัลยาณปุถุชนคือจิตที่ควรแก่การงาน จิตที่ควรแก่การงานจับต้องงาน ถ้าจับต้องงานได้จะจับสติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรม รวมลงแล้วกายกับจิต

สิ่งที่วิปัสสนากายจะต้องวิปัสสนากาย ถ้าวิปัสสนากาย มันจะเป็นจิตนี้สงบขึ้นมาแล้วน้อมนําขึ้นมา ถ้าคนมีอํานาจวาสนาจะเห็นกาย เห็นเป็นวัตถุ เห็นเป็นอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่ง เห็นเป็นกะโหลกศีรษะ เห็นเป็นอย่างนั้น นี้คือการวิปัสสนากาย

แต่ถ้าเห็น นึกกาย นึกเปรียบเทียบกาย ไม่เห็นภาพก็ได้ นึกเปรียบเทียบกายไงว่า กายนี้เกิดขึ้นมา เราตั้งกายขึ้นมา ตั้งกายขึ้นมา นี่เป็นปัญญา เป็นปัญญาพิจารณากาย เป็นธรรมารมณ์ สิ่งที่เป็นธรรมารมณ์มันก็เหมือนกับพิจารณาจิต

ถ้าพิจารณาจิต เราเห็นจิต จิตเศร้าหมอง จิตผ่องใส นี่พิจารณาจิต แล้วเราพิจารณาจิตว่าเป็นขันธ์ ๕ ก็ได้ สิ่งที่เป็นขันธ์ ๕ นี่ผู้ที่จะผ่าน เห็นไหม จิตนี้ต่างหากเป็นผู้ยกขึ้นวิปัสสนา

เราจะเห็นความเป็นไปของการวิปัสสนาว่าวิปัสสนาในกาย ในจิต วิปัสสนาไป ถ้าเห็นกายโดยเป็นรูป อันนั้นพิจารณากาย ถ้าพิจารณากาย เราต้องกําหนดดู สิ่งที่กําหนดดู กําลังของสมาธิพอ สิ่งนี้ตั้งไว้ แล้วพิจารณาให้มันเป็นวิภาคะ แยกสลายส่วน แยกออกไปๆ ถ้ามันเห็นสภาวะแบบนั้น ใหม่ๆ มันทําได้ยาก ทําได้ยากเพราะเราไม่เคยทํา สิ่งหนึ่งเราไม่เคยทํา แล้วเราไม่เคยทําอย่างนี้เลย ถ้าเราเคยทําสิ่งนี้ ใจของเราจะไม่มีความทุกข์ยากอย่างนี้ เราจะไม่มาเกิดอย่างนี้

สิ่งที่เกิดนี้เกิดเพราะอํานาจวาสนา อํานาจวาสนาแบบที่ว่าผ่านร้อนผ่านหนาว ผ่านภพผ่านชาติ เราผ่านภพผ่านชาติมา เราเกิดตายๆ มา เราสร้างสมสิ่งนี้มาจนเป็นกุศล จนเกิดเป็นมนุษย์นี้เป็นกุศลมาก เวลาเกิด ว่าสมบัติ อริยทรัพย์สมบัติ มนุษย์สมบัตินี้เป็นสิ่งที่มีคุณค่ามาก แต่ทําไมเกิดขึ้นมามันมีความทุกข์ความยากล่ะ? สิ่งนี้เกิดขึ้นมาเพราะเป็นฐาน ฐานให้เราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา แล้วเรายังได้ประพฤติปฏิบัติ ประพฤติปฏิบัติแล้วถูกช่องทางด้วย

เราผ่านเข้ามาเป็นชั้นเป็นตอนเข้ามา ประพฤติปฏิบัติขึ้นมา จนยกขึ้นมาให้เห็น เห็นไหม ให้เห็นกาย เห็นกายตามความเป็นจริง พิจารณากายไปเห็นตามความเป็นจริง แล้วกําหนดพิจารณาไป กําลังไม่พอ เราก็ย้อนกลับมาที่สัมมาสมาธิ กําหนดสัมมาสมาธิเดินคู่กันไป เราไม่ใจร้อน ไม่ด่วนได้ ถ้าเราด่วนได้ เราอยากด่วนได้ เราคิดของเราไป มันเป็นวิปัสสนึกนะ เรานึกขึ้นมาให้เห็นสภาวะแบบนั้นแล้วมันก็เป็นไป นี่ถ้าเป็นวิปัสสนึกมันจะไม่เป็นผลตามความเป็นจริง

แล้วรําพึงล่ะ สิ่งที่ไม่เห็น รําพึงไม่เป็นนึกหรือ? ความนึกอันนี้ นึกในสัมมาสมาธิ นึกโดยมัชฌิมาปฏิปทา นึกโดยให้มันเกิดขึ้นเป็นปัจจุบันธรรม สิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันนี้เป็นอุบายวิธีการไง การจะเดิน ก้าวเดินไป เราต้องมีปัญญา เราจะไปอั้นตู้ตัวเราเอง เราไปชนหน้าผาแล้วเราไม่เดินออกไป แล้วว่ามันจะเป็นการก้าวเดิน การประพฤติปฏิบัติจะได้ผล...มันจะได้ผลมาจากไหนในเมื่อเราไม่ก้าวเดินไป ถ้าเราก้าวเดินไป เราต้องใช้อุบายวิธีการให้ก้าวเดินไป อุบายวิธีการของธรรม ไม่ให้อุบายวิธีการของกิเลสมันมาบิดเบือนไง ถ้าอุบายของกิเลสมันจะบิดเบือนให้เราผิดพลาด ให้เราส่งออก ให้เราหมุนออกไปข้างนอก แล้วเราจะไม่สามารถชําระกิเลส

ธรรมะคือการทวนกระแส สิ่งที่ทวนกระแสจากประสบการณ์ ผ่านร้อนผ่านหนาวจากประสบการณ์ทางโลก เปรียบเทียบเข้ามาจากภายใน ถ้าย้อนกลับเข้าภายใน มันจะทวนกระแสเข้าไปหาภายใน จิตมันไม่สงบ จิตมันไม่มีกําลัง มันจะจับให้สิ่งนั้นทรงตัวไม่ได้ เราก็กลับมาที่พุทโธๆ ไม่ใจร้อนด่วนได้ แล้วพุทโธให้จิตสงบขึ้นมา พอมีกําลังพอให้ย้อนกลับไป ถ้าพิจารณากาย

ถ้าพิจารณานามธรรม พิจารณาเป็นธรรม กายเปรียบเทียบ ไม่เห็นรูป สิ่งที่ไม่เห็นรูปเราก็เปรียบเทียบได้ พอเปรียบเทียบว่า เกิดมาแล้วมันต้องตาย สภาวะของร่างกายมันแปรสภาพตลอด มันเสื่อมสภาพไป มันเป็นของสกปรกโสโครก มันเป็นสิ่งที่เราต้องอาบนํ้า ต้องชําระล้างร่างกาย ถ้าไม่ชําระมันต้องเหม็นตามอํานาจของมัน ขี้เหงื่อขี้ไคลต้องทําให้เป็นสภาวะแบบนั้น นี่วิปัสสนาสิ่งนี้มันก็ปล่อยวาง วิปัสสนาสิ่งนี้คือการใคร่ครวญ การใคร่ครวญเป็นธรรม ธรรมารมณ์ไง อารมณ์ที่เกิดขึ้น พิจารณากายอย่างนี้ก็ได้

พิจารณาจิต จิตที่เกิดขึ้นมาให้เห็นเป็นรูปธรรม จับว่าความรู้สึกนี้เกิดขึ้นมาได้อย่างไร เวลาเราไม่คิด ความคิดมันไม่มี ถ้าความคิดเกิดขึ้นมา มันเกิดขึ้นมาเพราะเหตุใด สิ่งที่เกิดขึ้นมามันต้องมีเหตุมีผล เราต้องย้อนกลับ จับตรงนี้ สังเกตให้ได้ ถ้าสังเกตได้ เราจะจับอาการของมัน จับความรู้สึกได้ อาการของจิต อาการของความรู้สึกที่เคลื่อนไป

ปัญญาที่มันเคลื่อนไปๆ มันไม่ลอยลมหรอก สิ่งที่ว่าเป็นนามธรรมๆ มันไม่เป็นตัวตน เราคิดว่ามันไม่เป็นตัวตน เราจับต้องไม่ได้เพราะมันเป็นนามธรรม แต่ในเมื่อเรามีสัมมาสมาธิ จิตตั้งมั่น แล้วมันเป็นจริตนิสัยไง ผู้ที่วิปัสสนากายมันก็ได้กาย ถ้ามันไม่ได้กาย เราจะฝืนว่าเราต้องพิจารณากายไป มันก็ทําให้เราไม่ก้าวเดิน เห็นไหม อุบายของเรามีเท่านี้หรือ ถ้าอุบายของเรามีทางอื่น สติปัฏฐาน ๔ เราย้อนกลับมาพิจารณาที่จิต จับตัวที่จิต จับอาการของมัน จับความรู้สึกของมัน ถ้าจับความรู้สึกของมันได้นี้คือรูป นี้คือตัวรูปของจิต คืออาการของมัน คือความรู้ของมัน อาการของจิต ถ้าเราพิจารณาไป

เราใช้ปัญญาอบรมสมาธิเข้ามา มันมีเป็นความรู้สึก เราจับ มันเป็นอาการทั้งหมด มันเป็นเงา สิ่งที่เป็นเงานี้มันเป็นเงาตั้งแต่เริ่มต้น ตั้งแต่เราพิจารณาขึ้นมาแล้วมันปล่อยวาง ตั้งแต่สังขาร ปัญญาคือการรอบรู้ในกองสังขาร ปัญญาการรอบรู้ในกองสังขารจะจับสิ่งนี้แล้วใช้สติปัญญาใคร่ครวญเข้ามา นี่มันก็เป็นอาการของจิตเหมือนกัน สิ่งที่เป็นอาการของจิตมันถึงยกขึ้นเป็นวิปัสสนาไม่ได้ไง

หลวงปู่ดูลย์บอกไว้ ถ้ามันเป็นอาการของจิต มันไม่ถึงตัวจิต ถ้าไม่ถึงตัวจิต เห็นไหม จิตส่งออก สิ่งที่ส่งออกไปนี้ผลของมันเป็นสมุทัยทั้งหมด ผลของมันคือความทุกข์ นี่จะแก้ไขความทุกข์ จะต้องให้จิตมันย้อน ต้องให้หยุดความคิด การจะหยุดความคิดก็ต้องใช้ความคิด แต่ความคิดที่มันเป็นมรรค สิ่งที่มันเป็นมรรค อาการที่มันทวนกระแสเข้ามามันเป็นมรรค สิ่งที่เป็นมรรคจะทําให้จิตนี้สงบ ถ้าจิตนี้สงบขึ้นมา มันจะเป็นผลของมัน คือเป็นบุญกุศล จะเป็นความสุข

อันหนึ่งจะให้ผลเป็นความทุกข์ถ้าเป็นสมุทัย แต่ถ้าเราใช้สติ เราควบคุมเข้ามา มันจะเป็นมรรค สิ่งที่เป็นมรรค ผลของมันเป็นนิโรธ คือมันสงบตัวลง แต่นิโรธในเรื่องของการใช้ปัญญาอบรมสมาธิ มันหยุด มันหยุดชั่วคราวๆ เข้ามา อาการของจิตเหมือนกัน แต่มันคนละอาการ อาการของมันที่เราต้องขับไสออกไป เป็นกระแสออกไป แต่เราจับเข้ามา มันเป็นขันธ์ มันไม่ใช่อาการ มันจับตัวของจิตได้ “จิตจับจิต” เห็นไหม จิตนี้จับอาการของใจเป็นรูปเลย มันไม่ใช่อาการ ไม่ใช่เงา เป็นเนื้อ

ถ้าเป็นเงา เราจะชําระกิเลสไม่ได้ ถ้าเป็นเนื้อ เราจะแยกได้ สิ่งนี้เป็นรูป อาการอย่างนี้เป็นอาการคือรูปของจิต อาการอย่างนี้เป็นเวทนา อาการอย่างนี้คือความจําได้ ความเทียบเคียงนี้คือสัญญา สิ่งที่เป็นสัญญา สิ่งที่ความคิด ความปรุง ความแต่ง มันจะเห็นสังขารไง เห็นสังขาร รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เห็นวิญญาณรับรู้ พอมันแยกได้ ตัวจิตตัวที่มันสงบ ตัวที่มันปล่อยวางต่างๆ เข้ามา เป็นกัลยาณปุถุชน จิตมันปล่อยรูป รส กลิ่น เสียงหมดแล้วมันเป็นอิสรภาพเข้ามา แล้วมันก็จะยกสิ่งนี้ขึ้นมาวิปัสสนา ถ้าวิปัสสนาอย่างนี้มันแยกอาการของขันธ์ ๕

ถ้าแยกอาการของขันธ์ ๕ เห็นอาการของขันธ์ ๕ อาการของขันธ์ ๕ มันเหมือนภูเขาลูกใหญ่มาก ถ้าเราจะยับยั้ง เราจะทําลายความคิดของเรา เหมือนกับพิจารณากาย เราจะพิจารณากาย เริ่มต้นขึ้นมามันเป็นภูเขาทั้งลูกเลย เราจะทําอย่างไรกับมัน นํ้าหนักของมัน นี่เราต้องพยายามตั้งจิตแล้ววิปัสสนาไป

จะให้เห็นว่า วิปัสสนากายก็ได้ จิตก็ได้ ในสติปัฏฐาน ๔ แต่เอาอันเดียว สิ่งใดเอาอันเดียว ขณะที่ทํานั้นทําสิ่งเดียว เพียงแต่ว่ามันแยกแยะออกไปเป็นจริต เป็นนิสัยของสัตว์โลกไง

สัตว์โลกจะไม่เหมือนกัน การพิจารณากายก็ไม่เหมือนกัน “พิจารณากายโดยเห็นกาย” พิจารณากายโดยสติปัฏฐาน ๔ คือเห็นเป็นกายเลย

“พิจารณากายโดยนามธรรม” คือไม่เห็นรูปของกาย แต่ใช้ปัญญาเทียบเคียง เทียบเคียงออกไปให้เห็นโทษของมัน

“พิจารณาธรรมารมณ์” ก็อาการของธรรม

“พิจารณาจิต” ก็เป็นอาการที่ว่าเป็นขันธ์ สิ่งที่เป็นขันธ์นี้ก็แยกออกไปๆ

นี้คือประสบการณ์ในการวิปัสสนา ถ้าประสบการณ์อย่างนี้ มันเห็นประสบการณ์อย่างนี้ แล้วมันแยกแยะออกไปได้ มันจะเริ่มปล่อยวาง การปล่อยวาง การวิปัสสนา มันจะเห็นผลของมันว่า ในเมื่อเราทําสัมมาสมาธิ เวลาจิตมันสงบเข้ามา ใช้ปัญญาอบรมสมาธิมันจะมีความสุข มันจะปล่อยวางแล้วเวิ้งว้าง มีความสุขมาก ใช้คําบริกรรมเข้ามาจนจิตมันสงบ มันจะมีความสุข มันจะมีความสุขชั่วคราว ว่าง มีความสุข อันนั้นเป็นส่วนหนึ่ง

แต่ในการวิปัสสนา ถ้ามันปล่อย มันจะลึกกว่านั้น เพราะมันใช้ปัญญา ปัญญาต่อสู้กับกิเลส กิเลสมันสงบตัวลง เห็นไหม กิเลสหลบกับกิเลสมันสงบตัวลง เพราะมันโดนวิปัสสนาญาณใคร่ครวญมาแล้ว มันปล่อยวาง ความสงบเวลามันปล่อยวางต่างกัน ประสบการณ์ของผู้ประพฤติปฏิบัติมันจะเห็นความต่างตรงนี้เลย

ถ้าความต่าง วิปัสสนาบ่อยครั้งเข้า ถ้ามันปล่อย ถ้ากิเลสมันหลอกมันจะบอกว่า “นี่ผ่านทุกข์” ถ้าผ่านทุกข์อย่างนี้มันผ่านแล้วมันจะต้องเสื่อมไป สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา สภาวะของธรรม “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องแปรสภาพเป็นธรรมดา” สภาวธรรมมันก็เป็นแบบนั้น สภาวธรรมถ้าเห็นตามความเป็นจริงมันก็ต้องเป็นแบบนั้น

แต่สภาวะของใจ เพราะใจของเรามันเป็นสสาร มันเป็นความจริงอันหนึ่ง มันก็เสื่อมสภาวะโดยตามความเป็นจริงของมันอยู่แล้ว มันก็ต้องเสื่อมไป เพราะเราวิปัสสนา เรามีประสบการณ์ แต่ประสบการณ์นั้นมันไม่ผ่านทุกข์ ถ้ามันผ่านทุกข์มันต้องวิปัสสนาไป แล้วมันปล่อยวางๆ หมั่นคราดหมั่นไถ สิ่งที่หมั่นคราดหมั่นไถ การทํา ถ้าเราทําอย่างนี้ได้ เวลาคนได้ผลงาน เราได้รับรางวัลอะไรก็แล้วแต่ เราจะดีใจ แล้วเราจะเผลอเลินเล่อเหมือนกัน

การวิปัสสนาก็เหมือนกัน ถ้าเราปล่อยวาง มันจะว่าเป็นความสุข แล้วเราต้องอดนอนผ่อนอาหารเพื่อจะวิปัสสนาขึ้นมา เราใช้กําลังมามากไง พอมีความสุขอย่างนี้ เราก็ติดสุข แล้วเราพอใจกับความสุขนั้น มันจะต้องเสื่อมสภาพ มันปล่อยวาง มันไม่ผ่าน ถ้ามันผ่านทุกข์นะ มันจะวิปัสสนาบ่อยครั้งเข้าๆ จนขันธ์มันแตกสลายเลย

พอมันพิจารณากาย พอปล่อยกาย กายปล่อยออกไป จิตมันเห็นสภาวะแบบนั้นมันก็ถอน ถอนออกมาเลย กายเป็นกาย จิตเป็นจิต ทุกข์เป็นทุกข์ มันจะแยกอย่างนั้น วิปัสสนาโดยกายเป็นธรรมชาติก็เหมือนกัน วิปัสสนากายโดยนามธรรม วิปัสสนาไป มันเป็นไปได้ วิปัสสนาไปได้มันก็จะปล่อยอย่างนั้น ถ้าเราพิจารณากายนะ มันเห็นสภาวะจิตหลุดออกไปเลยนะ เห็นสภาวะแบบนั้น พิจารณาจิตก็เหมือนกัน พิจารณาอะไรก็เหมือนกัน อย่างเดียว ผู้ที่ผ่าน ผ่านอย่างเดียว

แล้วพอขาด ผู้ที่ผ่านทุกข์มันจะขาด ทุกข์ไม่ใช่จิต จิตไม่ใช่ทุกข์ แยกจากกันโดยธรรมชาติ จะเป็นธรรมชาติ จริงตามธรรมชาติ ขันธ์ก็จริงตามขันธ์ จิตก็จริงตามจิต ทุกข์ก็จริงตามทุกข์ มันเป็นต่างอันต่างจริง แล้วมันจะเข้ามาประสานกันไม่ได้เลย มันตัดขาดไปโดยสภาวะมรรคอริยสัจจัง มรรคสามัคคีแล้วสมุจเฉทปหาน สิ่งนี้จะเชื่อมต่อกันอีกไม่ได้ สิ่งนี้เป็นอกุปปธรรม เป็นสิ่งที่ไม่อยู่ในวงของ สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา

สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา เป็นอนัตตา สภาวธรรมนี้เป็นอนัตตา แต่ผู้ที่เห็นอนัตตา ผู้ที่เห็นความเป็นไปของการวิปัสสนา เราวิปัสสนาแล้วเห็นสิ่งนี้แล้วมันขาดออกไปจากใจ ผู้เห็น เห็นไหม จิตที่ว่าจําเป็นต้องมีจิตเป็นผู้วิปัสสนา จําเป็นต้องมีจิตเป็นผู้ดูกาย แต่เราวิปัสสนาเข้าไป เราจะไม่เห็นสภาวะแบบนั้น มันต้องผ่านถึงที่สุดแล้วย้อนกลับมามันจะเห็นสภาวะแบบนี้โดยชัดเจน

แต่ในเมื่อเราเป็นคนทํางาน เรากับงานกําลังล้มลุกคลุกคลานอยู่ จะไม่เห็นสภาวะตามความเป็นจริง แต่มันก็ต้องวิปัสสนาไป จนมันผ่านอย่างนี้ไง ถ้าปล่อยวางอย่างนี้แล้ว ขาดออกไปอย่างนี้แล้ว จะไม่เชื่อมต่อกัน ไม่เชื่อมต่อกันเลย สภาวะทุกข์จะไม่มีในหัวใจ สภาวะทุกข์ของกายจะไม่มีในหัวใจ

แต่ทําไมนางวิสาขา เวลาหลานตาย ร้องไห้ไปหาพระพุทธเจ้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอก “วิสาขา เธอเป็นอะไร”

“หลานตาย เสียใจ คิดถึงหลาน”

“ถ้าในโลกนี้ทุกคนเป็นหลานของเธอ เธอจะไม่ร้องไห้ทุกวันหรือ เธอจะต้องร้องไห้ทุกวัน เพราะมีคนตายคนเกิดอยู่ทุกวัน”

พระโสดาบันได้สติสัมปชัญญะทันทีเลย นี่ทุกข์หลุดออกไปจากใจ ไม่เกี่ยวกัน

มันไม่ใช่ทุกข์ สิ่งที่เป็นสภาวะของขันธ์ ๕ เรื่องของร่างกายมันเป็นทุกข์ประจําธาตุขันธ์ไง นี่ทุกข์ของขันธ์ ๕ พระโสดาบันนั่งนานๆ มันก็เมื่อย พระโสดาบันอดอาหารมันก็หิวข้าว เรื่องความหิวของธาตุขันธ์ เห็นไหม มันเป็นทุกข์ในขันธ์ กับทุกข์ของกิเลส มันคนละอันกัน

ทุกข์ในขันธ์ คือสภาวะของขันธ์ สภาวะมันรับสิ่งใดแล้วมันต้องมีความคงทนของมัน มันเป็นสภาวะแบบนั้น ทุกข์ถึงไม่เข้าจิตไง มันเป็นทุกข์ของขันธ์ ไม่ใช่ทุกข์ของจิต ทุกข์ของจิตมันเป็นเรื่องของกิเลส เราชําระกิเลสออกไปแล้วมันขาดออกไป สิ่งนี้จะเชื่อมต่อกันอีกไม่ได้เลย นี้คือการผ่าน จิตที่มันผ่านทุกข์มันจะผ่านอย่างนี้ เห็นความผ่านออกไป ผ่านออกไปแล้วจะเป็นความจริงของใจดวงนั้น ใจดวงนั้นต้องยกขึ้นวิปัสสนาสูงขึ้นไป

ผ่านจากขันธ์อย่างหยาบ ต้องต่อสู้กับขันธ์อย่างกลาง แล้วต่อสู้กับขันธ์อย่างละเอียด นี่ผู้ผ่านทั้งหมดเลย จิตมันจะผ่านเข้าไปเป็นชั้นๆ เข้าไป เราต้องยกขึ้นวิปัสสนา ยกขึ้นวิปัสสนาด้วยกําลังของสัมมาสมาธิ

จิตที่ปล่อยวาง จิตที่ไม่มีความทุกข์ในเรื่องของกายแล้ว มันปล่อยวางในเรื่องของกาย มรรค ๔ ผล ๔ โสดาปัตติมรรค เราใคร่ครวญแล้วปล่อยวาง เป็นโสดาปัตติผล มันสัมปยุต มันถึงสามัคคี จิตนี้สัมปยุต มรรคสามัคคี มันจะสามัคคีรวมตัวกัน แล้วสมุจเฉทปหาน ปหานออกไป กิเลสจะขาดออกไปจากใจ ทุกข์นี้หลุดออกไปจากใจ นี่เป็นโสดาปัตติผล สิ่งที่เป็นโสดาปัตติผลแล้ว มันเป็นผลงานที่ใช้ไปแล้ว

แล้วสกิทาคามิมรรค มันก็ต้องเป็นสัมมาสมาธิของสกิทาคามิมรรคที่เราจะเพิ่มขึ้นมา เราถึงต้องทําความสงบของใจ ยกขึ้น แต่มันเป็นงานที่เคยผ่านประสบการณ์ ผู้ที่มีประสบการณ์ผ่านขึ้นมา การประพฤติปฏิบัติยาก ยากตรงเริ่มต้น เพราะเราไม่เคยทํา สิ่งที่ไม่เคยทํา จากเริ่มต้น เราจับสายเชือก เราจับเชือกเส้นหนึ่ง เราสาวเข้ามา เราจะถึงปลายเชือกแน่นอนเลย นี้เราจับเรื่องของกาย จับเรื่องของขันธ์ จับเรื่องของสติปัฏฐาน ๔ ได้ ถ้าเราสาวเข้าไปมันจะถึงปลายเชือกได้ เห็นไหม ขันธ์อย่างหยาบ ขันธ์อย่างกลาง ขันธ์อย่างละเอียดจะต้องถูกทําลายไปด้วยความมรรคอริยสัจจัง ด้วยความสมบูรณ์ของมัน มันจะผ่านทุกข์เป็นชั้นๆ เข้าไป การผ่านทุกข์ตามความเป็นจริงต้องผ่านอย่างนั้น

แม้แต่ผ่านเวทนา เวลาผ่านเวทนา วิปัสสนาในขันธ์ ๕ วิปัสสนาเวทนา เวทนาเกิดขึ้นขนาดไหนมันเป็นเวทนาส่วนหนึ่ง เวลามันปล่อยแล้วมันปล่อยขาด เวทนาหน้าไหนเราก็รู้จักมันไม่ทั้งหมดหรอก แต่มันก็มี มีโดยเรามีสติไง เวทนามันยังเกิดอีก มันยังหิวได้ ยังหิวยังกระหาย เป็นธรรมชาติของมัน สิ่งนี้มันเป็นเรื่องของธาตุขันธ์

ความจริงของธาตุขันธ์เป็นส่วนหนึ่ง ความจริงของทุกข์ของกิเลสเป็นส่วนหนึ่ง ส่วนที่เราชําระมันจะปล่อยเข้ามา เราก็ต้องยกขึ้น มันจะอ่อนเพลียอ่อนล้า เราทํางาน งานของเรา การประพฤติปฏิบัติมันต้องใช้กําลังตลอดไป ใช้กําลังใจนะ กําลังใจเกิดขึ้นมาแล้วเราพยายามต่อสู้ขึ้นไป ย้อนกลับเข้ามาตลอด ถ้าเราน้อยเนื้อตํ่าใจ เราต้องคิดเปรียบเทียบตลอดเวลา ปัญญามันต้องเปิดออกนะ พยายามเปิดให้เรามีทางเดิน ถ้ากิเลสมันเกิด มันจะปิดทางเดินของเรา แล้วเราเดินไปไม่ได้ ล้มลุกคลุกคลานด้วยความทุกข์ความยาก แล้วเราจะจมอยู่ในทุกข์นี้ตลอดไป

เราจะผ่านทุกข์ เราจะไม่จมอยู่กับมัน ถ้าเราจะจมอยู่กับมัน กิเลสเชื่อมัน มันถึงทําให้เป็นอย่างนั้น เราไม่เชื่อมัน มันก็พยายามหาเหตุหาผลล่อหลอกให้เราเชื่อมันจนได้ ถ้าเราเชื่อมัน เราก็จมอยู่ในนั้น

แต่ถ้าเราใช้ปัญญาของเรา เราต้องพลิกแพลงนะ ทุกข์อย่างนี้ เราเกิดตายๆ มาทุกภพทุกชาติ เราเกิดตายมาแน่นอน ถ้าเราประพฤติปฏิบัติขึ้นไป เราจะไปเห็นสมบัติของเราข้างหน้า ถ้าเราปลดเปลื้องจนขันธ์นี้หลุดออกไปจากใจทั้งหมด ไปถึงจิตเดิมแท้นี้ผ่องใส จิตเดิมแท้คือข้อมูลของอวิชชา มันจะเปิดรื้อภพรื้อชาติ มันจะเห็นความเป็นไปของจิตดวงนี้ว่ามันทุกข์ยากมาขนาดไหน ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะเห็นสภาวะแบบนี้ในใจของเรานะ

ในหัวใจของเรามันเป็นตําราเล่มใหญ่ที่น่าศึกษาน่าค้นคว้ามาก ตําราภพตําราชาตินะ เราจะผ่านภพผ่านชาติ ทําลายตําราเล่มนี้ ถ้าเราไปรื้อค้นตรงนั้น เราจะเห็นสภาวะการสะสมของมันแต่ละภพแต่ละชาติ แต่ถึงตรงนั้นแล้วตําราเล่มนั้นก็ต้องเผาไฟซะ มรรคสิ่งนั้นต้องทําลายตรงนี้ ทําลายสิ่งนั้นแล้วมันจะหมุนขึ้นไป นี้พูดถึงว่าถ้ามันผ่านขึ้นไปมันจะไปเห็นตรงนั้น

แต่เวลาเราก้าวเดินขึ้นไป มันจะเกิดความลังเลสงสัย เกิดความต้องการอยากรู้ เราต้องสงบสิ่งนี้ อันนี้เป็นทางออกของกิเลส สิ่งที่เป็นความลังเลสงสัย สิ่งที่อยากรู้อยากเห็น มันเป็นสิ่งที่ว่าทําให้เราผิดออกนอกจากมัชฌิมาปฏิปทา

ถ้าเป็นมัชฌิมาปฏิปทาเราต้องย้อนกลับขึ้นมา ย้อนกลับใจ ย้อนใจกลับมาให้มันเกิดความสงบ หน้าที่ของเราคือต้องทําความสงบของใจแล้วยกขึ้นให้มันมีฐาน ให้เป็นฐานที่มั่นที่ควรแก่การงาน ถ้าจิตเรามันปล่อยวางมาแล้ว เราเชื่อสิ่งนั้น เราเชื่อแล้วเราไม่ตั้งสติ ไม่ยกใจขึ้นมา ใจมันก็ปล่อยว่างอยู่อย่างนั้น มันไม่เป็นงานชอบ ถ้าเป็นการงานชอบ ความเพียรชอบ มันจะยกขึ้นวิปัสสนาได้ ถ้ายกขึ้นวิปัสสนา มันจะเห็นสภาวะของกายเหมือนกัน ถ้าพิจารณากาย

พระบางองค์ ผู้ประพฤติปฏิบัติบางคนพิจารณาแล้วมันเปลี่ยนแปลงได้ จากส่วนหนึ่งเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่น แต่ถ้าจริตนิสัยพิจารณากาย จับกายซํ้า มันก็จะเห็นสภาวะกาย วิปัสสนาไปมันจะทําลายออก เห็นไหม จากที่ว่าวิปัสสนากายเริ่มต้น มันจะเปลี่ยนสภาพ มันจะแปรสภาพออกไป แต่สิ่งนี้มันจะเริ่มทําลายออกมา มันคืนสภาวะของมัน เพราะว่าเราพิจารณาไป มันจะเป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ มันคืนสภาวะตามธรรมชาติของมันแน่นอน สิ่งนี้มันเป็นสัจจะความจริงอยู่แล้ว แล้วสภาวธรรมอันนั้นมันเห็นไง สิ่งที่ว่าพิจารณากายโดยนามธรรมมันก็จะวิปัสสนาโดยนามธรรม มันก็ใช้ปัญญาใคร่ครวญไป เห็นการยึดมั่นถือมั่นของใจ ใจนี้ยึดมั่นมันจะปล่อยเข้ามาๆ

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน พิจารณาสภาวธรรมก็เหมือนกัน สิ่งใดสิ่งหนึ่ง อันเดียว สลัดออกไป มันสลัดออก สติปัฏฐาน ๔ ทั้งหมด ใจนี้กลั่นออกมาจากอริยสัจ มันกลั่นสิ่งนี้เข้ามามันก็ปล่อยวางสิ่งนี้เข้ามา เวิ้งว้างเข้ามา นี่ผ่านทุกข์

การผ่านทุกข์มันจะเห็นการทําลายกัน จะต้องขาดออกไป ปฏิฆะ-กามราคะอ่อนตัวลง สิ่งที่อ่อนตัวลงมันรู้ขึ้นมาจากใจเลย ว่าง “กายเป็นโพธิ จิตเป็นกระจกใส” มันจะว่าง โลกนี้ราบเป็นหน้ากลอง โลกนี้ราบเป็นหน้ากลองคือไม่มีสิ่งใดเข้าไปเจือกับใจอันนั้นเลย ขณะที่มันเป็น โลกนี้ไม่มี จิตนี้ใจนี้เหมือนกับหน้ากลอง เรียบ ไม่มีต้นไม้ ไม่มีสิ่งใดเป็นจุดเป็นต่อมขึ้นมาให้มันเป็นที่สะดุดได้เลย ปล่อยวางขนาดนั้น ว่างหมดเลย นี่มันผ่านทุกข์เข้าไปอีกชั้นหนึ่ง

ถ้าผ่านทุกข์เข้าไปอีกชั้นหนึ่ง มีความละเอียด สิ่งที่ละเอียด เวลาเราพูดกัน ถ้านักปฏิบัติเริ่มต้นเราคุยกัน เราคุยกันเรื่องเดียว เราคุยกันบนโต๊ะ เราคุยกันบนเหตุบนผล เราก็ตีความชั้นเดียว แต่ในการประพฤติปฏิบัติมันมีละเอียดเข้าไป ความปล่อยวาง ว่าง ว่างคนละชั้นคนละตอน มันจะว่างขั้นที่ ๑ ขั้นที่ ๒ เข้าไป มันจะว่างมาก แล้วมันจะติดมาก ทําให้ติดได้นะ ติดว่าตรงนี้ถึงที่สุดของการประพฤติปฏิบัติ มันจะมีความสุข เวิ้งว้างอยู่อย่างนั้น

ถ้าพูดถึงถ้าผู้มีสติสัมปชัญญะ ผู้ที่ใคร่ครวญศึกษา มีโอกาส มีวาสนา เทียบกับพระไตรปิฎก ธรรม มรรค ๔ ผล ๔ สิ่งที่มรรค ๔ ผล ๔ ฟังเทศน์ครูบาอาจารย์ก็จับไว้เป็นบรรทัดฐาน นี่มันต้องลึกเข้าไป สิ่งที่ลึกเข้าไปนี้มันคืออะไร? นี้มันคือการที่อวิชชามันถอยตัวเข้ามา มันจะเข้าถํ้าไง

ความหมายของเรา ความเข้าใจของเราคิดว่าอวิชชา จิตนี้ถอยตัวออกมา ถอนตัวออกมาๆ เรารุกเข้าไปนะ มันปล่อยขันธ์อย่างกลาง เราคิดว่ามันจะเข้าถํ้า มันเวิ้งว้างหมด แล้วมันหาไม่ได้ ถ้าเราไม่ยกจิตขึ้นมา เราไม่สร้างสัมมาสมาธิขึ้นมา มันไม่เป็นสัมมาสมาธิ มันไม่เป็นมัคโค ไม่เป็นทางเดิน จิตนี้มันไม่เป็นผลงาน เวลามันว่าง มันปล่อยวาง เหมือนกับเราไม่ทําอะไรเลย เราทําสบายใจ เราไม่คิดเลยมันก็ไม่มี เวลาเราคิดมันก็มี

จิตก็เหมือนกัน ถ้าเราจะให้เป็นธรรม เราต้องยกขึ้นมา ยกให้มันเป็น ยกขึ้นมาให้ขุดคุ้ยค้นคว้าหา หาสิ่งที่มันเข้าถํ้า มันถอย ถอยไปไหน ตัวจิตนี้ไปอยู่ที่ไหน ย้อนกลับมามันไปอยู่ที่ไหน เราใคร่ครวญสิ่งนี้เข้าไป มันเป็นการที่ว่าเรายกขึ้นมาให้เป็นงาน ถ้ายกขึ้นให้เป็นงานมันจะค้นคว้า

ถ้าพิจารณากาย มันจะเป็นอสุภะ ถ้าออกหากาย ถ้าเจอกาย มันเป็นอสุภะ

ถ้าเจอนามธรรม เป็นกามราคะ

ถ้าเราเจอจิต จิตนี้เป็นจิตที่ละเอียดที่มันเป็นกามราคะเหมือนกัน สภาวธรรมก็เป็น จะเป็นสิ่งนี้เหมือนกันหมด เพราะมันเป็นขั้นของกามราคะ สิ่งที่เป็นกามราคะมันเป็นสิ่งที่ว่าเหมือนเชื้อของเมล็ดพันธุ์พืช มันมีเชื้ออยู่ ถ้ามันตกที่ไหนมันก็ต้องเกิด นี้มันก็เหมือนกับเชื้อของใจ มันเป็นเชื้อของจิต จิตมีเชื้อสิ่งนี้ จิตถึงผสมพันธุ์ สิ่งที่การผสมพันธุ์ การสร้างโลกขึ้นมา มันเป็นสิ่งนี้เกิดมา มันเป็นสิ่งที่ผสมพันธุ์ออกมามันถึงเกิดขึ้นมา มันถึงเป็นสิ่งที่เกิดดับๆ ในโลกนี้ไง มันถึงได้เป็นกามโอฆะไง

สิ่งที่เป็นโอฆะ สิ่งที่ทําให้สัตว์โลกอยู่ในกามภพ สิ่งที่กามภพ เห็นไหม กามภพ รูปภพ อรูปภพ ในวัฏวน จิตมันเวียนตายเวียนเกิดอยู่อย่างนี้ สิ่งนี้เป็นที่อยู่ของจิต จิตนี้จะวนอยู่อย่างนี้ตลอดไป สิ่งนี้มันเป็นเชื้ออยู่ในหัวใจ จะพิจารณาในสติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรม มันก็เป็นกามทั้งหมดเลย แต่เป็นกามคนละแง่ แง่ของการวิปัสสนาไง

ถ้าแง่ของกาย มันจะเป็นอสุภะ สิ่งที่เป็นอสุภะเพราะมีกําลัง ถ้าเรามีกําลัง เราจับต้องได้ มันจะเป็นอสุภะ ถ้าเป็นธรรม เราจะเห็นโทษของมันเป็นความสกปรกโสมม มันจะเริ่มปล่อยวางๆ ความปล่อยวาง กิเลสมันเริ่มอ่อนตัวลงๆ ให้เราวิปัสสนาไป วิปัสสนาเป็นนามธรรมก็เห็นสภาวะของกามราคะ ของความเป็นโทษของมัน สิ่งที่เป็นโทษของมัน มีปัญญามันใคร่ครวญไป

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน มันเป็นขันธ์อันละเอียด ขันธ์ที่เป็นขั้นของกาม มันต้องใช้ปัญญาใคร่ครวญไป ความใคร่ครวญออกไป เชื้อของมัน เห็นไหม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี้มันก็เป็นส่วนหนึ่ง ความที่มันเป็นเชื้อ คือเป็นสิ่งที่ว่าชําแรกอยู่ในนี้ เชื้อไขของเมล็ดพันธุ์พืชมันก็อยู่ในเมล็ดพันธุ์พืชนั้นเลย แต่มันเป็นวัตถุ มันถึงว่าสกัดขนาดไหนทางวิทยาศาสตร์เขาสามารถสกัดได้ เพราะมันเป็นวัตถุ

แต่อันนี้มันเป็นเชื้อของใจ สิ่งที่เป็นนามธรรมมันก็ละเอียดอ่อนอยู่แล้วเพราะเป็นนามธรรม แต่เพราะเราใช้สติปัญญาของเรา เรามีอนาคามิมรรค สิ่งที่เป็นอนาคามิมรรคถึงจะจับตรงนี้ได้ ถ้าไม่มีอนาคามิมรรค มันจะจับตรงนี้ไม่ได้เลย ถ้าอนาคามิมรรคจับได้ สิ่งที่เป็นอนาคามิมรรคมันเป็นมรรค สิ่งที่เป็นมรรคมันเป็นอาวุธ มันเป็นสิ่งที่จะวิเคราะห์วิจัย มันเป็นปัญญาการจะใคร่ครวญ มันจับสิ่งนี้ได้มันถึงจะเดินมรรคได้ ถ้าจับสิ่งนี้ไม่ได้มันไม่เกิดอนาคามิมรรค มันก็จะเป็นความว่างเฉยๆ ถ้ามันจับสิ่งนี้ได้มันจะเกิดอนาคามิมรรค ถ้าพอเกิดอนาคามิมรรค ปัญญามันเกิดเข้าไป มันใคร่ครวญเข้าไป กิเลสมันต่อต้าน กิเลสมันเป็นไป วิปัสสนากายเป็นอสุภะมันก็ปล่อย เห็นความสกปรกของมัน เห็นความไม่จริงของมัน เพราะเราคิดว่าทุกอย่างมันพอใจ เราเข้าใจว่าทุกอย่างมีความสุข

โลกนี้เราติดสุขกัน ติดเพราะความสุข เคลิบเคลิ้มกับความสุข แต่ไม่เคยเจอ ทุกข์ทุกภพทุกชาติก็ไม่เข้าใจว่าสิ่งนี้เป็นความทุกข์ของใจ เป็นอริยสัจ เป็นความจริง แต่นี้เราเจอธรรมเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมาจนธรรมมันส่งเสริมเราขึ้นมาจนเราได้การต่อสู้ จนปัญญามันใคร่ครวญ มันก็เริ่มปล่อยวางๆ นี่เห็นเป็นอสุภะ

ถ้าเป็นนามธรรม เป็นกามราคะ มันก็เห็นชีวิตนี้ การเกิดตายนี้เป็นความทุกข์ความยาก การเกิดการตายนี้เราเกิดตายมากี่ภพกี่ชาติ ทําไมเราไม่ต่อสู้กับมัน เราต่อสู้มัน ก็แยกแยะ เห็นไหม

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน เป็นขันธ์ ถ้าขันธ์อันละเอียด นี่ขันธ์อันละเอียด สิ่งที่ละเอียดขึ้นมา เราไม่เห็นมันเลย ถ้าเราเห็นมันขึ้นมา เราจับมันขึ้นมา มันอยู่ตรงไหน สิ่งที่มันเป็นขันธ์มันหมุนไปจากภายใน นี่คือจอมทัพ สิ่งที่เป็นจอมทัพ เพราะมันเป็นระหว่างกายกับจิต เป็นระหว่างขันธ์กับจิต ถ้าขันธ์กับจิตเป็นการส่งเสริมกัน

พลังงานคือตัวจิต ตัวจิตนี้คือตัวอวิชชา แต่ตัวขันธ์คือตัวแม่ทัพ แล้วสิ่งที่ว่าแม่ทัพขับเคลื่อนมันจะรุนแรงมาก สิ่งที่รุนแรงมันจะเกิดอุบายวิธีการ เพราะเขาต่อสู้กัน เขารับส่งนโยบายระหว่างกษัตริย์ ระหว่างจอมทัพ ระหว่างอวิชชากับแม่ทัพ นี่การต่อสู้ แล้วเขามีปัญญา เขามีการป้องกันตัวของเขา เขาจะมีเล่ห์มีเหลี่ยม การต่อสู้วิปัสสนา นี่นํ้าป่า สิ่งที่นํ้าป่าต่อสู้กัน มันถึงเป็นสิ่งที่รุนแรง

เราวิปัสสนามาแต่ละขั้นตอน เราก็ทําของเรามาว่าเป็นความทุกข์ความยากนะ แล้วมันปล่อยวาง เวลามันปล่อยวาง ว่าการประพฤติปฏิบัติจะมีความสุขมากๆ

สุขจริงๆ สุขในการปล่อยวางผ่านทุกข์มาแต่ละขั้นตอน แต่ในเรื่องของงาน ในเรื่องของการทําสงครามมันเกิดขึ้นระหว่างหัวใจ ระหว่างมรรคกับกิเลสมันต่อสู้กัน มันเป็นงานที่สุดส่วน

งานของโลกมันเป็นเรื่องงานของโลกนะ จะทุกข์ยากขนาดไหนมันก็จะมีคนสามารถทําแทนกันได้ แต่งานของใจ งานการชําระกิเลส ใจดวงไหนดวงนั้น ไม่มีใครสามารถชําระแทนได้ แล้วถ้าผู้ที่ประพฤติปฏิบัติไม่ยกขึ้นวิปัสสนาขั้นนี้ มันก็จะไม่เห็นปัญญารุนแรงของขั้นนี้ ถ้าเห็นปัญญารุนแรงของขั้นนี้ มันถึงจะว่า แหม! ทําไมมันขนาดนี้ ทําไมเรื่องของกิเลสมันรุนแรงขนาดนี้ แล้วมันก็มหัศจรรย์ว่ามรรคทําไมมันเกิดได้ขนาดนี้ ปัญญาเรามันเกิดขึ้นได้อย่างไร เราสร้างสมขึ้นได้อย่างไรขนาดนี้ มันต่อสู้กัน มันเป็นความมหัศจรรย์

ธรรมมันลึกลับซับซ้อน ลึกลับขนาดนั้นนะ แต่มันจะสว่างกระจ่างแจ้ง เห็นต่อหน้ากับผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเป็นปัจจุบันธรรม ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติเป็นปัจจุบันธรรมจะเห็นสภาวะของความเป็นจริงว่ามรรคมันเดินขนาดนั้น นี่มันเกิดที่ใจไง

ประสบการณ์ในการวิปัสสนา ประสบการณ์ เห็นไหม ประสบการณ์ของผู้หลักผู้ใหญ่ส่วนหนึ่ง แต่ประสบการณ์ของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ มันไม่ใช่ว่าจะอายุมากหรืออายุน้อยหรอก มันอยู่ที่อํานาจวาสนา อํานาจวาสนาของคนทําได้เร็ว ทําเร็วรู้เร็วก็มี ทําเร็วทุกข์ยากมากแต่รู้ช้าก็มี ความรู้เร็วหรือรู้ช้ามันอยู่ที่อํานาจวาสนา ถ้าอํานาจวาสนาของเราขนาดไหน เราก็สร้างสมของเราขึ้นมา ถ้าการวิปัสสนาอย่างนี้เกิดขึ้นมา อํานาจวาสนาของเรามหาศาลเลย มันเป็นสิ่งที่ว่าไม่มีใครเคยได้ยินได้ฟังนะ ไม่มีใครเคยเห็นสิ่งนี้ แต่สิ่งนี้เกิดขึ้นประจักษ์กับหัวใจของเรา การวิปัสสนามันก็ก้าวเดินไปๆ

ล้มลุกคลุกคลาน กิเลสมันจะเบี่ยงเบนไง มันพยายามทําให้เราพลาด ถ้าเราพลาดขึ้นไป เราก็ผิดพลาดไป มันก็ว่าง มันปล่อยวางเวิ้งว้างหมดเลย แต่เวิ้งว้างมันไม่ผ่าน ถ้าไม่มีเหตุไม่มีผล ไม่ผ่าน การปล่อยวางอย่างนั้นมันเหมือนกับเราวิปัสสนาแล้วมันปล่อยวาง จะเป็นอย่างนี้ตลอดไปทุกขั้นตอน ถึงต้องซํ้าแล้วซํ้าเล่า

การซํ้าแล้วซํ้าเล่า เวลาจะผ่านขั้นตอนแต่ละขั้นตอน บางองค์ใช้เวลาเป็นปี บางองค์ใช้เวลาเป็นเดือน บางองค์ใช้เวลาเป็นวัน นี่การใช้เวลา การซํ้าแล้วซํ้าเล่ามันถึงต่างกัน เพราะอะไร เพราะบางทีเราเผลอสติ เราเผลอแล้วเราคิดว่าสิ่งนี้เป็นธรรม เราเชื่อกิเลส เราเชื่อกิเลสเพราะเราไม่รู้ เราไม่รู้ว่าสิ่งนี้เป็นสภาวะของกิเลส แต่สภาวะของกิเลสมันสร้างสถานะอย่างนี้ขึ้นมา เราคิดว่าเป็นธรรมไง เพราะมันเวิ้งว้าง มันมหัศจรรย์จริงๆ เพราะเราไม่เคยรู้เคยเห็น พอเห็นสิ่งนั้นเราก็ต้องเชื่อไปก่อน แต่พอเชื่อไปก่อน พอมันปล่อยวางออกมา พอกิเลสมันแสดงตัว ถ้ากิเลสมันแสดงตัวขึ้นมา เรื่องของกามราคะมันจะเกิดขึ้นมาจากใจ สิ่งที่ในหัวใจมันจะมีเรื่องของกามราคะ

พอเรื่องกามราคะเกิดขึ้นมา “ไหนว่ามันผ่านทุกข์ไง ไหนว่าผ่านกามไง ไหนว่าสิ่งนี้มันชําระไปแล้วไง”

ถ้ามันเกิดขึ้นมา เราวิปัสสนาไป บางทีขนาดว่ามันสงบตัวลงจนว่ามันไม่มีนะ ถ้าไม่มีเหตุมีผล เราก็ต้องต่อสู้มัน ยกขึ้นมา ตั้งขึ้นมา แล้ววิปัสสนาไป จนถึงที่สุด มันจะทําลายกัน มันจะทําลายนะ กลืนตัวขึ้นมา ทําลายออกไป ใจนี้จะหลุดออกไป

ถ้าวิปัสสนานามธรรมก็เหมือนกัน ขันธ์อันละเอียด เห็นสภาวะของขันธ์อันละเอียดกับจิตนี้แยกออกจากกัน สิ่งที่แยกออกจากกัน พอแยกออกจากกันขาดออกไป สิ่งที่ขาด นี่ผ่านทุกข์

จะต้องผ่านเป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป แล้วเวิ้งว้างมาก เพราะอะไร เพราะแต่เดิมขันธ์กับจิตมันสะเทือนกัน สิ่งที่ขันธ์กับจิตมันจับต้องกัน มันสะเทือนกัน เราถึงจับต้องแล้วเราวิปัสสนามา มันเป็นอนาคามิผล สิ่งที่เป็นอนาคามิผล เราต้องหมั่นฝึกหมั่นซ้อม

เพราะขั้นของมันมี ๕ ขั้น สิ่งที่มี ๕ ขั้น เวลาเราซ้อมตรงนี้ออกไป เราจับแล้ววิปัสสนาไป มันจับได้ วิปัสสนาไปมันก็ปล่อยๆ จนเราเข้าใจ มันรวมใหญ่นะ จิตนี้ปล่อยหมดเลยนะ เป็นชั้น ละเอียดเข้าไปๆ จนปล่อยหมด ปล่อยจนเป็นความว่างหมดเลย ไม่มีเลย นี่ผู้ที่ไม่มีเรือน จะติดตรงนี้เพราะอะไร เพราะเราเข้าใจว่าอันนี้เป็นอรหัตตมรรค-อรหัตตผล การฝึกซ้อมนี้เราเข้าใจว่าเป็นอย่างนั้น แล้วติด ติดจริงๆ เพราะเราเทียบพระไตรปิฎก เราก็ต้องติดอย่างนั้น จนกว่าครูบาอาจารย์จะชี้นํา หรือเราพยายามใคร่ครวญของเรา

เราใคร่ครวญของเรานะ มีอํานาจวาสนา มันจะเศร้าหมอง มันจะผ่องใส ตัวอวิชชา ตัวพลังงาน สิ่งที่พลังงานตัวนี้มันจะเศร้าหมอง มันจะผ่องใส ถ้าถึงจริงๆ ก็คือว่าตัวอาลัยอาวรณ์ไง สิ่งนี้มันอาลัยอาวรณ์ ไม่ใช่ทุกข์นะ ความเป็นขันธ์ เวทนาเราเกิดขึ้นมาเราถึงรู้ เพราะเวทนาอันนี้มันกระเทือนจิต มันเป็นเวทนา อย่างเช่นกามราคะมันมีความต้องการของมัน เป็นกามในตัวของมันเอง มันมีในตัวของมันเอง เราก็รู้ตัวของมันเอง

แต่นี้มันไม่ใช่ขันธ์ มันเป็นอวิชชา มันไม่ใช่ทุกข์ในขันธ์ มันเป็นความอาลัยอาวรณ์ สิ่งที่อาลัยอาวรณ์มันเข้ากับความเฉา ความเศร้าหมอง ความผ่องใส จิตนี้ผ่องใส จะติดสภาวะแบบนี้ไปนาน จนกว่าเมื่อเราใคร่ครวญนะ

อรหัตตมรรคนี้สําคัญมาก ถ้าเกิดอรหัตตมรรคคือเราเกิดการทวนกระแส สิ่งที่ทวนกระแสเข้าไปมันไม่ใช่สิ่งที่กระทบกระเทือนกัน เพราะตัวของอวิชชานั้นมันก็เป็นสิ่งที่ผ่องใสอยู่แล้ว ตัวจิตที่ผ่องใส แล้วสิ่งที่ผ่องใสมันจะทวนกระแสได้อย่างไร ในเมื่อทวนกระแสตัวมันเอง

เริ่มต้นจากขันธ์กับจิตมันทวนกระแสเข้าไปมันยังเห็น เรายังจับต้อง มันสะเทือนกัน มันสะเทือนคือว่ามันมีความรู้สึกต่อกันได้ แต่อย่างนี้มันไม่มีความสะเทือนกัน มันเป็นตัวของมันเอง แล้วสิ่งนี้จะต้องให้มันย้อนกลับ ถึงว่าต้องเป็นสติ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ สมาธิ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ อรหัตตมรรคนี้สมบูรณ์ ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ทั้งหมด ทุกอย่างต้อง ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ ต้องละเอียดอ่อนมาก จนถึงกับเป็นปัญญาญาณ สิ่งที่เป็นญาณ เป็นอัตโนมัติในตัวมันเอง

เครื่องอัตโนมัติมันสะเทือนในสิ่งที่เป็นอัตโนมัติ มันถึงจะเคลื่อนไหว อันนี้ก็เหมือนกัน มันเหมือนกับอัตโนมัติ แต่ถ้าเป็นอัตโนมัติมันต้องรู้ตัวมันเองสิ นี้มันเป็นอวิชชา ถ้ามันเป็นอวิชชา มันจะไม่รับรู้ตัวมันเอง เราถึงจะไม่เห็นตัวมันเอง ถ้าเป็นอัตโนมัติมันต้องสะเทือนตัวมันเอง แต่มันเปรียบเหมือนกับอัตโนมัติ ถ้าจะเปรียบเหมือนอัตโนมัติ เพราะมันเกิดอรหัตตมรรค สิ่งที่เกิดอรหัตตมรรคมันจะย้อนกลับเข้าไป เกิดสิ่งนี้เข้าไป แล้วย้อนกลับเข้าไป ถึงจับต้องสิ่งนี้ได้ ถ้าจับต้องสิ่งนี้ได้ ญาณของปัญญาญาณอันนั้นมันจะละเอียดอ่อนนะ ใคร่ครวญ ใคร่ครวญนี้กระเทือน กระเพื่อม

เราเคยใช้อุทธัจจกุกกุจจะ คือปุถุชนที่ว่าง่วงเหงาหาวนอน อุทธัจจกุกกุจจะ เห็นไหม ความฟุ้งซ่าน ความคิดมาก แต่อันนี้เป็นอุทธัจจะ มันเป็นสังโยชน์เบื้องบนไง อุทธัจจะไม่ใช่อุทธัจจกุกกุจจะ มันเป็นอุทธัจจะ คืองานที่มันกระเทือนไม่ได้เลย สิ่งที่ความเป็นปัญญามันสะเทือนสิ่งนี้ มันถึงเข้าไปจับต้องสิ่งนี้ไม่ได้ มันถึงว่าเป็นสิ่งที่ละเอียดอ่อนมาก ใคร่ครวญกับทางนั้นจนทําลายตัวนี้

สิ่งนี้ผ่านทุกข์มาตลอด เวลาผ่านทุกข์ขึ้นมา เราต้องผ่านขึ้นมาเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นมา สิ่งที่ผ่านทุกข์คือตัวหัวใจ คือตัวจิตมันวิปัสสนาแล้วมันปล่อยวางธาตุปล่อยวางขันธ์ แล้วมันก็รับผลประโยชน์ของมันเข้ามา สะสมตัวมันขึ้นมาจนเข้ามาถึงเป็นตัวมันเอง จนถึงข้อมูลเดิม สิ่งนี้ถ้าวิปัสสนาเข้าไป เรื่องภพเรื่องชาติมันจะเปิดเผยตรงนี้หมดเลย ถ้าคนรู้อดีตชาติมันจะรู้ต่างๆ รื้อค้นตรงนี้ เห็นไหม ถึงว่าเป็นตําราเล่มใหญ่

ตําราเล่มใหญ่นี้ที่ส่งทอดออกมา จนกว่าเราใคร่ครวญเข้ามา เราศึกษาด้วยปัญญา แล้วเราก้าวเดินตามปัญญาของเราเข้าไป ชําระธาตุชําระขันธ์ สติปัฏฐาน ๔ เข้าไปเป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป จนถึงตัวตําราเล่มใหญ่ จนถึงตัวตําราแล้วเกิดเป็นอรหัตตมรรค จนเกิดเป็นญาณ เป็นอัตโนมัติจากภายใน นี่ตัวตํารานั้น ตําราเล่มใหญ่นั้นมันเกิดพลังงานตัวนั้น ย้อนกลับเข้าไป แล้วใคร่ครวญจนถึงกับว่ามันเผาไหม้ตําราเล่มนั้นนะ ตําราเล่มนั้น ผู้ที่ผ่านทุกข์มาก็ต้องทําลายมัน

เวลาเราพิจารณาขึ้นมา ตัวนี้ผ่านทุกข์ มีความสุข มีความพอใจ สุขมากๆ สุขเพราะใจตัวรับรู้เป็นความสุขขึ้นไป เป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป แล้วก็สุขอย่างนั้น เห็นไหม สุขนี้มันยังสื่อความหมายขึ้นได้ ถึงเวลาทําลายแล้ว สิ้นสุดของการประพฤติปฏิบัติ ตัวที่ว่าผ่านทุกข์มาทั้งหมด ต้องทําลายตัวมันเอง จนถึงที่สุดแล้ว ผ่านทุกข์ พ้นทุกข์

ผ่านจากทุกข์มา ผู้ที่ผ่านทุกข์มา ผ่านทุกข์ก็ปล่อยวางทุกข์เป็นชั้นเป็นตอนเข้ามา แล้วพ้นออกไปจากทุกข์ทั้งหมดเลย ผ่านทุกข์แล้วก็พ้นทุกข์ พ้นออกไปจาก อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อวิชชาคือตัวมันเองไม่รู้ตัวมันเอง ถึงเป็นปฏิสนธิจิต จิตปฏิสนธิตัวนี้เวลามันเป็นกิเลสมันถึงพาเกิดพาตาย เกิดตายขึ้นมาแต่ละภพแต่ละชาติมันถึงได้สถานะของภพชาตินั้น เกิดเป็นเทวดาบนสวรรค์ก็ว่าเป็นเทวดาชาติหนึ่งก็ตายไป ก็สะสมไป เกิดเป็นมนุษย์ เกิดเป็นต่างๆ ก็เกิดตายๆ จิตตัวนี้เกิด เห็นไหม ถ้าไม่ทําลายตําราเล่มใหญ่นี้ก็ต้องเกิดบนพรหม เกิดแน่นอนเพราะมันไม่มีขันธ์ ทําลายขันธ์แล้ว ถ้ามีขันธ์อยู่ ตัวขันธ์นี้มันทําให้เกิดเป็นเทวดา เกิดเป็นมนุษย์ แต่ทําลายขันธ์แล้วมันถึงเกิดเป็นพรหม ถึงตัวพรหม ตัวที่เป็นปฏิสนธิจิตนี้ก็ต้องทําลายมัน พอทําลาย ผู้ที่ผ่านทุกข์ เห็นไหม ผู้นี้พ้นทุกข์

พอพ้นออกไปจากทุกข์ทั้งหมดแล้วนี้คือผลงานของการที่ว่า เราเกิดมาแสนทุกข์แสนยาก เวลาเกิดมาแสนทุกข์แสนยาก เกิดมาในเรื่องของวัฏฏะ มันเป็นการเกิดมาแสนทุกข์แสนยาก แต่เป็นการสร้างคุณงามความดี การสร้างมรรคอริยสัจจัง สร้างผลบุญกุศลไง เกิดเพื่อจะทําลายการเกิด ไม่ใช่เกิดมาเพื่อสะสมการเกิด การเกิดของโลกเขา เกิดมาเพื่อสะสมการเกิด เพื่อแสวงหา เพื่อต้องการ เพื่อความสมใจ ถ้าใจมันสม เห็นไหม แสวงหาสิ่งใดแล้วสะสมไว้ที่ใจ ใจนั้นพอใจสะสมให้เกิดทิฏฐิมานะ เกิดความพอใจ เกิดความยึดมั่นถือมั่นของความสําเร็จของตัว นี่เกิดเพื่อสะสมชาติต่อไป ไม่ทําลาย

เราเกิดเหมือนกัน ถึงจะทุกข์จะยากก็ต้องยอมรับสิ่งที่เกิด เวลาทําลายไปแล้ว ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์นี้เป็นสิ่งที่มีอยู่ มันยังแสดงอาการอยู่ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเวลาป่วย ให้พระหมอชีวกฯ รักษา นี่มันเป็นทุกข์ไหม? ทุกข์ของธาตุขันธ์ยังสะเทือนอยู่ เพราะสิ่งนี้เป็นธาตุขันธ์ รับรู้อยู่ แต่หัวใจไม่มีทุกข์เลย เพราะหัวใจไม่มี รับสิ่งนั้นไม่ได้ ไม่ใช่ขันธ์ เห็นไหม ขันธ์นี้เป็นเวทนา สิ่งนี้เป็นเวทนามันก็หยาบเกินไปแล้ว แล้วมันปล่อยขันธ์ทั้งหมดแล้วมันเป็นตัวจิต แล้วก็ทําลายจิต แล้วมันจะเข้าไปทําให้สิ่งใดทุกข์ แต่มันรับรู้ไง รับรู้เพราะอะไร เพราะสติสัมปชัญญะมันพร้อม พร้อมกับสิ่งต่างๆ ว่าเวลาธาตุขันธ์มันเป็นอะไรไปก็เยียวยามันไปตามธรรมชาติ

ครูบาอาจารย์นะ หลวงปู่แหวนอยู่ในป่า ท่านสละทิ้งเลย เวลาท่านอยู่ในป่า เจ็บไข้ได้ป่วย ท่านสละแล้ว ท่านไม่รักษา จนครูบาอาจารย์ไปพบเข้าถึงได้เอาท่านออกมารักษา นี่ท่านไม่ได้เดือดร้อนหรอก แต่ถ้าเพื่อผลประโยชน์ของโลกก็รักษาเยียวยาธาตุขันธ์ไปเพื่อประโยชน์ของโลกกับใจดวงนั้น

ตักนํ้าใส่ตุ่ม นํ้าก็เต็มตุ่ม อาหารใส่ปากไป มันก็เหมือนบํารุงธาตุขันธ์ ธาตุขันธ์นี้เหมือนกับตุ่มอันหนึ่ง เราตักนํ้าใส่ไปเพื่อบํารุงธาตุขันธ์ไว้เท่านั้นเอง แต่หัวใจมันพ้นออกไปแล้วจากการหลุดพ้น จากผ่านทุกข์จนพ้นทุกข์ สติสัมปชัญญะพร้อมกับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะไปลังเลสงสัยสิ่งใด จะไม่ลังเลสงสัยสิ่งใดๆ เลย สติพร้อมสมบูรณ์ แล้วสุขก็สมบูรณ์กับใจดวงนั้น มันผ่านมาเป็นชั้นเป็นตอน นี่เกิดมาวิปัสสนามันเป็นอย่างนั้น

ถึงว่าเกิดมาเราสร้างกุศลกันมา เกิดมาเหมือนกัน มีธาตุมีขันธ์เหมือนกัน มีหัวใจเหมือนกัน แต่หัวใจมันต้องยกขึ้นวิปัสสนา เราแก้กิเลส แก้เรื่องของใจ นี่งานของใจไง งานของโลกเขาก็ใช้หัวใจคิดเหมือนกัน บริหารก็ใช้ปัญญาคิด แต่คิดเป็นเรื่องโลก คิดเรื่องโลกมันก็ได้ผลเป็นโลก ทั้งๆ ที่ใช้ใจเหมือนกันนะ ใช้ขันธ์ ๕ ใช้สัญญา ใช้สมอง มันเป็นแรงงานใจออกไปข้างนอก แต่วิปัสสนา แรงงานใจทวนกระแส แล้วพอวิปัสสนาเข้ามามันถึงเห็นว่าไม่ใช่ปัญญาทางสมอง

ปัญญาทางสมองนี้เป็นปัญญาจํา สิ่งที่สมองมันเป็นประสาท ประสาทควบคุมร่างกาย แล้วอาศัยสิ่งนี้คิดด้วย มันถึงคิดได้แค่ขอบเขตของมันไง นี่ขอบเขตของขันธ์ นักโทษอยู่ในเรือนจําคิดได้แต่แค่สัญญาความจําของตัวเท่านั้น มีขอบเขตของมัน คือว่าเราศึกษาเล่าเรียนกันมาขนาดไหน นี่สุตมยปัญญา จินตมยปัญญาคือจินตนาการไปก็อยู่ในขอบเขตของมัน มันถึงไม่ใช่แรงงานใจ

วิปัสสนาเข้ามามันถึงจะเห็นว่า เวลาปัญญาที่ว่าเริ่มต้นจากปัญญาอบรมสมาธิเข้ามามันก็ปัญญาสมองนี่แหละ แต่มันย้อนกลับเข้าไปถึงปัญญาจากภายใน มันจะเห็นภาวนามยปัญญา ปัญญาที่เกิดจากใจ แรงงานใจที่วิปัสสนาขึ้นมา จากวิปัสสนา จากทวนกระแสเข้ามาๆ อันนี้เป็นมรรค

เกิดมาทุกข์ยาก ทุกข์ยากเพื่อจะพ้นจากทุกข์ ไม่ใช่ทุกข์ยากเพื่อจะสะสมอยู่ในทุกข์ โลกนี้เกิดมาแล้วทุกข์อยู่อย่างนั้นตลอดไป เกิดมาก็ทุกข์อยู่อย่างนั้น แต่เขาไม่มีสติ เขาไม่ตื่นตัว เขาไม่รับรู้ เราตื่นตัว เราฟังธรรมมันถึงสะเทือนใจ ผู้ที่ฟังธรรมนะ เวลาครูบาอาจารย์เทศน์ หรืออ่านหนังสือธรรมะก็แล้วแต่ แล้วมันขนลุกขนพอง มันสะเทือนหัวใจ นั่นน่ะ มีอํานาจวาสนา นั่นล่ะ มันสะเทือนหัวใจ มันสะเทือนหัวใจทําให้เราพยายามค้นคว้าของเราขึ้นมา

ตั้งสติสัมปชัญญะ ฟังธรรมแล้วมันถึงเข้าถึงใจ ถ้าเราชินชา เราฟังทุกวันๆ แต่ใจมันด้าน ใจมันไม่ยอมรับรู้ ใจมันด้านเพราะมันมีกิเลส กิเลสนี้มันทําให้ด้าน ด้านกันไปหมด แต่ถ้าเป็นสภาวธรรมเข้าไป กิเลสมันต้องสงบตัวลง สงบตัวลงโดยสัจจะ โดยความจริง ความจริงเป็นแบบนั้น “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา” มันก็เป็นอย่างนั้น กิเลสมันก็เป็นอย่างนั้น มันกินตัวมันเองตลอดนะ เกิดดับๆ อย่างนั้น เห็นไหม ภพชาติมันก็กลืนกินตัวมันเองตลอด แต่เพราะไม่มีผู้เห็น เพราะไม่มีตัวผ่าน ไม่มีผู้รู้เข้าไปวิปัสสนา เราถึงต้องทําสัมมาสมาธิไง ทําสัมมาสมาธิขึ้นมาเพื่อจะรู้ตัวนี้

พอไปรู้ไปเห็นเข้า ผู้วิปัสสนามันเกิดดับอยู่แล้ว มันเป็น สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา อยู่แล้ว มันเป็นอนิจจังอยู่แล้ว “อยู่แล้ว” เลย แต่เพราะว่าเราไม่เห็นจริงเท่านั้นเอง นี่เราศึกษาธรรม เราถึงว่าเราก็รู้ ทุกคนก็รู้นะ เกิดแล้วต้องตาย ตายทุกคน แต่ทําไมมันไม่สลดใจล่ะ มันไม่สลดใจ แต่ถ้าวันไหนจะตายขึ้นมา มันก็ตายไปพร้อมความยึดอีก แต่เวลาพระอรหันต์ตาย ไม่มีความยึดเลย เพราะอะไร เพราะกิเลสมันตายแล้ว มันตายไปตั้งแต่วันที่ว่าสมุจเฉทปหาน แล้วรู้กําหนดเวลา

ผู้ที่รู้ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะต้องรู้ตลอดเวลาว่าเราผ่านตรงไหน เรารู้ตรงไหน เพียงแต่สื่อครูบาอาจารย์ สื่อเพื่อเป็น ธมฺมสากจฺฉา เอตมฺมงฺคลมุตฺตมํ เท่านั้น ไม่ใช่ให้ใครรับประกันใครได้หรอก ความบริสุทธิ์นั้นเกิดจากบุคคลนั้น ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติใครบริสุทธิ์แค่ไหนมันก็เป็นของผู้ประพฤติปฏิบัตินั้น ไม่มีใครทําพยากรณ์หรือสั่งให้เป็นไป เป็นไปไม่ได้

เวลาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยู่ ไปให้องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพยากรณ์ ถ้าเป็นประโยชน์ท่านจะพยากรณ์ ถ้าไม่เป็นประโยชน์ท่านจะไม่พยากรณ์ เพราะอะไร เพราะมันเป็นจริงในใจดวงนั้น มันเป็นจริงในใจดวงนั้น ทําไมต้องให้ท่านพยากรณ์ ท่านจะพยากรณ์หรือไม่พยากรณ์ก็เป็นใจดวงนั้น

สมัยพุทธกาล เขาเห็นพระองค์หนึ่งมีความสงบเสงี่ยมมาก มีความเรียบร้อยมาก ไปบอกพระพุทธเจ้าว่าพระองค์นี้เป็นพระอรหันต์

พระพุทธเจ้าบอกว่าไม่ใช่หรอก มันเป็นกิริยาของเขาอย่างนั้น

แต่เวลาจะพูดนะ นิมนต์พระองค์นั้นมาด้วย แล้วก็เทศน์ต่อหน้าว่า เมื่อชาติที่แล้ว ชาติก่อน พระองค์นี้เกิดเป็นเสือ เคยเป็นเสือมาก่อน แล้วเสือจะออกหากิน มันต้องสงบของมัน มันนอนแบบมีสติ แล้วมันตื่นขึ้นมา ถ้ามันสงบ ถ้ามันตื่นขึ้นมาอยู่ในสภาวะนั้น มันจะออกหาเหยื่อแล้วมันจะได้เหยื่อ นี่มันมีสติขนาดนั้น เขาถึงมีกิริยามารยาทเรียบร้อยไง แต่ความเรียบร้อยของเขาไม่ใช่พระอรหันต์หรอก แต่คนเข้าใจว่าท่านเป็นพระอรหันต์ เพียงแต่ไปถามพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าอยู่ พระพุทธเจ้าถึงพยากรณ์ได้ รู้ความเป็นจริง ถึงว่า “ท่านไม่ใช่พระอรหันต์” แต่เวลาฟังเทศน์จากวันนั้นแล้วท่านถึงเป็นพระอรหันต์ขึ้นมา

มันเกิดขึ้นมาจากใจ แรงงานใจคือแรงงานทวนกระแสของเรา เราต้องสร้างขึ้นมา จะทุกข์จะยาก ถึงต้องยอมทน ทนเพื่อเอาสมบัติ เอาอริยทรัพย์ เอาทรัพย์จากภายใน แต่โลกเขานี้ตื่นทรัพย์ภายนอก เขาหาอยู่หากินของเขา เขาว่าสิ่งนั้นจะเป็นสมบัติของเขา แต่เขาจะไม่พบความสุขจริงเลย

เราพยายามหาทางออก แล้วเราพยายามประพฤติปฏิบัติของเราขึ้นมา ถ้ามันจะทุกข์มันจะยาก เราก็ทนของเราขึ้นมา เพื่อจะหาอริยทรัพย์ เพื่อหาสมบัติจริงของเราขึ้นมา แล้วมันจะสมประโยชน์กับผู้ประพฤติปฏิบัติสมตามความเป็นจริง เอวัง

๕

ติดดี

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๒๘ สิงหาคม ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ ฟังธรรมะ ธรรมะขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสร้างเป็นพุทธภูมิ พุทธภูมิสร้างสะสมมา สร้างบุญญาธิการมามหาศาล ถึงจะเจอธรรม เจอธรรมะแล้วยังคิดว่าจะสั่งสอนใครได้ มันลึกซึ้ง มันละเอียดอ่อนที่จะเข้าถึงได้ยากมาก แต่พวกเราเป็นผู้ที่มีความศรัทธามีความเชื่อ เราเชื่อธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เราถึงได้มาประพฤติปฏิบัติ เราถึงได้ออกบวช เราบวชมาเพื่อจะเข้าถึงธรรมไง ถ้าเราเข้าถึงธรรมได้ต้องมีสติสัมปชัญญะ

ถ้าเรามีสติ ทุกข์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นมาในโลกนี้ สิ่งนี้เกิดขึ้นมาเพราะการเกิดเท่านั้น อย่าหลงประเด็น ถ้าเราหลงประเด็นไป เราจะออกไปนอกประเด็น แล้วในการประพฤติปฏิบัติของเราจะเนิ่นช้าออกไป เรื่องของโลกเป็นสิ่งที่อยู่อาศัยเท่านั้น ปัจจัย ๔ เครื่องอยู่อาศัยนี้เป็นสิ่งที่อาศัย อาศัยให้เรามีชีวิตอยู่ เรามีชีวิตอยู่แล้วเราจะบําเพ็ญเพียรไป ถ้าเราได้บําเพ็ญเพียรเข้าถึงใจ นั้นคือเป้าหมาย เรามีเป้าหมายแล้ว เราพยายามยึดเป้าหมายของเราไว้ ถ้าเรายึดเป้าหมายของเราไว้ได้ การประพฤติปฏิบัติเราจะตรงต่อธรรม ตรงต่อธรรมก็คือตรงต่อหัวใจของเรา

การแสดงออกมาจากหัวใจของเรานั้นคือกิเลสมันแสดงออกมาด้วย สิ่งที่การแสดงออกมาจากหัวใจนั้น มันแสดงออกมามันเบียดเบียนตน เบียดเบียนร่างกายของเรา เวลาคนมีความคิด มีความโกรธขึ้นมา มันจะทําให้เลือดสูบฉีด นี่มันเบียดเบียนตนก่อนแล้วมันก็ไปเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้นว่าถ้ามันเบียดเบียนผู้อื่น มันเป็นสิ่งที่หยาบเกินไปแล้ว

เราต้องย้อนกลับมาดูตรงนี้ ตรงที่ว่ามันเกิดขึ้นมา ถ้ามีสติ เราจะจับสิ่งนี้ได้ จับอาการของใจ ความโกรธ ความคิดของเรา เราจะต้องจับได้ก่อนเพื่อนเลย เรารู้สึกขึ้นมา แต่เพราะเราพลั้งเผลอ เราไม่มีสติ เราถึงไม่เห็นสิ่งที่เป็นประโยชน์กับเรา สิ่งนี้จะเป็นประโยชน์กับเรามาก เป็นสมบัติมหาศาลเลย เพราะตัวนี้คือตัวกิเลสที่มันแสดงตัว กิเลสมันแสดงตัวในหัวใจของเรา แล้วมันมีอํานาจเหนือเรา มันกดขี่ข่มเหงเราตลอดไป แล้วเราไม่เอาสิ่งนี้มาเป็นเครื่องกําจัดมัน เราไม่มีสติสัมปชัญญะดูโทษของมัน ถ้าเราเห็นโทษของมัน มันจะเบียดเบียนหัวใจเราไม่ได้ ถ้าไม่ให้มันเบียดเบียนเรา เราจะเข้าถึงธรรมไง จะเข้าถึงธรรมความจริง สิ่งที่เป็นความจริง เป็นคุณงามความดี

ความดีของเราจะเกิดขึ้นมานั้นคือมรรคอริยสัจจัง สิ่งที่เป็นมรรค ธรรมฝ่ายเหตุ สิ่งที่เป็นเหตุ มรรคแล้วเกิดผล ผล เห็นไหม ฝ่ายเหตุแล้วจะเกิดผลขึ้นมาจากหัวใจของเรา เกิดจากหัวใจของเรา ตัวนี้ตัวเริ่มต้นของความทุกข์ เพราะมีการเกิด เราเกิดขึ้นมาแล้วคือความทุกข์ทั้งหมดเลย เพราะมีชาติ เห็นไหม ชาติความเกิดมันต้องชรามันต้องแก่โดยเนื้อหาสาระของมัน มันต้องแปรสภาพไปตามธรรมชาติของมัน

สิ่งนี้เกิดมาแล้วต้องตายทั้งหมด ความที่เกิดมาต้องตายทั้งหมด แล้วก็รับภาระ สิ่งที่รับภาระสะสมลงไปที่ใจ สร้างคุณงามความดีเป็นบุญกุศล สร้างบาปอกุศล นั้นเป็นเรื่องที่ว่าทําให้ใจนี้ต้องหมุนเวียนไปตามอํานาจของความดีและความชั่ว สิ่งที่เป็นความดีและความชั่ว เราต้องปลดเปลื้อง มันเป็นฝ่ายเหตุ เราอย่าไปติดมัน

ถ้าเราติดดี เราก็ต้องสร้างคุณงามความดี แล้วเราก็ติดมัน พอเราติดมัน เราไปไม่ได้เลย เราต้องไม่ติดดี ปล่อยให้คุณงามความดีนี้เป็นทางผ่าน เราต้องผ่านสิ่งนี้ทั้งหมด สิ่งที่เป็นบุญความดีเป็นความดีแน่นอน เป็นความดี เป็นกุศล กุศลทําให้เราเกิดบนสวรรค์ ทําให้เราเกิดคุณงามความดี ทําให้เรามีความสุข เราได้ทําดีแล้วเราอุทิศส่วนกุศลให้กับผู้อื่น เรายังอุทิศส่วนนี้ได้ นี่สัตว์โลกยังต้องการสิ่งนี้ สัตว์โลก สัตว์ต่างๆ สัตว์ที่ว่าเขาทําคุณงามความดีไม่ได้ เขารอเราแผ่กุศล สิ่งที่เป็นกุศล เป็นคุณงามความดีของเรา เราแผ่ไปเพื่อสัตว์โลก สัตว์โลกจะได้รับสิ่งนี้เป็นประโยชน์กับเขา แต่ถ้าเราติด เราติดในคุณงามความดีของเรา เราจะทําให้ตัวเราเป็นทุกข์ เพราะพอเราติดแล้ว สิ่งนั้นคือกิเลส มันเป็นไปไม่ได้ มันจะเคลื่อนไปไม่ได้ไง

เราต้องเคลื่อนไปข้างหน้า ความดีนี้เป็นทางผ่าน ความดีนี้เป็นสิ่งที่ทุกคนปรารถนา ความดีนี้เป็นสิ่งที่ทุกคนต้องการ ต้องการแล้วมันมีความพอใจ มันมีความสุข ความดีเป็นความสุข ถ้าเราสร้างสมคุณงามความดีของเราขึ้นมา เราจะมีความอบอุ่นใจ ถ้าใจเราอบอุ่นใจ คนข้างๆ เราก็มีความอบอุ่นไปด้วย ถ้าเรามีความอบอุ่น หมู่คณะมันจะอยู่ด้วยความร่มเย็น

แต่เพราะทุกคนมีกิเลส ทุกคนมีกิเลสในหัวใจ สิ่งที่มีกิเลสในหัวใจเกิดขึ้นมา เราต้องให้อภัยกัน เราให้อภัยกันแล้ว สิ่งนี้จะเป็นสิ่งที่ว่าอยู่กันด้วยความร่มเย็นเป็นสุข จะร่มเย็นเป็นสุขถ้าเราให้อภัยกัน สิ่งที่ให้อภัย เพราะถ้าเราไม่ให้อภัย มันมีอยู่แล้ว กิเลสมันมีอยู่ทุกดวงใจ ถ้ากิเลสมีอยู่ทุกดวงใจ การแสดงออกมานั้นมันก็ต้องเป็นสิ่งที่แสดงออกมา แล้วเราไปยึดกิเลสของคนอื่น เราเป็นความทุกข์ไหม เราต่างหากเป็นผู้ทุกข์นะ เราเป็นความทุกข์ สิ่งที่เขาแสดงออกมาเขาไม่รู้ นั้นเป็นเรื่องของเขา มันเผาใจดวงนั้นอยู่แล้ว แต่ถ้าเป็นคุณงามความดีของเขา เราก็สรรเสริญ เราก็อนุโมทนา สิ่งนี้มันเกิดขึ้นมา

แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้ค้นคว้าในหัวใจของเรา ใจของเรา เรายังไม่เห็น ใจของเรา เรายังหามันไม่เจอ ถ้าเราหาใจของเราไม่เจอ เราจะแก้ไขสิ่งใด ถ้าเราหาใจของเราเจอ เราต้องทําสัมมาสมาธิได้ เราต้องทําจิตของเราให้สงบได้ สิ่งที่สงบของเราเข้าไป มันจะเป็นงานอันประเสริฐ งานของเราคืองานรื้อภพถอนชาติ สิ่งที่ว่าเป็นงานของเราคือการชําระการเกิด

มันเกิดมาจากไหน เพราะมันมี อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สิ่งที่เป็นอวิชชานี้มันเป็นยางเหนียว ยางเหนียวในหัวใจของเรามันพาให้เกิดทุกภพทุกชาติ แล้วจนชาติปัจจุบันนี้มันเป็นกุศลมาก เพราะมันเกิดเป็นมนุษย์ สิ่งที่เกิดเป็นมนุษย์แล้วเกิดพบพระพุทธศาสนาด้วย แล้วได้ออกประพฤติปฏิบัติด้วย ได้ออกบวชด้วย

สิ่งที่บวช เห็นไหม อุปัชฌาย์จะบอกกรรมฐาน ๕ ให้หมดเลย เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ มันอยู่ที่ใคร? มันอยู่ที่ตัวของเรา มันอยู่กับเราแล้วเราต้องพยายามทําสิ่งนี้ให้เป็นประโยชน์ขึ้นมา มันอยู่ใกล้ตัวเรา มันขับเคลื่อนไปกับเรา เรานอนก็นอนอยู่กับเรา เรากิน เราก็กินอยู่กับเรา เรากินเรานอนอยู่กับธาตุขันธ์ทั้งหมด เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ เกิดมาตั้งแต่เด็ก เราเป็นเด็กเกิดมามันก็มีอยู่แล้ว แล้วมันก็เจริญเติบโตมาเป็นผู้ใหญ่ แล้วมันก็จะแก่ชราครํ่าคร่าไป แล้วเราก็ต้องตายไปชาติหนึ่ง ถ้าเราไม่รื้อค้นตรงนี้ขึ้นมา

สิ่งต่างๆ เป็นเครื่องอยู่อาศัย ความเป็นเครื่องอยู่อาศัย ถ้ายึดขึ้นมาแล้วมันจะมีปัญหา มีความขัดแย้ง สิ่งที่ความขัดแย้ง สัตว์โลกเป็นสัตว์สังคม อยู่คนเดียวก็ไม่ได้ ต้องอยู่กับสังคม เห็นไหม เรามีกฎหมายขึ้นมา มันก็พยายามจะแหกกฎหมายกัน อันนั้นเป็นเรื่องของกิเลส ที่ว่ามันพยายามเอาเปรียบกัน จะกดขี่ข่มเหงกัน นั้นเป็นเรื่องของกิเลส

ถ้ามันเป็นสภาวะกรรม เรามีกรรมร่วมกัน เราต้องเกิดมาพบกัน เราต้องมาอยู่อาศัยร่วมกัน สิ่งนี้เป็นกรรมเก่าก็ได้ เป็นกรรมปัจจุบันก็ได้ แล้วกรรมอนาคตจะเกิดจากปัจจุบันนี้ที่เราสร้างสมกันไป มันจะต้องขับเคลื่อนไปโดยธรรมชาติของมัน มันจะต้องให้ผลกับใจดวงนั้นแน่นอน ใจดวงนั้นทําคุณงามความดีมันจะเป็นความดี ถ้าใจดวงนั้นบีบบี้สีไฟกันอยู่ มันจะเป็นกรรม ผลของกรรมนั้นมันจะส่งไปอนาคตแน่นอน ถึงมีการให้อภัยกัน

ถ้าให้อภัยแล้วมันจะจบสิ้น หมดเวรหมดกรรมสําหรับใจเรา สําหรับใจของเขานั้นมันเรื่องของเขา ถึงต้องย้อนกลับเข้ามา ความดีของเขามีอย่างมหาศาลนะ อยู่ด้วยกัน เขาสร้างคุณงามความดี บุญของเขา คุณของเขาก็มี เรามองส่วนนั้นแล้วเราสบายใจ มองส่วนที่เป็นคุณงามความดี นี่ส่วนที่ดี ส่วนที่ไม่ดี ใจเราก็มี ถ้าใจเรามี เราดูใจเรา ใจของเราก็มีส่วนที่ไม่ดี สิ่งนี้มันควบคุมกันไม่ได้

ถ้าเรามีบุญกุศล เรามีสติ เราควบคุมใจของเราได้ เราจะเริ่มทําความสงบของใจเราเข้ามา สิ่งที่ทําความสงบของใจเข้ามา คุณงามความดีจะเกิดกับใจของเราเข้ามา แล้วเราจะร่มเย็นเป็นสุขนะ การประพฤติปฏิบัติเกิดขึ้นมาจากเรา

พระ ถ้าไม่ทรงธรรมทรงวินัยจะให้ใครทรง เราเป็นนักรบ เราจะรบกับกิเลสของเรา เราต้องมีสติมีสัมปชัญญะ พยายามตั้งตรงนี้เข้ามา แล้วเดินจงกรมทําภาวนา นั่งสมาธิภาวนา สิ่งนี้ขาดไม่ได้ ถ้าขาดความเพียรของเรา เราขาดผลประโยชน์ของเรา สิ่งที่จะเกิดขึ้นมาเพราะความเพียรนี้ต่อเนื่อง ถ้าความเพียรต่อเนื่อง ผลประโยชน์จะเกิดขึ้นมาจากใจของเรา

แล้วความเพียร ดูใจของเราก็ได้ ใจของเรานี้พิจารณามัน มันไปเกาะอะไร มันไม่พอใจสิ่งใด มันเกาะเกี่ยวกับสิ่งใด สิ่งที่มันกระทบกระเทือนกันมามันเกิดกันมาตั้งแต่เมื่อไหร่ก็ไม่รู้ คิดขึ้นมามันมีอารมณ์ของมันทุกทีเลย เพราะเหตุใด เพราะกิเลสของเรานี้มันชอบปรุงชอบแต่งสิ่งนี้ ถ้าสิ่งที่บาดหมางใจมันอยู่ในหัวใจ สิ่งนี้เกิดได้ง่าย แล้วมันขยายแผ่ได้กว้าง พอขยายแผ่ได้กว้าง มันซํ้าเติมหัวใจตลอดไป หัวใจเราจะโดนเป็นเบี้ยล่างของกิเลส แล้วกิเลสจะยํ่ายีกับใจดวงนั้นตลอดไป นั้นเป็นเรื่องของอกุศล เรื่องของกิเลสในหัวใจมันแสดงตัว

แล้วบุญกุศลล่ะ “พุทโธๆ” ความเพียรของเราเป็นบุญกุศลของเรา ถ้าเรายับยั้งสิ่งนี้ได้ “พุทโธๆ” มันอยู่กับพุทโธ มันต้องร่มเย็นเป็นสุขโดยธรรมชาติของมัน จิตนี้ถ้ามีคุณงามความดีของมัน มันจะเป็นอาหารของใจ ถ้าอาหารของใจเกิดขึ้นมา มันอบอุ่นนะ

เราต้องอบอุ่นในตัวเราเองก่อน คนอื่นเขาจะคิดอย่างไรมันเรื่องของเขา ทุกคนไม่เห็นใจของกันหรอก ใจของเรามันเป็นคุณงามความดีของเรา มันแสดงตัวกับเรา เรารู้ใจของเรา แล้วเทวดารู้นะ เทวดานี้รู้ พรหมนี้รู้ รู้ใจของเรา เพราะอะไร เพราะเขามีแต่ดวงใจเหมือนกัน เขามองมาเขาจะรู้เลยว่าคนคิดดีหรือคิดชั่ว ถ้าไม่อย่างนั้นเขาจะมองได้อย่างไร

พระนาคิตะเดินจงกรมอยู่ เวลาเขาไปเที่ยวมหรสพกัน ยังคิดไปนะ เวลาความคิดเกิดขึ้นมาจากใจ คิดเลยว่า “เราเป็นคนทุกข์คนยาก เขามีแต่ความสุขความเจริญ เขาจะไปเที่ยวกัน เขามีความสุขความสําราญของเขา เราเดินจงกรมอยู่ในป่าคนเดียวนี่เป็นความทุกข์ความยาก” นี่คิดนะ คิดแล้วก็ตรอมใจ ความคิด คิดแล้วทุกข์ใจอยู่ของเราคนเดียว คิดแล้วทุกข์ใจ เหยียบยํ่าใจของตัวเอง นึกว่าไม่มีใครรู้ไง

เทวดาลอยเหาะมากลางอากาศ มาหยุดอยู่ตรงหน้า เตือนสติ “สิ่งที่เขากําลังสุขสําราญกันนั้นน่ะ เขาติดอยู่ในโลก เขาจะต้องเวียนตายเวียนเกิด เหมือนคนที่มีเชื้อโรคเขายังไม่รู้ว่าเขามีเชื้อโรคเลย เขาต้องตายต้องเกิดอยู่โดยสภาวะแบบนั้น ท่านต่างหาก ท่านเดินจงกรม ท่านเดินจงกรมอยู่ ท่านต่างหาก ท่านจะพ้นออกจากโลกได้ ท่านต่างหาก ท่านเป็นผู้วิเศษ ทําคุณงามความดี เพราะเดินจงกรมพยายามจะทําลายเชื้อของใจ” นี่เตือนสติพระนาคิตะ พระนาคิตะได้สติสัมปชัญญะ ย้อนกลับเข้ามา จิตมันไม่ฟุ้งออกไปไง

ธรรมดาจิตมันฟุ้งออกไป มันคิดออกไปตามกระแสของเขา นี่กิเลสมันแสดงตัวในหัวใจ คุณงามความดีนะ เดินจงกรมอยู่ สักแต่ว่าเดิน คิดออกไปเรื่องของคนอื่น นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราเดินจงกรม มันคิดเรื่องของคนอื่น เราก็พยายามหักห้ามมันด้วยสติ หักห้ามมันด้วยขันติธรรม สิ่งนี้หักห้ามใจของตัว อันนี้เราต้องเอามาเป็นประโยชน์ ประโยชน์กับเรา เราทําความเพียรมาตลอด มันสงบตัวไหม มันฟุ้งซ่านเพราะเหตุใด เอาสิ่งนี้มาตั้ง แล้ววิตกวิจารณ์มันไป สติของเราจะทัน ทันความคิดของเรานะ ถ้าสติทันขึ้นมามันจะเริ่มเห็นเหตุเห็นผล

เราดูเขาในแง่ของความดีได้ไหม ความดีของเขา เขาก็มีเหมือนกัน ทุกคนมีความดีทั้งนั้นน่ะ ต้องสร้างคุณงามความดี มีดีในตัวของทุกคน คนหนึ่งต้องมีดีในแง่หนึ่งแน่นอน แง่ของความผิดพลาดนั่นเรื่องของเขา เพราะมันเป็นบุญเป็นกรรมของเขา แต่แง่ที่มีความดีขึ้นมา นี่มันอุ่นใจขึ้นมา มันก็พอลงใจ สิ่งที่ลงใจเดี๋ยวมันก็คิดอีก “แล้วทําไมเป็นอย่างนั้นล่ะ ทําไมเป็นอย่างอื่น ทําไมมีสิ่งที่กระทบกระทั่งล่ะ” อันนั้นก็ปล่อยไป สิ่งนี้มันเกิดขึ้นมา สัตว์สังคมเป็นแบบนี้

โลกนี้มีแต่เหยื่อทั้งนั้นเลย สิ่งที่หลอกให้กิเลสนั้นเกาะเกี่ยว เห็นไหม สรรพสิ่งในโลกนี้ สรรพสิ่งที่ว่าสิ่งใดก็ดี สิ่งใดก็ดี เป็นสิ่งที่มีความสุข แล้วจับไปเถิด เกาะไปเถิด สิ่งนั้นไม่เป็นประโยชน์กับใจดวงนั้นเลย มันเป็นปัจจัย มันเป็นความดีของโลกเขา ความดีของโลกเขาเราติดไม่ได้ ถ้าเราติดดี เราจะเวียนไปในโลกเขา แล้วเราปล่อยสิ่งนั้นไม่ได้ ถ้าเป็นประโยชน์มันก็เป็นประโยชน์โลก มันไม่เป็นประโยชน์ธรรมนะ

สิ่งที่เป็นประโยชน์กับโลก โลกเขาเป็นประโยชน์กัน คนไหนมีปัญญามาก คนไหนบริหารมาก คนไหนทําคุณงามความดีกับโลกมาก คนนั้นเป็นคนดี แต่คนนั้นก็ตายไป ตายไปพร้อมกับความทุกข์ในใจดวงนั้นนะ ใจดวงนั้นจะติดตรงนั้นไป เพราะเขาไม่มีธรรมในหัวใจ เราประพฤติปฏิบัติ พระนาคิตะได้สติสัมปชัญญะ ประพฤติปฏิบัติคืนนั้นสําเร็จเป็นพระอรหันต์ขึ้นมานะ

นี้ก็เหมือนกัน ถ้าเรามีธรรมในหัวใจ เตือนเราก็ได้ ไม่มีใครเตือนเรา สติสัมปชัญญะนี้เตือนเรา เตือนให้เราย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาดู ดูสิ่งที่เกิดขึ้น ไม่ผิดพลาดไปจากประเด็นของมัน ประเด็นของมัน ชาติปิ ทุกฺขา ชาติความเกิดเป็นทุกข์อย่างยิ่ง สิ่งนี้เป็นทุกข์อย่างยิ่ง สิ่งนี้เป็นงานของเรา งานของเราคือการทําลายชาติในหัวใจนี้ ทําลายภพในหัวใจนี้

ความคิดคิดมาจากไหน? ก็คิดมาจากฐานของใจ คิดมาจากภพนี่แหละ ภพของใจนี้สําคัญมาก ภพของใจคือมันเกิดดับ มันหาไม่เจอ ยืนบนแผ่นดิน เราเดินไปไหนเราเดินไปสบายเลย วิ่งเล่นก็ได้ เพราะมีแผ่นดินรองรับร่างกายเราอยู่ แต่เวลาภพของใจ เวลามันคิดขึ้นมามันก็ลอยมา เวลามันดับไปเราก็ไม่เห็นภพ แล้วเราจะจับสติขึ้นมา เราจะจับว่าใจเราอยู่ไหน มันก็จับไม่ได้

ภวาสวะ ภพของใจต่างหากมันเกิดดับอยู่ที่ใจ ถ้าเราจับสิ่งนี้ได้ เราจะเริ่มทําความสงบของใจเข้ามาได้ จับความรู้สึก จับใจเราให้ได้ ไอ้คิดนี่ใครคิด ไอ้สิ่งที่บาดหมางกันอยู่นี่ ใครเป็นคนบาดหมาง มันกระทบกระเทือนกันเพราะเหตุใด ตัวไหนมันคือตัวนี้ สติจับมันให้ได้ แล้วก็หาเหตุหาผลในตัวมันเอง

มันจะหาเหตุหาผลนะ ฟังแทบไม่ทัน มันก็คิดไป มันจะฟุ้งขนาดไหนให้มันฟุ้งไป สติประคองกันไป มีสติไป คิดถูกต้อง มันจะหอบเลย เหนื่อยจนหอบขนาดไหน เราก็มีสติ สักวันหนึ่งมันจะเบาตัวลง เบาตัวลงนะ มันจะเริ่มเบาลงๆ เบาลง หมายถึงว่า มันคิดทุกวันๆ มันจืด จืดลงแน่นอน ถ้าสติเรามี สติเราทันตลอด ถ้าสติเราไม่ทัน มันคิดฟุ้งไปเต็มที่เลย นี่เราใช้ปัญญาควบคุมมัน จะเป็นปัญญาอบรมสมาธิ ปัญญาของเรานี้อบรมสมาธิเข้ามา มันจะปล่อยวาง ปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามา

เหมือนกับเราขุดดิน ถ้าเราขุดดิน เราจะหานํ้าขึ้นมา มันจะเจอ มันต้องเจอนํ้า แต่บ่อดินมันจะลึกจะตื้นต่างกัน นํ้าเราขุดไปแต่ละที่ พื้นดินมันไม่เท่ากัน มันลึกมันตื้นต่างกัน ตานํ้าอยู่ต่างกัน ใจของเราก็เหมือนกัน การขุดการคุ้ยเข้าไปในหัวใจมันจะถึงนํ้า ถึงความสงบของใจนี้มันต่างกัน เราถึงต้องมีสติไง แล้วหมั่นเพียรเข้าไป ความเพียรนี้เป็นความเพียรชอบ ถ้าความเพียรชอบ เราคิดมันจะมีความพลั้งเผลอนะว่า “อันนี้เป็นความคิด มันเป็นเรื่องโลกๆ มันจะไม่ใช่เรื่องของโลกหรือ มันจะเป็นโลกียะ ก็ไหนว่าอาจารย์ว่าเป็นโลกียะ ต้องให้เป็นโลกุตตระ”

มันก็ต้องเป็นโลกียะไปก่อน สิ่งที่เป็นโลกียะเพราะเราเกิดมาจากคน เราเป็นคนอยู่แล้ว ความคิดนี้เกิดมาจากเรา สังขาร ความคิด ความปรุง ความแต่ง มันเป็นอุบายวิธีการ ดีกว่าให้มันเผาใจ ให้มันร้อนใจแล้วเผาใจเราตลอดไป ถ้าเป็นโลกียะ มีสติอยู่นี่ โลกียะมันสงบตัวลง เหมือนเราถางป่า เราจะปลูกพืชไปบนดิน มันมีแต่ป่ารกชัฏ มันมีแต่หญ้าคาทั้งนั้นเลย เราจะปลูกไปไม่ได้หรอก เราต้องถางหญ้าคานั้นออก แล้วเราต้องพรวนดินเพื่อเราจะปลูกสิ่งที่เป็นพืชผลของเราขึ้นมา

อันนี้ก็เหมือนกัน เป็นโลกียะก็ใช้โลกียะนี้ทําลายโลกียะ ใช้สตินี้ให้มันถางป่า เห็นไหม เวลามันคิดฟุ้งซ่าน มันคิดไป พอมันคิด พอสติมันทัน มันก็จะปล่อยวาง พอมันจะเริ่มเบาลงๆ นั่นน่ะ เราถางหญ้า ถางวัชพืชอยู่ที่ในหัวใจของเรา พยายามถางสิ่งนั้น พอถาง ถ้ามันโล่งเตียนได้ มันก็ปล่อยวางได้ สติสัมปชัญญะมันจะพร้อม ตั้งสติไป สิ่งนี้เป็นงานชอบแน่นอน แต่งานชอบในฝ่ายของพระสารีบุตรไง

พระสารีบุตรนี้เป็นผู้ที่มีปัญญามาก เวลาใครสอนธรรมะต้องใคร่ครวญมาก พระโมคคัลลานะสําเร็จได้ภายใน ๗ วัน พระสารีบุตรใช้ปัญญามาก ใคร่ครวญมาก ถึงสงสัยมาก คิด ลังเลมาก แต่ก็เพราะปัญญาอันนั้นก็เป็นประโยชน์กับเรา มันอยู่ที่จริต อยู่ที่นิสัย นิสัยของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ

เราลองผิดลองถูกมาพอแรงแล้ว เราพยายามทําของเราขึ้นไป ลองผิดลองถูกแล้วเราพยายามหาทางออก ถ้ามันกําหนดพุทโธๆ มันเบื่อหน่าย มันทําของเราแล้วมันไม่สมประโยชน์ของเรา เราใช้ปัญญาก็ได้ ปัญญาใคร่ครวญไปเถอะ มันเป็นประโยชน์ ใคร่ครวญขึ้นมา เห็นไหม เราไม่ได้ไปทําร้ายเขานี่ เวลาเขามีปัญหากัน คนทางโลกมีปัญหากัน เขาทําลายกัน เขามีเรื่องกัน เขาชกต่อยกัน อันนั้นเขาทําร้ายร่างกายกัน

อันนี้เวลาหัวใจมันบาดหมางกับใคร มันก็คิด แต่คิดเพราะมีสติ เราอยากจะล่อไง ล่อความรู้สึกของเราออกมา ความคิดของเราออกมา เราอยากเห็นใจของเรา สิ่งนี้มันเป็นการต่อสู้ มันเป็นนามธรรม มันเป็นการทํา มันเป็นมรรค มรรคเพราะว่าเราควบคุมมัน แล้วเราคุ้ยเขี่ยมัน เราพยายามค้นคว้ามัน สิ่งนี้เป็นมรรคแน่นอน เป็นมรรคในการประพฤติปฏิบัติ เราต้องย้อนกลับมาสิ่งนี้ แล้วเราจะใคร่ครวญเข้ามา มันจะเป็นผลงานของเรา ผลงานของเราในการค้นคว้าเรา แล้วมันจะมีความสุขมีความร่มเย็นเข้ามา

ร่มเย็นเข้ามาดีกว่าคิดออกไปตามกระแสโลก แล้วมันก็หมุนเผาใจอยู่อย่างนั้น สิ่งนั้นไม่มีสติ ไม่มีการยับยั้ง แล้วก็คิดว่า พอคิดขึ้นมาก็มีอารมณ์ทุกที แล้วเราพยายามจะห้ามมันไม่ให้คิด ห้ามก็ห้ามไม่ได้นะ จะห้ามไม่ให้มันคิดมันก็อยากคิด แต่ถ้ามีสติสัมปชัญญะ เราใคร่ครวญเข้าไป เวลามันคิด มันหยุดขึ้นมา หยุดขึ้นมา มันจะไม่คิด หยุดจนมันไม่คิดนะ มันปล่อยจนมันไม่มีอะไร อ้าว! ก็คิดอีกสิ ความคิดมันเกิดขึ้นมาได้ เราคิดขึ้นมา ภพของใจมันจับตรงนั้นน่ะ นี่จับเข้ามา ความสงบของใจมันจะเริ่มละเอียดอ่อนเข้ามาๆ สิ่งนี้เป็นปัญญาอบรมสมาธินะ

ถ้ามันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ สิ่งที่กระทบกระเทือนต่างๆ ทุกอย่าง มันก็เป็นประโยชน์กับเรา สิ่งที่มีการกระทบนะ ใจเราสงบขึ้นมามันอยู่นิ่ง กระทบขึ้นมานี่มันฟุ้งไหม มันออกรับไหม ถ้ามันออกรับ นี่สติเราไม่พอ สิ่งนี้เราพยายามรักษากัน

จริงอยู่ หมู่คณะนี้มันเป็นสัปปายะอันหนึ่ง ถ้าหมู่คณะดีช่วยกันทะนุถนอมใจนะ ใจเขาใส่ใจเรา เวลาใจของเขา เราคิดว่าใจของเรา เราทําความสงบของเราขึ้นมามันยังทําแสนยากเลย มันควรจะช่วยกันรักษา อย่าให้มันกระเทือนกัน ถ้ากระเทือนมันจะออก อันนั้นมันเป็นความคิด เป็นความปรารถนา เป็นความต้องการ แต่ความผิดพลาดความพลั้งเผลอของคนที่มีกิเลสมันมีอยู่กันทุกคน มันต้องมีการกระทบบ้าง

สิ่งที่มีการกระทบ พอกระทบปั๊บ เราก็ดูใจของเรา มันก็เป็นการฝึกของเรา ถ้าเราฝึกอย่างนี้ได้ ชํานาญในวสี เราจะสามารถทําสัมมาสมาธิ เราสามารถทําความสงบของใจเข้ามา นั้นเป็นความสามารถของเรา ถ้าเรามีความสามารถขึ้นมา มีความชํานาญ เราจะชํานาญในการควบคุมใจ ถ้าเราควบคุมใจได้ เราจะมีสิ่งที่ยกขึ้นวิปัสสนา

ถ้าเราควบคุมใจของเราไม่ได้ มันก็เจริญแล้วเสื่อมๆ มันก็เป็นปัจจัตตังกับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะเชื่อธรรม เชื่อสิ่งที่มันเกิดขึ้นมาจากใจเรา สิ่งนี้เราทําได้ มันมีกําลังใจ คนเรามีกําลังใจนะ กําลังใจของเรานี้สําคัญมากเลย ถ้าท้อแท้อ่อนแอแล้วจะล้มลุกคลุกคลานไป ถ้าเราจริงจังขึ้นมา ต้องจริงกับเรา อย่าไปจริงกับคนอื่น ความจริงอันนั้นมันเป็นเรื่องความร้าวรานของโลก มันมีมาสมควรมหาศาลแล้ว ความจริงอันนั้นวางไว้ เราเอาความจริงของเรา เราพยายามจริงของเราขึ้นมา สร้างตัวเราขึ้นมา

เราทุกข์นี่น่าเห็นใจมาก ทุกคนมีความทุกข์ประจําธาตุประจําขันธ์นี้โดยธรรมชาติอันหนึ่ง แล้วมันจะปลดเปลื้องออกไปด้วยมรรคญาณของเรา สิ่งที่เกิดมรรคญาณนี้ ความสงบของเราเข้ามามันเป็นพื้นฐานไง ฐานของเราเกิดจากมรรคอันนี้ มันเป็นสิ่งที่ว่าพื้นฐานยกขึ้นมา มันทําเข้าไปบ่อยครั้งเข้าๆ มันจะมีความชํานาญนะ ถ้าความชํานาญเกิดขึ้น มันจะเห็นการเกิดดับของใจ สิ่งที่เกิดดับของใจ ธรรมดาเกิดดับของใจ ใจมันเกิดตลอด แล้วมันก็ดับตลอด ภวาสวะ ภพนี้มันส่งเสริมขึ้นมา เชื้อมันติดไฟขึ้นมา มันจะเกิดดับตลอด เราก็ดูใจของเราไป สังเกตความเกิดดับ สิ่งที่เกิดดับมันมาจากไหน

ถ้าเรามีสติ แล้วปัญญาเราใคร่ครวญเข้าไป มันจะเห็นความเกิดดับบ่อยครั้งเข้า มีปัญญา ปัญญาเราเริ่มใคร่ครวญออกไป สิ่งที่ใคร่ครวญออกไป จนถึงที่สุดนะ ความเกิดดับนั้นเราควบคุมได้ สิ่งนี้มันเกิดจากบ่วงของมาร รูป รส กลิ่น เสียง ความคิดต่างๆ มันเป็นรูปในหัวใจ มันเป็นความคิดเป็นมโนกรรมในใจ มันคิดขึ้นมาจากใจ นี่มันเกิดดับในหัวใจเหมือนกัน ถ้าสติเราพร้อมเข้าไป มันเห็นความเกิดดับบ่อยครั้งเข้า รูป รส กลิ่น เสียงมันต้องขาด

บ่วงของมาร มาลัยของมัน เราไม่พอใจ เราไม่ชอบสิ่งที่ว่าเป็นโทษทั้งหมดเลย แต่เราไม่เข้าใจเลยว่า ความเยินยอของมัน ความเป็นบ่วงของมัน เป็นพวงมาลัยของมันให้ใจติด ติดสิ่งนี้แล้วก็คิดสิ่งนี้ตลอดไป คิดเกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้ตลอดไป เราถึงโดนมารเหยียบยํ่าไง เหยียบยํ่าหัวใจแล้วก็ใช้หัวใจนี้เป็นที่ขับถ่ายนะ เวลาความคิดรอบหนึ่งขับถ่าย ขับถ่ายแต่ความทุกข์อยู่ในหัวใจ มันขับถ่ายความทุกข์ไว้ให้ ถ้ามันขับถ่ายความทุกข์ไว้ให้ เราก็มีความทุกข์ สิ่งนั้นมันไม่เป็นประโยชน์กับเราเลย

เรามีปัญหา สิ่งที่กระทบกระเทือนออกไป เราคิดแล้วเราจะหาทางออก มันไม่มีทางออกหรอก ทางออกนี้ต้องลบใจตัวนี้ ลบมารที่มันพาเกิดพาตายนี้ สิ่งนี้มันเป็นเป้าหมาย สิ่งนี้เป็นพื้นฐานอันถูกต้อง ถ้าดีตรงนี้มันถึงจะเป็นความดีจริง ดีขึ้นมานะ

สิ่งที่เป็นดีภายนอก...วาง วางทั้งหมด ทําอะไรก็วาง วางเพราะเราไม่ติด ถ้าเราติด เราจะเข้าถึงสิ่งนี้ไม่ได้ เราจะเห็นเป็นพวงมาลัยไง เป็นบ่วงของมาร มันจะให้ใจนี้ติดมันตลอดไป ถ้าเราปล่อย ปล่อยขึ้นมาจนมีความชํานาญนะ นี่กัลยาณปุถุชน ควบคุมใจของตัวเองได้ สิ่งนี้ย้อนกลับขึ้นมามันจะยกขึ้นวิปัสสนา ถ้าวิปัสสนา งานของเราเกิด

ถ้างานของเราเกิดนะ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ มันก็พิจารณาได้ การพิจารณา เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ พิจารณาเข้ามาบ่อยๆ สิ่งนี้การเกิดมันแก่ มันแปรปรวนตลอด นั้นก็เป็นปัญญาอบรมสมาธิเหมือนกัน มันเป็นปัญญาอบรมสมาธิ เพราะเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ จับอันใดก็ได้ พิจารณามันจากหยาบๆ เลย

เราพิจารณากาย เราไม่เห็นกายของเรา เราว่าพิจารณาไม่ได้ เรากําหนดพุทโธๆ มันก็ไม่ลง มันไม่มีความสงบเข้ามา เพราะเรากําหนดแล้วมันเป็นไปไม่ได้ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ คนเจ็บไข้ได้ป่วยเห็นแล้วมันสะเทือนใจ คนปกติเรา หนุ่มๆ สาวๆ เอาสิ่งเดียว เอาชิ้นเดียวนะ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ มันสวยงามตรงไหน? มันไม่สวยงามหรอก เก็บไว้จะกลิ่นเหม็น เพราะอะไร เพราะเก็บไว้นานจะกลิ่นเหม็น สิ่งนี้เป็นเครื่องอยู่อาศัย มันได้มาด้วยบุญกุศล เราเกิดเป็นมนุษย์ขึ้นมา แล้วเราได้บวชได้เรียนนี้เป็นบุญกุศลของเรามาก

สิ่งที่เป็นบุญกุศลแล้วติดอยู่กับตัวเรา เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ พิจารณามัน จับอันเดียว พิจารณาเข้าไปๆ มันปล่อย ปล่อยเข้ามา มันก็เป็นสัมมาสมาธิ เหมือนกัน เป็นปัญญาอบรมสมาธิ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจก็ได้ อันนี้เป็นธรรม ว่าพิจารณาเป็นธรรม ความคิดเราก็ได้ ความคิดที่มันให้ค่ากับเรา ให้ความทุกข์ความยาก ให้เป็นความเดือดร้อน เหมือนกันเลย

จับ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจนี้เป็นเรื่องของกาย ความคิดมันเป็นขันธ์ ๕ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นี่มันก็คิดได้ มันก็จับได้ สิ่งนี้มันบิดเบือน สิ่งนี้ที่เราควบคุมไม่ได้เพราะมันมีมาร มารคือตัว อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา มันละเอียดอ่อนมาก มันอยู่ในหัวใจของเรา มันอยู่กับเราเพราะพาเกิดพาตาย

คนเกิดขึ้นมามีกิเลสทุกคน คนถ้าไม่มีกิเลสจะไม่มาเกิดอีก พระอรหันต์ไม่มาเกิด แต่เพราะเรามีกิเลส เห็นไหม แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นเจ้าชายสิทธัตถะ ปรารถนาเป็นพระพุทธเจ้า เป็นพุทธภูมิ สร้างสมมาก็เกิด คุณงามความดีทั้งหมด องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสละทานมาขนาดไหน มันเป็นบุญกุศลทั้งหมด เป็นความดีทั้งนั้นเลย แต่ก็ต้องเกิด เกิดมาเพื่อจะถึงที่สุดไง ถ้าไม่ชําระกิเลส มันยังต้องตายต้องเกิดแน่นอน แต่ถ้าจะชําระกิเลส มันจะเอาอะไรชําระล่ะ

เราถึงว่า เราเกิดมาเป็นมนุษย์ เราถึงมีอํานาจวาสนามาก เพราะเราก็มีสมบัติเหมือนกับเจ้าชายสิทธัตถะ เหมือนกันเลย แล้วเจ้าชายสิทธัตถะก็สําเร็จเป็นพระอรหันต์ขึ้นมา เป็นพระพุทธเจ้าขึ้นมา นั้นก็เพราะว่าท่านทําความเพียรของท่าน ๖ ปีนะ ทําความเพียรอย่างอุกฤษฏ์ จนไม่มีใครทําได้อย่างนั้นเลย เพราะไม่มีศาสนา ไม่มีมรรคเป็นเครื่องดําเนิน ทําสมาธิได้ ไปอยู่กับอุทกดาบส อาฬารดาบส อยู่กับเขาได้สมาบัติ ๘ เหมือนกัน สงบร่มเย็นเหมือนกัน

แต่เราพยายามทําความสงบของใจ เราก็ล้มลุกคลุกคลานขนาดไหน ให้มันสงบขึ้นมาให้ได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสงบอย่างนั้นแล้วไม่เชื่อ เพราะว่าอะไร เพราะมันไม่ได้ชําระกิเลสเลย เวลามันเสื่อมออกมาแล้วมันก็เสื่อม เราพยายามทําของเราก็เหมือนกัน เราเป็นมนุษย์ เราเป็นนักบวช เราเป็นผู้ประพฤติปฏิบัติธรรม เราพยายามใคร่ครวญสิ่งนี้ เห็นความเกิดดับของมัน อันนี้อํานาจวาสนา อํานาจวาสนาของเราต้องให้เราทําความเพียรของใจ ความเพียรนี้จะชําระกิเลส ตัวนี้ตัวสะสมขึ้นมา เราค้นคว้า เราหามา

เราเจอนํ้า เราจะมีความชุ่มชื่นในหัวใจ ถ้าเราไม่เจอนํ้า เราไม่ได้ดื่มนํ้า เราหิวกระหายมาก นี้ก็เหมือนกัน ถ้าจิตมันได้สัมมาสมาธิ ได้ความร่มเย็นของใจ มันจะชุ่มชื่นใจนะ มีความชุ่มชื่นใจ แต่ไม่ติด เจ้าชายสิทธัตถะยังไม่ติดเลย ยังไม่เชื่ออาฬารดาบสว่าสิ่งที่เป็นสมาบัติมีความสุขในใจนั้นจะเป็นมรรคผลนิพพาน ไม่ใช่ เราพยายามทําความสงบของใจเข้ามา เราก็ยังล้มลุกคลุกคลานมาขนาดไหน งานอย่างนี้เป็นงานแบบมหาศาลของเรา รอเราอยู่ข้างหน้านะ เราต้องพยายามรื้อสัตว์ขนสัตว์

สัตว์คือสัตตะ คือความข้องของเรา มนุษย์นี้เป็นสัตว์ตัวหนึ่ง เราก็เป็นสัตว์ตัวหนึ่ง แล้วสัตตะ รื้อสัตว์ขนสัตว์ รื้อเราให้ได้ เพราะเราเป็นตัวข้อง เราข้องกับความหมักหมมของใจ เราข้องกับมาร มารนี่มันข้องใจ แล้วขับถ่ายอยู่ในใจของเรานี้ ทุกข์หรือไม่ทุกข์ให้ถามตัวเอง ถ้าเราถามใจของเรา เราย้อนกลับเข้ามา เห็นความทุกข์อันนี้ เราจะมีความองอาจกล้าหาญ มีความเพียรของใจ แล้วใจมันจะลุกขึ้นก้าวเดินออกไปนะ ไม่อย่างนั้นมันจะนอนจมอยู่ตรงนี้

ถ้าเรานอนจมอยู่ตรงนี้ เราพยายามทําเข้ามา นอนจมอยู่กับใจของเรา นอนจมอยู่กับมูตรกับคูถในหัวใจของเรา แล้วไม่รู้ว่ามันสกปรกขนาดไหนไง แต่เวลาร่างกายของเรา เวลามันออกมา ขี้เหงื่อ ขี้ไคล ขี้ฟัน ขี้ต่างๆ เราต้องชําระล้างตลอดไปเลย แต่เวลาพญามารอยู่ในหัวใจ มันขับถ่ายความทุกข์ไว้ในหัวใจ มันไม่เห็นนะ ขี้โลภ ขี้โกรธ ขี้หลงในหัวใจ เราต้องพยายามชําระล้างมัน

ถ้าเราชําระล้างสิ่งนี้ มันจะเป็นประโยชน์กับใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะเป็นคุณงามความดี ดีสิ่งนี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าให้แสวงหา ดีสิ่งนี้ถึงจะเป็นดีกับใจของเรา เราพยายามยกขึ้น ถ้าเราพิจารณาเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจมาแต่ข้างนอกแล้วจิตมันสงบขึ้นมา มันเป็นปัญญาอบรมสมาธิเข้ามา มันสงบเข้ามา เราก็พิจารณาไปบ่อยๆ จากกายนอกมันจะเป็นกายใน

จากกายนอกคือกายของบุคคลคนอื่น แล้วจะเห็นกายของเราขึ้นมา เส้นผมนี้เส้นใหญ่มาก ถ้าเราจับได้นะ จะขยายให้ใหญ่ขนาดไหนมันก็ใหญ่มาก จนมีความแปลกใจ เห็นไหม ขนก็เหมือนกัน ขนเส้นหนึ่งเท่ากับแขนก็มี เท่ากับซุงก็ได้ถ้าเราขยายสิ่งนั้น นั้นคือการเห็นกายจากภายใน มันจะเห็นสิ่งนี้ แล้วมันเป็นอนิจจัง มันแยกมันแยะ มันเห็นความขยาย วิภาคะ ขยายส่วนแยกส่วนออกไป นี่งานอย่างนี้มันจะเกิด นี้คือมรรคมันก้าวเดิน ถ้ามรรคมันก้าวเดินสิ่งนี้ออกไปนะ มันจะตื่นเต้นมาก

เรามีความสุขขึ้นมา เราก็แปลกประหลาด “สิ่งนี้มีด้วยหรือ ความสงบสุขของใจ” มันสงบสุขเข้ามานะ มันสงบสุขเข้ามา มันร่มเย็นเข้ามา มันปล่อยเข้ามา เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ มันปล่อยเข้ามาเป็นชั้นๆ ขึ้นมา มันก็มีความสงบร่มเย็น เราก็มหัศจรรย์อยู่แล้ว “โอ้! สิ่งนี้ก็มี สิ่งนี้ก็มี” เราไม่เคยเห็น

เราไปตื่นกับเรื่องอื่นๆ งานอย่างอื่นเราไปล้มลุกคลุกคลานมาขนาดไหน พอมันปล่อยเข้ามาๆ เรามาพิจารณาเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ มันปล่อยเข้ามาๆ “โอ้! สิ่งนี้เกิดมาได้อย่างไร หัวใจเราพบสิ่งนี้ได้อย่างไร” นั้นก็เป็นความมหัศจรรย์ จนถึงที่สุดมันสงบ เราก็ตื่นเต้น ตื่นเต้นกับมันมาก แล้วเราพิจารณาซํ้าเข้าไป จนจับเส้นขนได้ ขยายเส้นขนให้เท่าลําแขน เท่าลําขา เท่าท่อนซุงได้ มันวิปัสสนา มันมีความมหัศจรรย์ มีความมหัศจรรย์ด้วย มีความเห็นเป็นไปไม่ได้ด้วย นี่มันก็เริ่มปล่อย ถ้ามันปล่อยสิ่งนี้เข้ามา นี่งานมันเกิดนะ งานมันเกิดขึ้นมาจากเรา สิ่งนี้เกิดขึ้นมา

สิ่งนั้นมันเป็นอะไร? มันเป็นอนิจจัง สิ่งใดเป็นอนิจจัง มันพึ่งไม่ได้ มันพึ่งไม่ได้มันก็เห็นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ มันก็เริ่มจะปล่อย ถ้าปัญญามันทันนะ สิ่งนี้มันเป็นธรรมชาติของมันอยู่อย่างนั้น นั้นคือสภาวธรรมไง ถ้าสภาวธรรมเกิดขึ้นมาในหัวใจ นี่แสดงธรรม ธรรมแสดงตัวกับเราเลย แสดงตัวต่อหน้าเลย สิ่งที่เป็นธรรมแสดงตัวต่อหน้า แล้วเราพิจารณาเห็นสภาวะแบบนั้น มันจะเริ่มปล่อยวางๆ เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ หนังนี่ สภาวะหนังแยกได้ แยกให้มันขยายขนาดไหน มันติดกันตรงนี้

เหตุ งานของเราคืองานในตัวของเรา งานในตัวของเราเป็นงานธรรมชาติของเรา ในความเพลิดเพลิน ในความพาขับพาถ่ายอยู่อย่างนี้ สิ่งนี้ถ้าเราขยายเข้ามา มันจะจับต้องสิ่งนี้ แล้วขยายสิ่งนี้เข้ามา สภาวะหนังขึงออกมา มันจะขนาดไหน รูขุมขนมันขนาดไหน นี่ดูไป ความเป็นไป มันขยายส่วน มันแยกส่วน มันเป็นอย่างนั้น

ขันธ์ ๕ ก็เหมือนกัน ความคิดนี้เหมือนกันเลย สภาวะขันธ์ เวลามันคิด คิดมาจากไหน สัญญามันเกิด เกิดมาจากจิต จิตนี้มันเป็นฐาน มันเป็นภวาสวะ เป็นภพ เราไม่เห็นมัน แต่เวลาความคิด คิดเกิดขึ้นมาจากไหน? เกิดมาจากสัญญา แล้วสัญญาตัวนี้มีมารมาควบคุมอยู่นะ นี่ชอบนักสิ่งที่ว่าให้เผาลนใจ ไม่ชอบเลยสิ่งที่เป็นคุณงามความดี คิดได้ชั่วครั้งชั่วคราว คุณงามความดี ไม่สนุก แต่ถ้าเป็นการเผาลนใจ แหม! มันถูกใจ นั่นน่ะ มันเป็นเพราะมันเข้าไง กิเลสกับกิเลสมันเข้ากัน ธาตุมันเข้ากัน สิ่งที่มันเข้ากัน ความเห็นเป็นไป มันจะปลุกสิ่งนี้ให้เกิดขึ้นมาตลอดไป แล้วเราก็พิจารณาแยกแยะมันไง พิจารณาขึ้นมาจนมันปล่อยเข้ามา มีความเห็นเข้ามา ปล่อยวางเข้ามาจนเป็นความสงบของใจ

ถ้าจิตมีความสงบเข้ามามันมีพื้นฐาน พอมีพื้นฐาน พิจารณาขันธ์นะ เวลาเกิดขึ้นมา สัญญาเกิดก่อน รูปมันอยู่ที่ไหน ถ้าจับตัวจิต จิตมันอยู่ไหน จิต ความรู้สึก ที่ว่าภวาสวะๆ ที่ว่าภพๆ มันอยู่ที่ไหน มันอยู่อย่างไร แล้วมันเกิดอย่างไร ทําไมมันขับไสเราให้มีความทุกข์ยากขนาดนี้นะ เราทุกข์มาเพราะเรา เราเองทําไมให้ความทุกข์กับเราเอง พยายามตั้งใจ ตั้งสติ ดู แล้วแสวงหามัน มันจะแสดงตัว

เราจะไม่ทันมันนะ เวลาความคิดมันเกิดขึ้น เราไม่ทันมัน เรากดไว้เลย ตั้งสติไว้ ตั้งสติให้ดูว่าสิ่งนี้มันเกิดมาได้อย่างไร เกิดมาจากไหน ตั้งสติไว้ สังเกตให้ดี มันจะเกิดนะ พอมันเกิดขึ้นมา เราจับตรงนั้นได้ ถ้าเราเห็นสภาวะต่างๆ นี่มันรูปของจิต จิตนี้เป็นรูปขึ้นมาเลย สิ่งที่เป็นรูป รูปนี้คือมันพร้อม รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ คือขันธ์ ๕ มันพร้อม มันถึงจะเป็นอารมณ์ขึ้นมาได้ พอเราจับสิ่งนี้ได้ มันจะตื่นเต้นมหัศจรรย์ “เอ๊ะ! นี่มันมีกับเราด้วยหรือ” มันเหมือนกับสภาวะที่เราเห็นขนที่มันขยายเป็นท่อนซุง มันใหญ่แล้วมันก็มหัศจรรย์ อันนี้ก็เหมือนกัน ถ้ารูปของจิตเป็นอย่างนี้ รูปของจิตมันมีส่วนผสมอะไร

พระสารีบุตรมีปัญญามาก ต้องค้นคว้าสิ่งนี้ไง นี่ผู้ที่ใช้ปัญญา ปัญญาอบรมสมาธิ ปัญญาใคร่ครวญ ปัญญาก้าวเดินออกไปในการวิปัสสนา มันจะเกิด เห็นไหม รูปนี้ประกอบไปด้วยสิ่งใด? ประกอบไปด้วย เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สิ่งที่เป็นเวทนา เพราะถ้าใจมันไม่รับรู้ มันจะเกิดรูปได้อย่างไร สิ่งที่มันรับรู้นี้มันเกิดจากเวทนา แล้วเวทนานี้มันเกิดขึ้นมา แล้วรูปมันเคลื่อนไหวไปได้อย่างไร? เคลื่อนไหวไปด้วยสังขารมันปรุงแต่ง สิ่งที่สมานมันให้มันเคลื่อนไหวไป นั้นคืออะไร? นั้นคือวิญญาณ วิญญาณตัวรับรู้ไง มันก็เป็นรูป เป็นเวทนา เป็นสัญญา เป็นสังขาร เป็นวิญญาณ รวมตัวกัน แล้วก็เคลื่อนหมุนไป

“อ้อ! ไอ้ความคิดที่มันคิดเบียดเบียนเรา ไอ้ความคิดที่มันคิดทุกข์ยากอยู่นี้ มันทํางานอย่างนี้หรือ มันหมุนไปเป็นแบบนี้หรือ” สติปัญญาเราพยายามให้เห็นโทษของมัน พอมันเห็นปั๊บ มันก็จะแยกออก ถ้ารูปแยกออก รูปก็เป็นกองของรูป เวทนาก็เป็นกองของเวทนา สัญญาก็เป็นกองของสัญญา สังขารก็เป็นกองของสังขาร วิญญาณก็เป็นกองของวิญญาณ ความคิดเรามันแยกออกได้เป็นขันธ์ ๕ อย่างนี้เลยนะ เป็นรูป เป็นเวทนา เป็นสัญญา เป็นสังขาร เป็นวิญญาณ นี่ปัญญาใคร่ครวญ

จากที่ว่ามันเป็นโทษนะ เริ่มต้นจากที่ว่า คิดทีไรมันจะให้โทษ คิดแล้วก็มีความเจ็บปวดในหัวใจ คิดแล้วก็ทําให้เรามีอารมณ์ในหัวใจ มันเป็นโทษกับเรา แต่ขณะที่เราใช้ปัญญาใคร่ครวญมัน มันเป็นคุณ คุณเพราะอะไร เพราะเราจับสิ่งนั้นมาแล้วเราแยกแยะสิ่งนี้ได้ เราแยกออกมา นี่คุณเกิดจากเรา สมบัติเกิดจากเราไง เราเกิดขึ้นมา เราจับอาการความคิดที่มันให้โทษกับเรา จับมันได้ จับจนมันปล่อยวาง ปล่อยวางเข้ามาจนเป็นความสงบของใจ แล้วเราก็จับมันได้อีก จับมันได้ จับมันจนเราใคร่ครวญ จับตัวตนของมันเลยนะ จับเนื้อของจิตขึ้นมาได้เลย แล้วมันแยกออกไป เห็นไหม ถ้าปัญญาเราทัน เราจะแยกออกไป แล้วเราฝึกฝนจนมีความชํานาญ

เวลามันปรุง มันปรุงตรงไหน เวลามันคิด มีความคิดมากๆ มันมีความทุกข์ มันเกิดมาจากอะไร? อ๋อ! มันเกิดจากสังขารมันปรุงมันแต่ง สังขารมันจะปรุงมันจะแต่งไม่ได้เลยถ้ามันไม่มีเชื้อส่งให้มัน มันไม่มีสัญญามามันจะไปแต่งมาจากไหน สังขารมันก็เหมือนกับพยับแดด มันเกิดดับๆ แล้วมันจะให้โทษกับเราได้อย่างไร มันจะปรุงแต่งมาจากไหนถ้ามันไม่มีสัญญาส่งมา สัญญามันเกิดดับเหมือนกัน แล้วมันเกิดดับมาจากไหน? มันเกิดดับมาจากจิต จิตตัวนี้มันมีอะไรอยู่ถึงเกิดดับ? มันมีภวาสวะ มันมีตัวภพ ตัวภพของใจมันอยู่ที่นั่น พอตัวภพของใจเป็นตัวอวิชชา มันก็จะปรุง มันจะซับแต่สิ่งที่เป็นความไม่พอใจ มันก็ซับแต่สิ่งที่มันมีความบาดหมางของใจ ตัวสัญญามันก็ซับมาจากนั้น นี่มันมีวิญญาณรับรู้ สังขารมันก็ปรุง พอปรุงเข้าไป เวทนามันก็เกิด มันก็เป็นอารมณ์กับใจ

พอใช้ปัญญาใคร่ครวญไป มันจะเห็นโทษนะ เห็นโทษว่า ไม่มีใครเป็นโทษกับเราเลย เราจะมีหมู่คณะมากน้อยขนาดไหน ไม่มีใครมีโทษกับเราเลย โทษกับเราคือตัวใจของเรานี้ต่างหากมันเป็นโทษกับเราเอง ใจของเราที่มันคิดแว็บออกมา สังขารมันปรุงมันแต่งขึ้นมาเป็นความคิดต่างๆ มันเกิดขึ้นมาแล้วมันดับไปตั้งแต่กี่วันไหนแล้ว มันกลับเกิดขึ้นมา ดับไปตั้งแต่เมื่อไหร่ก็ไม่รู้นะ แต่ไอ้ตัวปรุงตัวแต่งมันปรุงแล้วมันเผาลนใจของเรา

แต่เพราะเรามีปัญญาของเรา เราแยกแยะจึงเห็นโทษของเรา เห็นโทษคือเห็นตัวอวิชชาไง อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อยู่จากภายใน มันเป็นตัวภพ ตัวภวาสวะ ตัวนี้เป็นตัวพื้นฐาน แล้วส่งขึ้นมาเป็นสัญญาปรุง สัญญาซับขึ้นมาก่อน สังขารก็ซ้อนไปปรุงไปแต่ง นี่ปัญญามันแยกสวนทางเข้าไปนะ ปัญญามันสวนเข้าไป มันจะปล่อย มันจะแยกออกไปเป็นกองก็ได้ เห็นตัวสังขารปรุงทํางานอย่างไร ทํางานตามความเป็นจริงของเขา มันจริงอย่างนี้ มันมีอย่างนี้โดยธรรมชาติของมัน

แต่เพราะเราไปลุ่มหลงมัน เราถึงโดนมันลากจูงไป เราก็ทุกข์ร้อน เราก็เผาลนใจของเรา เราเผาลนใจของเราโดยที่เราไม่รู้ตัวเลย ถ้าไม่มีปัญญาญาณตัวนี้เข้ามาแยกแยะ เราจะต้องเผาลนใจอย่างนี้ตลอดไป เราจะหนีไปโลกพระจันทร์ จะหนีไปอยู่ภพไหนก็แล้วแต่ ความคิดอันนี้มันก็อยู่กับใจของเรา มันปลดเปลื้องไม่ได้ ชาติปิ ทุกฺขา ชาติเป็นความเกิด ถ้าเราปลดเปลื้องตัวนี้ไม่ได้ เราจะหนีไปไหนความทุกข์ตัวนี้ก็ติดไปกับใจ ถ้าเราปลดเปลื้องตัวนี้ได้ เรานั่งอยู่บนกองทุกข์ขนาดไหน เราก็ไม่มีความทุกข์ เพราะทุกข์มันจะดับไป ถ้าเราเห็นสิ่งนี้ปั๊บ ทุกข์มันจะดับ มันจะปล่อยวาง สิ่งนี้ปล่อยวางจากใจ

ตัวโทษแท้ๆ คือใจของเรา ใจของเราเท่านั้นเผาลนใจของเรา สิ่งอื่นเผาลนใจของเราไม่ได้เลย เพราะใจของเรานี้มันเป็นธรรมชาติอันหนึ่งซุกอยู่ในร่างกายของเรา สิ่งนี้รับรู้สิ่งต่างๆ รับรู้ความสุข-ความทุกข์ในหัวใจ แล้วสภาวธรรมที่เกิดขึ้นมา เกิดขึ้นมาจากความเพียรของเรา เรามีความเพียร เรามีสติ แล้วเราใคร่ครวญของเรา มันปล่อยวางเข้ามาจนจับสิ่งนี้แล้วแยกสิ่งนี้ออกไป ตอนที่จับแล้วแยกนี้คือวิปัสสนา

สมถกรรมฐาน คือปัญญาอบรมสมาธิ ปัญญาแยกแยะในขันธ์ ๕ ในรูป ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ นั้นคือปัญญาวิปัสสนา ปัญญารู้การเกิดดับ รู้นามรูปต่างๆ นั้นเป็นปัญญารอบรู้ในกองสังขาร ปัญญาที่มันรู้รูป รู้เวทนา รู้สัญญา รู้สังขาร รู้วิญญาณ นั้นคือปัญญาญาณ

ปัญญาญาณของเราจะเกิด สิ่งที่เป็นปัญญาญาณของเราเกิด แล้วมันชําแรกเข้าไปแยกแยะสิ่งต่างๆ สิ่งนี้มันจะแยกออกๆ แล้วมันจะปล่อยวางเข้ามาๆ แยกสิ่งหนึ่งก็ปล่อยวางสิ่งหนึ่ง การปล่อยวางจากปัญญาอบรมสมาธิมันปล่อยวางธรรมดา การปล่อยวางด้วยวิปัสสนานี้มันมีกําลังพอ แล้วมันจะปล่อยวาง ปล่อยวางเข้ามาแล้วพร้อมกับกิเลสเบาตัวลงๆ สิ่งนี้จะเบาตัวลงเพราะขันธ์มันจะจริงตามขันธ์ เพราะเราได้ฝึกซ้อม เราได้ซักฟอกมัน ขันธ์มันต้องแยกออกไป กองของขันธ์ ๕ กับจิตนี้มันจะแยกออกจากกัน สิ่งนี้แยกออกจากกันบ่อยครั้งเข้าๆ เห็นไหม

ถ้ามันแยกไม่ได้ เวลามันใช้ปัญญาไปแล้วมันไม่สมประโยชน์ของเรา เราต้องกลับมาสัมมาสมาธิ กลับมาใช้ปัญญาให้มันปล่อยวาง ใช้ปัญญาแยกแยะไง มันปล่อยวางขันธ์ ถ้ามันปล่อยวางขันธ์ เราใช้ปัญญาเข้าไป มันแยกออก มันจะปล่อยวางอันหนึ่ง ถ้ามันปล่อยวางด้วยปัญญาอบรมสมาธิ เราใคร่ครวญมันไป เราไม่ต้องแยกมัน เราดูมันไป ดูมันไป มันเกิดดับอย่างไร สิ่งที่เกิดดับแล้วมันมีกําลังขนาดไหน นี่ปัญญาเราตามไป อย่างนี้ก็ได้

ถ้าไม่ได้ กําหนดพุทโธก็ได้ มันไม่ใช่ว่าเราใช้ปัญญาอบรมสมาธิแล้วเราจะกําหนดพุทโธไม่ได้ ไม่ใช่หรอก เราใช้ปัญญาอบรมสมาธิเป็นหลัก หลักเพราะว่ามันตรงกับจริตตรงกับนิสัยของเรา เราถึงใช้ปัญญาอบรมสมาธิ แต่ถ้ามันมีบางคราวบางโอกาสถ้าเราใช้พุทโธมันคล่องตัวกว่า มันจะได้สะดวกกว่า เพราะมันพุทโธๆ มันเกิดดับเดี๋ยวนั้น ความคิดมันสืบต่อ ปัญญาอบรมสมาธิ ความคิดมันสืบต่อไปๆ แต่ถ้าพุทโธนี่มันตัด พุทโธๆ มันตัด ถ้ามันคล่องตัวกว่าเราก็ใช้ได้ ไม่มีกฎหมายห้ามหรอกว่าเราใช้ปัญญาอบรมสมาธิแล้วเราจะกําหนดพุทโธนี้เป็นกรรมฐาน พุทโธๆ ไม่ได้...ไม่ใช่หรอก เราใช้อะไรก็ได้ ถ้าเราใช้พุทโธๆ เพื่อจะให้กําลังมันเกิดขึ้นมา

ถ้ามันมีกําลังเกิดขึ้นมา มันสงบขึ้นมา นี่ใจชุ่มเย็น พอใจชุ่มเย็นใจ ใจจะมีกําลัง สิ่งที่เป็นกําลังขึ้นมามันกลับไปแยกขันธ์ก็ได้ แยกเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ ก็ได้ แล้วแต่จริตนิสัยของใคร ไม่ใช่ว่าจําเป็นว่าอาจารย์ว่าแบบนั้น เราต้องทําแบบนั้น นั้นคือสัญญาทั้งหมดนะ ยึดของครูบาอาจารย์มาเป็นของเราไม่ได้ ของครูบาอาจารย์นั้นเป็นของครูบาอาจารย์ แต่ถ้าเราทําแล้วมันสมประโยชน์กับเรา เราได้ประโยชน์กับสิ่งนั้น นั้นคือเป็นผลงานของเรา เราก็ทําสิ่งนั้นไป เราใช้ได้หมด กรรมฐาน ๔๐ ห้อง เพื่อความสงบร่มเย็นของใจ เพื่อให้ใจมีฐาน พอใจมีฐาน มันจะเข้าไปเห็นด้วยวิปัสสนา

วิปัสสนาญาณเกิดขึ้น เห็นไหม บุคคลที่ ๑ เกิดขึ้นแล้ว โสดาปัตติมรรค มันแยกธาตุแยกขันธ์ เห็นตามความเป็นจริงของธาตุของขันธ์ สิ่งที่เป็นธาตุขันธ์มันเป็นความจริงโดยจริงอย่างนั้น เห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง คือมันจริงของเขาอยู่อย่างนั้น แต่เพียงเพราะกิเลสมันเข้าไปยื้อแย่ง กิเลสในหัวใจของเรามันยื้อแย่ง มันยึดมั่นถือมั่น มันไม่เป็นตามความเป็นจริง เพราะวิปัสสนาญาณมันแยกออก สิ่งที่แยกออกบ่อยครั้งเข้าๆ มันจะขาดนะ มันปล่อย ขันธ์เป็นขันธ์ จิตเป็นจิต ทุกข์เป็นทุกข์ แน่นอน พิจารณากาย กายไม่ใช่เรา เราไม่ใช่กาย กายไม่ใช่จิต จิตไม่ใช่ทุกข์อยู่แล้ว มันปล่อยโดยธรรมชาติเลย

สิ่งนี้เป็นสภาวธรรมที่มีอยู่ ถ้าเราแก้ไขสิ่งนี้ งานของเรามันอยู่ตรงนี้ ถ้าเราทํางานของเราอยู่ตรงนี้ มันเป็นประโยชน์กับเรา นี่เป็นความดีของเรา เห็นไหม ดีอย่างนี้ติดได้ แต่ดีอย่างที่โลกๆ เขา อย่าไปติดมัน ถ้าติดความดีของโลก เราติดนะ ติดคุณงามความดีแล้วเราจะก้าวเดินมาอยู่ตรงนี้ไม่ได้ แล้วเราติดคุณงามความดีแล้ว เพราะเราว่าสิ่งนั้นดี ทําไมเขาไม่ชมว่าดี นี่มันติดดี มันถึงต้องการสิ่งดีให้เป็นดีไง

เราทําคุณงามความดี แต่เขาจะชมว่าสิ่งนี้เป็นความชั่ว มันก็เรื่องของเขา เพราะธาตุขันธ์ของคนไม่เหมือนกัน มุมมองของคนไม่เหมือนกัน สิ่งที่เป็นมุมมองของเขานี้ ไม่มีใครให้ใครดีเกินหน้าหรอก ความดี-ความชั่วของคนอื่นวางไว้ให้หมด แล้วเราเข้ามาดูคุณงามความดีจากภายในของเรา แล้วดีสิ่งนี้มันเป็นดีของใจนะ มันเป็นธรรม ธรรมนี้มีดวงตาเห็นธรรม ใจกับธรรมนี้เป็นอันเดียวกัน สิ่งนี้เป็นเนื้อเดียวกันเลย แล้วมันจะทําให้เราเกิดตายอีก ๗ ชาติเท่านั้น ถ้าเราไม่ทําต่อไป

แต่ถ้าเราทําปัจจุบันนี้ เราจะต้องเกิดตายเดี๋ยวนี้ ความเกิดและความตายมันเป็นสิ่งที่ทําให้เราเริ่มต้นมีความทุกข์ ความทุกข์ ความผิดพลาดของเราเกิดจากตรงนี้ทั้งหมด เราผิดพลาดมาตั้งแต่อดีตกาล เกิดตายๆ มาไม่รู้กี่ภพกี่ชาติก็ไม่เชื่อ ก็ไม่เห็นว่าเราเกิดเราตายขึ้นมา ภพชาติมันจะมีจริงหรือเปล่าหนอ วิปัสสนาเข้าไป ไปเห็นข้อมูลเดิมของใจแล้วจะตกใจ เห็นข้อมูลเดิมของใจนะ มันจะย้อนไป บุพเพนิวาสานุสติญาณ มันจะย้อนอดีตชาติได้ทุกดวงใจ ทุกดวงใจมีสิ่งนี้สะสมมาทั้งนั้น สิ่งนี้ไม่สะสมมา มันจะเกิดมาจากไหน

มันไม่มีใครเกิดมาลอยๆ หรอก ในศาสนาพุทธของเราไม่มีอะไรลอยฟ้ามา มันมีเหตุมีปัจจัยมาทั้งนั้น เหตุปัจจัยสะสมมา แล้วสร้างสมมา มันถึงประพฤติปฏิบัติอยู่นี่ไง สิ่งที่มาประพฤติปฏิบัติอยู่นี่ เรามีบุญมีกุศลขนาดนี้ เราทําไมไม่เห็นเอาบุญกุศลของเราสร้างให้มันเป็นคุณงามความดีขึ้นมาถึงภายใน ถ้ามันสร้างขึ้นมาถึงภายใน มันชําระ เห็นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ตามความเป็นจริง เขาจริงของเขาส่วนหนึ่ง ทุกข์เป็นความจริงของเขาส่วนหนึ่ง จิตเป็นความจริงของเขาส่วนหนึ่ง ปล่อยวางตามความเป็นจริง นี่คุณงามความดีอันนี้ประเสริฐ

พิจารณากายก็เหมือนกัน ปล่อย เห็นไหม จะเป็นเกสา โลมา นขา ทันตา ตโจขนาดไหน แยกขยายส่วนใดขนาดไหน เขาก็เป็นความจริงของเขาส่วนหนึ่ง ความจริงของเขาต้องแปรสภาพด้วยนะ เพราะธาตุ ๔ มันต้องแปรสภาพไป มันจริงของมันอยู่อย่างนั้นอยู่แล้ว แล้วเราอาศัยชั่วคราวเพื่อจะประพฤติปฏิบัติ

ในชีวิตของเรา เราเกิดตายๆ มา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า เราเกิดมานั่งบนกองกระดูกของเรา เราเกิดขึ้นมานั่งบนดิน บนนํ้า บนลม บนไฟอันเก่าของเราทั้งนั้นเลย สิ่งนี้น่าสลดสังเวชไหม เกิดตายๆ ถ้ารวมแล้วมันจะยิ่งใหญ่กว่าโลกนี้อีก แล้วเราก็เกิดตายมานั่งบนกองกระดูก แล้วเราทําไมไม่ตื่นเนื้อตื่นตัว เราทําไมไม่มีสติสัมปชัญญะย้อนกลับมาวิปัสสนาจากภายในของเรา

ถ้าเราวิปัสสนาภายในของเรา ธาตุมันก็เป็นจริงของมันอันหนึ่ง ใจมันก็เป็นจริงของมันอันหนึ่ง ทุกข์มันก็เป็นความจริงของมันอันหนึ่ง มันปล่อยสิ่งนี้โดยธรรมชาติของมัน แล้วจิตที่มันทุกข์อยู่ข้างในอันละเอียดอยู่ไหน ย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับขึ้นมา นี่สัมมาสมาธิเกิดขึ้น ทําความสงบขึ้นมา งานอันนี้เป็นงานของเรา

งานอย่างอื่นเป็นงานเพื่อเครื่องอยู่อาศัย เราก็อาศัยปัจจัยเครื่องอยู่อาศัย ต้องบิณฑบาตฉันทุกวัน เราต้องบิณฑบาตเพื่อหล่อเลี้ยงร่างกาย ถ้างานอันนั้นไม่เป็นประโยชน์ บิณฑบาตทําไม มันต้องบิณฑบาตสิ แม้แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรินิพพานแล้วก็ยังบิณฑบาต เพราะอะไร เพราะเห็นว่าสิ่งนั้นจะเป็นประโยชน์ไง

ธาตุขันธ์อันนี้ ธาตุขันธ์ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีมารเลย สิ่งที่ไม่มีมารในดวงใจนี้จริงทุกอย่าง พูดก็จริง ทําก็จริง แล้วเห็นสภาวะตามความเป็นจริง อย่างนั้นน่ะสอนสัตว์โลกบางทีมันยังไม่เชื่อเลย แล้วเรามีคุณสมบัติขนาดไหนจะต้องให้ทุกคนมาเห็นเหมือนเราหมด เป็นไปไม่ได้ ถ้าเราคิดอย่างนี้เราทุกข์ตายเลย

ใครจะเห็นอย่างไรเรื่องของเขา ของเราย้อนกลับมา คุณงามความดีเกิดจากใจของเรา เราต้องย้อนเข้ามาจากภายใน ย้อนกลับเข้ามา เราสร้างสมแต่คุณงามความดีของเรา ดีใน ต้องติดดีในของเราให้ได้ ดีนอกของเขา ใครจะเห็นอย่างไรมันเรื่องของเขา สัตว์โลกเป็นแบบนั้น นี่มันถึงจะเกิดคุณงามความดี เห็นไหม มรรคอันละเอียดมันจะเกิดขึ้นมาจากในหัวใจ ถ้าในหัวใจเกิดมรรคละเอียด เราก็สร้างสมของเรา

ปัจจัย ๔ เครื่องอาศัย บิณฑบาตมา เวลากระทบ เห็นไหม เช้าบิณฑบาตมา สิ่งใดมันเป็นประโยชน์ขึ้นมา จับตรงนั้นแล้วมาวิปัสสนา จับตรงนั้นแล้วมาคิด นี่ตั้งเป้าหมายไว้ เขาทุกข์เขาร้อนกันขนาดไหน สิ่งที่เกิดมา เราก็ทุกข์ เขาก็ทุกข์ ถ้าเห็นเขาทุกข์ เห็นเขาลําบากลําบนกัน ในโลกนี้การประกอบสัมมาอาชีวะทุกข์ยากทั้งนั้น เขามีแต่ความทุกข์ แล้วเราทําไมไม่ตื่นตัว

ถ้าเราตื่นตัว เรายกอันนั้นน่ะ มันเทียบเข้ามา เราไปบิณฑบาตฉันนะ เราเลี้ยงทั้งชีวิตด้วย แล้วเรากระทบกับสิ่งต่างๆ สิ่งที่กระทบนั้นมันจะไปเลี้ยงหัวใจด้วย ธรรมะเราจะเกิดเจริญรุ่งเรืองขึ้นมา เพราะสิ่งนั้นมันสะเทือนใจของเราขึ้นมาตลอด เราเห็นนะ ความทุกข์ความยากของเขา มันสะเทือนใจของเราขึ้นมา แล้วเราตื่นตัวไหม เราจะเป็นแบบนั้นไหม ถ้าเราไม่เป็นแบบนั้น เราต้องตั้งสติ เราต้องตั้งสัมปชัญญะขึ้นมา ย้อนกลับเข้ามา แล้วเราต้องเร่งความเพียรนะ ฉันอาหารแล้ว กลับไป เราต้องพยายามเดินจงกรม ทําสมาธิภาวนาให้มันยกสูงขึ้นมา สิ่งที่สูงขึ้นมา มันจะขึ้นไปจับกิเลสอันละเอียด

มันปล่อยวางสิ่งต่างๆ มาแล้ว ปล่อยวางธาตุ ปล่อยวางขันธ์ สิ่งนั้นเป็นธรรมชาติตามความจริงของเขาอยู่แล้ว แล้วอุปาทานที่ยึดมั่นอยู่นี่มันอะไร มันยึดมั่นถือมั่นในสิ่งใด อุปาทานมันหมายที่ไหน? มันหมายไปที่กาย จิตเหมือนกัน มันหมายไปที่ขันธ์อันอย่างกลาง นี่วิปัสสนาเข้าไป ถ้าย้อนกลับเข้าไปเห็นสภาวะแบบนั้น

เพราะมันเป็นขันธ์ สิ่งที่ขันธ์สืบต่อกันไป มันสืบต่อได้ วิปัสสนากับการปฏิบัติมันไม่ทุกข์เหมือนอันแรกหรอก อันแรกนะ ทุกข์แสนทุกข์เลย เพราะงานก็ไม่เป็น กิเลสมันก็มีกําลังมาก สิ่งนี้มันก็เหยียบยํ่าทําลายหัวใจ พอเราตัดทอนไป เราตัดขาของกิเลสมันขาดไป กิเลสมันไม่มีขา ไปไหนก็ใช้มือคลานไป

นี้ก็เหมือนกัน เราบั่นทอนกิเลสตัวใหญ่ คือว่ามันยึดมั่นถือมั่นธาตุขันธ์ เราบั่นทอนมันล้มไปแล้ว ตอนนี้อวิชชามันยังมีอยู่ แต่มันก็เบาลง เพราะกิเลสมันเบาลงแล้ว สิ่งที่เบาลง ปัญญาเราก็ก้าวเดินไปได้ วิปัสสนาไป ถ้าวิปัสสนากาย มันจะคืนตัว คืนธรรมชาติของมัน ความจริงของเขา ธาตุ ๔ ก็คือธาตุ ๔ ดินก็คือดิน นํ้าก็คือนํ้า ลมก็คือลม ไฟก็คือไฟ วิปัสสนาไปมันจะคืนสภาวะ มันคืนตัวนะ ดิน นํ้าคืนกลับไปเป็นนํ้าเลย เห็นตามความเป็นจริง เพราะเป็นสภาวธรรม ไม่ใช่สภาวะของโลก

โลก ถึงเวลาแล้วต้องพิสูจน์กัน ทางวิทยาศาสตร์ต้องพิสูจน์กัน นํ้าต้องต้มให้เป็นไอ มันระเหยเป็นไอถึงจะเป็นนํ้า แต่เวลาวิปัสสนา สภาวะของสมาธิมันมีอยู่ มันจะเร็วมาก พรึ่บ! เป็นอย่างนั้นเลยนะ นํ้ากลายเป็นนํ้า เห็นกายอยู่ ให้นํ้ากลบกลายเป็นนํ้าให้หมดเลย ให้ไฟเผา เผาหายไปหมด ทันทีๆ นะ พอมันทันทีมันก็สะเทือนใจสิ สะเทือนใจมาก ทําไมเอ็งโง่ขนาดนี้ ทําไมเอ็งว่ามันต้องเป็นเรา มันยึดขึ้นมา เพราะว่าเห็นว่าเป็นของเรา สิ่งนี้มันเป็นของเรา มันเป็นเรา มันก็โง่ มันก็ยึดไป เห็นไหม มันไม่คงที่ มันแปรสภาพของมันตลอดไป มันเป็นนํ้า เป็นดิน เป็นลม เป็นไฟของมัน ธรรมชาติของมันอย่างนั้น

พิจารณาจิตก็เหมือนกัน ความเศร้าหมอง ความผ่องใส ความเป็นไปของจิต จิตทุกข์เพราะอย่างนี้ มันเกาะอยู่อย่างนี้มันก็เป็นความทุกข์ ทุกข์เพราะอะไร เพราะเราโง่เหมือนกัน นี่วิปัสสนาซํ้าแล้วซํ้าเล่า งานของเราคือต้องทําบ่อยครั้งเข้า ซํ้าแล้วซํ้าเล่า กิเลสนี้เป็นแก่นของกิเลส ความยึดมั่นถือมั่นของใจมันถึงได้เกิดไง

อวิชชามันเกาะเป็นเนื้อเดียวนะ จิตปฏิสนธิกับขันธ์มันรวมตัวกัน แล้วสิ่งนี้ อวิชชาพาเกิดพาตาย พาเกิดพาตายเพราะมันเหนียวแน่น มันเป็นเรื่องนามธรรม สิ่งที่ว่าเป็นวัตถุนี้เราทําลาย เราทําลายได้ง่าย สิ่งที่เป็นนามธรรมถ้าไม่มีเครื่องมือทําลาย ทําลายไม่ได้เลย เครื่องมือทําลายคือต้องทําสัมมาสมาธิอยู่ตลอด ถ้าจิตมันสงบ มันเป็นงานนะ

ถ้าจิตเราไม่สงบ กําลังเราไม่พอ มันเป็นโลกๆ ทําสักแต่ว่าทํา เป็นสัญญาทั้งหมดเลย เราถึงต้องมีสัมมาสมาธิ ความสงบของใจต้องก้าวเดินตลอดไป ซํ้าแล้วซํ้าเล่า จนมันทําลายกัน มันขาด จิตเป็นจิต กายเป็นกาย แยกออกจากธรรมชาติเลยนะ มันจะปล่อยวางออกไปโดยสัจจะของมัน ความจริงเขาเป็นอย่างนี้อยู่ แต่เพราะมันมีมาร มารมันผูกมัดเราอย่างนั้น

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่มีองค์เดียวหรอก มีสืบต่อกันมานับไม่ถ้วน แล้วสาวก-สาวกะเป็นไปอย่างนั้น ความจริงอย่างนั้น เป็นไปอย่างนั้น รื้อสัตว์ขนสัตว์เป็นไปอย่างนั้น แต่เพราะเรามันมีมาร สิ่งนี้มันถึงไม่จริงไง ความจริงคือจริงตามธรรม มันเป็นแบบนั้นอยู่แล้ว ฝ่ายที่เป็นอวิชชามันผูกมัดอยู่ เราถึงปลดเปลื้องมันไง พอกายกับจิตแยกออกจากกันนะ โอ้โฮ! สิ่งที่ว่าเป็นทุกข์ มันไม่สนใจนะ คนที่ประพฤติปฏิบัติจนมีธรรมในหัวใจมันจะเอาแต่ผลงานของเรา

ครูบาอาจารย์ออกวิเวกออกป่ากันเพราะเหตุใด เพราะมันต้องการเวลา สิ่งที่อยู่กับหมู่อยู่กับคณะมันต้องมีการรับภาระกัน สิ่งที่รับภาระมันเป็นเรื่องต้องกังวล เรื่องต้องติดต่อ เรื่องต้องสืบต่อ ต้องรับภาระแบกหามกันไป มันเป็นความกังวลของใจแน่นอน ถึงออกวิเวกไง ออกอยู่องค์เดียวเพื่อจะทําลายกิเลส เพื่อจะทําลายงานของนักบวชเรา นักบวชเราต้องทําลายภวาสวะ ต้องทําลายภพของใจ ต้องทําลายตัวชาติ ตัวความเกิดเป็นความทุกข์อย่างยิ่ง ตัวความทุกข์อย่างยิ่ง ถ้าเป็นตัวความทุกข์อย่างยิ่ง งานของเราอยู่ตรงนี้ มันอยู่ที่ไหน ค้นคว้ามันเข้าไป

เวลากายกับจิตแยกออกไป มันจะเวิ้งว้าง มันจะมีความสุขมาก แล้วหาไม่เจอ จับต้องสิ่งนี้ไม่ได้ มันจะติดสุขไปอยู่พักนะ ถ้าเราติดสุขจะติดมาก ความทุกข์เราเคยทุกข์บีบคั้นใจมาขนาดไหน เวลามีความสุข มีความสุขขนาดนั้น สุขในหัวใจ สุขว่าเป็นอิสระจากกิเลสมาแล้วหลายส่วน มันมีความสุขของมันอย่างนั้น นั้นเป็นผลงานไง สุขไม่ต้องกําหนด มันมีอยู่ในหัวใจของเรา แต่ทุกข์อันละเอียดมันอยู่อย่างนั้น เราไม่เจอมัน มันก็มีความสุขอย่างนี้ ถ้าเราเจอมัน ทําไมเราไม่เจอมัน ความทุกข์มีกับเราทําไมมันไม่แสดงตัว ทําไมถึงว่าเราไม่เจอล่ะ

เวลาพูดถึงนะ ปุถุชนที่ยังไม่ได้ทําเลย เวลาทุกข์เกิดขึ้นมันบีบบี้สีไฟนะ มันทุกข์ร้อนมาก ทุกข์จริงๆ เวลาความทุกข์อย่างนั้นเกิดขึ้น แต่เวลาเราวิปัสสนาเข้ามา ปล่อยวางเข้ามา จนกายกับจิตมันแยกโดยธรรมชาติ ทําไมว่า ทุกข์อันละเอียดทําไมเรามองไม่เห็น ทําไมเราติดสุขได้ล่ะ? มันติดสุขเพราะมันสุขจริงๆ แต่ทุกข์อันละเอียดอันนั้นมันอยู่ในหัวใจ มันหลบไง มันไม่ต้องการให้เห็นตัวมัน นี่กิเลสมันร้ายกาจขนาดนั้น ทั้งๆ ที่ว่าถ้าเราจับตรงนั้นไป มันเป็นตัวกามราคะเลยนะ สิ่งที่เป็นกามราคะมันใหญ่โตมาก แต่เวลามันไม่ให้เราเห็นนี่มันหลบไป เพราะอะไร เพราะมันต้องการให้เราติด

ถ้าเราติดนะ เราก็คิดว่ามันสิ้นสุดการประพฤติปฏิบัติ เราตายไป เราต้องเกิดบนกามภพอย่างเก่า เพราะเรายังไม่ทําลายกามราคะ ทําลายขันธ์อันละเอียดออกไปจากใจ เราย้อนกลับเข้าไปนะ เรามีสติมีสัมปชัญญะพยายามทํางานของเรา นี่งานอย่างเอก งานของเอกบุรุษ ถ้าเอกบุรุษมีปัญญาญาณอย่างนี้ มันจะย้อนกลับเข้าไป การขุดคุ้ย การค้นคว้าหางาน นี่เป็นงานอันประเสริฐขึ้นมามาก งานของเราอยู่ที่นั่น คุณงามความดีของเราอยู่ที่นั่น ดีอย่างนี้เราควรติดอันนี้ให้ได้

มันไม่ติด เราถึงค้นคว้าไม่เจอ ถ้าเราติดขึ้นมา มันย้อนกลับนะ พอเข้าไปเห็น จับต้องขันธ์อันละเอียดได้ จับต้องกายในได้ กายในกายนี่ โอ้โฮ! มันละเอียดมาก พอมันละเอียดขึ้นมา มันจะเป็นเรื่องของกามราคะ เรื่องของอสุภะ มันเป็นความสกปรกโสมมของใจอย่างมหาศาล ความโลภ ความโกรธ ความหลง มันอยู่ตรงนี้ไง นี่จุดของความโลภ ความโกรธ ความหลงตรงนี้ การแสวงหาก็แสวงหามาเพื่อนี้ การติดก็ติดเพื่อนี้ หลงก็หลงเพื่อนี้ เพราะหลงอันนี้มันเผาลนตนแล้วมันก็เผาลนคนอื่น มันไม่เห็นสภาวะสิ่งนี้ มันถึงต้องย้อนกลับมาจับตรงนี้ได้ ถ้าจับต้องตรงนี้ มันเป็นการต่อสู้

ถ้าการมรรคอริยสัจจังนะ การก้าวเดินของมรรคเป็นการก้าวเดินของมรรคที่รุนแรงมาก มรรคจะรวมตัว มรรคจะพยายามทําลายกามราคะ กามราคะมันจะรักษาตัวมันเอง มันพยายามหลบเลี่ยง มันจะสร้างปัญหา สร้างให้เราล้มลุกคลุกคลานใหญ่โตมาก...ไหนว่าเราชําระกิเลส กิเลสมันเบาลงแล้วงานเราจะสะดวกสบายขึ้นมาไง

มันไม่เป็นอย่างที่คิดหรอก เพราะว่ามันเป็นขั้นเป็นตอน มันสรุปจบเป็นโครงการๆ ไป โครงการหนึ่งจบไปแล้วมันก็จบไป แต่โครงการของกามราคะเกิดขึ้นมานี้ โอ้โฮ! มันจะรุนแรงมาก มันแสดงตัวของมันมหาศาล แล้วมันจะทําลายความเพียรของเราไม่ให้ก้าวเดิน เราจะติดมาก นี่ขั้นของนํ้าป่าที่มันรุนแรง เราจะต้องใช้ความพยายามของเราขึ้นไปมหาศาล

ความโลภ ความโกรธ ความหลงที่มันเผาลนใจ แล้วมันทําบิดเบือน แล้วมันผิดพลาดออกไป ถ้าเราย้อนกลับมาเห็นนะ มันจะเห็นโทษของเราอย่างมหาศาล โทษของคนอื่นไม่เห็นเลย ความชั่วของคนอื่น ความดีของคนอื่นห่างไกลมาก มันเป็นเรื่องของเขา ไม่เกี่ยวอะไรกับเรา แต่ความผิดพลาดของเราอันนี้มันจะเป็นเรื่องความใหญ่โตมหาศาลมาก สิ่งที่มหาศาล เพราะถ้าเราทําลายอันนี้ได้ ความโลภ ความโกรธ ความหลง เราฆ่าได้ เราฆ่าความโลภ ความโกรธ ความหลงในหัวใจของเราได้ วิปัสสนาไปมันจะปล่อยๆ ปล่อยเหมือนกันถ้ากําลังเราพอ

ถ้ากําลังเราไม่พอ มันจะสู้ไม่ไหว กลับมาพุทโธๆ ต้องกลับมาพุทโธอย่างรุนแรงเลย กลับมาสร้างสัมมาสมาธิให้กําลังเราเกิดขึ้นมา แล้วกลับไปต่อสู้กับมันใหม่ ต่อสู้กับความโลภ ความโกรธ ความหลงของเรา นี่มันหลงตัวเองอย่างมหาศาลขนาดนี้ แล้วสิ่งที่เจอว่าเราหลงในตัวเองมหาศาล มันเป็นคุณค่ามหาศาลเลย คุณค่ามหาศาลว่าเราจะทําลายมันได้ จนถึงที่สุดเราก็ต้องทําลายมันได้

พอเราทําลายมันลง เห็นไหม ความโลภ ความโกรธ ความหลง มันขาดออกไปจากใจ ขันธ์อันละเอียดขาดออกไปจากใจ กามราคะนี้มันขาดออกไปจากใจ นี่ใจ ตัวใจล้วนๆ มันจะเปิด เปิดอย่างนั้นมันก็ติดอีก ความโลภ ความโกรธ ความหลงของเราไม่มีเลย มันจะมีความสุขมาก นี่พระอนาคามีติด เห็นไหม ติดอะไร? ติดในคุณงามความดี

ความดีของพระอนาคามีนะ ติดในการนับหน้าถือตา ติดในคารวะ ติดในการยกมือไหว้ เขายกมือไหว้ เขามีความคารวะเรา นี่ก็ติด อันนี้อยู่ในพระไตรปิฎก พระอนาคามีติดกิเลสละเอียดอยู่ ๕ อย่างอยู่ข้างบน ติดในลาภ ติดในสรรเสริญ ติดอยู่อย่างนี้ ติดในสัมมาคารวะ นี่มันยังติดอยู่ แต่เราก็ไม่รู้ตัว มันว่างหมดเลย ว่างมาก ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา นี่ติดมหาศาล...ย้อนกลับ

ความดีให้มันติดได้ถ้าจะติดอย่างนี้ แต่ติดอย่างโลกมันติดไม่ได้ แล้วความดีอยากให้ติดมันก็ไม่ติด เพราะอะไร เพราะมันหาไม่เจอ มันเข้าใจว่าว่างหมด เข้าใจว่าอันนี้เป็นผลไง นี่มันติดอยู่พักหนึ่งแล้วใจมันจะย้อนกลับนะ ย้อนกลับถ้ามันมีสติ สติคือธรรม ถ้าเรามีธรรมมันจะย้อนกลับ ย้อนกลับว่าสิ่งนี้มันเกิด มันดับ มันเศร้าหมอง มันผ่องใส มันผ่องใสอยู่ที่ไหน? มันผ่องใสอยู่ที่ตัวอวิชชา สิ่งที่อวิชชา ถ้ามันติดดี มันต้องจับตัวมันได้ ถ้ามันติดดีไม่ได้ มันจะจับสิ่งนี้ไม่ได้ ถ้ามันจับสิ่งนี้ไม่ได้ พระอนาคามีไปเกิด

ฝึกซ้อมใจขนาดไหน พระอนาคามี ๕ ชั้น ใจมันจะละเอียดขึ้นๆ จนว่างหมดเลย โลกนี้เป็นความว่าง แล้วไปถามพระพุทธเจ้า “โลกนี้เป็นความว่าง เห็นเป็นความว่างหมดเลย”

อัตตานุทิฏฐิ โลกนี้เป็นความว่าง ถ้าพูดอย่างนี้ ใครเป็นคนบอกว่าโลกนี้เป็นความว่าง โลกนี้เป็นความว่าง มันจะรู้ตัวมันเองได้อย่างไร? มันไม่รู้ สสารต่างๆ เขาไม่รู้ตัวเขาเอง แต่ตัวอวิชชามันรู้ ผู้รู้ไง ผู้รู้ที่เป็นอวิชชามันรู้ตัวมันเอง มันถึงว่าอย่างอื่นว่างหมดเลย แล้วมันสงวนตัวมันเองไว้ เพราะไม่ให้ย้อนกลับเข้าไปถึงตัวมัน

แต่ถ้าสติสัมปชัญญะเรามี นี่อรหัตตมรรค สติสมบูรณ์มันจะย้อนกลับเข้ามาสิ่งนี้ ถ้าย้อนกลับเข้ามา มันย้อนกลับแล้วมันจับได้นะ มันจะสะเทือนหัวใจมาก สิ่งที่ว่าง สิ่งที่ไม่มีอะไรเลย อัตตานุทิฏฐิขวางอยู่ ทําไมมองไม่เห็น พอมันจับได้ มันจะมีผลงาน มันจะตื่นเต้นดีใจ เพราะอะไร เพราะเวลาหลงนะ มันล้มลุกคลุกคลานไง ไม่เห็นสิ่งนี้ก็เข้าใจว่าเราพ้นแล้ว เรามีความสุขแล้ว มันไม่เห็นมันก็ไม่เห็นว่าเป็นโทษ แต่พอมันจับสิ่งนี้ได้ โทษมหาศาล เพราะอะไร เพราะตัวนี้มันขวางอยู่ที่ใจ ตัวนี้มันยังพาไปเกิดอีก เกิดบนพรหม

เราจะทําลาย ชาติปิ ทุกฺขา ชาติเป็นความเกิดอย่างยิ่ง งานของเรา งานของพระเราต้องทําลายสิ่งนี้ ถ้าจับสิ่งนี้ได้ สิ่งนี้เป็นงานอันประเสริฐนะ แล้วปัญญาญาณก็ต้องประเสริฐขึ้นไป เพราะว่ามันละเอียดอ่อนมาก มันละเอียดอ่อน มันถึงต้องใช้สิ่งนี้ย้อนกลับเข้ามาวิปัสสนา วิปัสสนาของมันเป็นงานอันละเอียด พอมันพลิกสิ่งนี้ มันดับ พลิกแล้วหมด ดับเรื่องของสมมุติทั้งหมด เรื่องของสมมุตินี้ดับหมดเลย เป็นวิมุตติ

สิ่งที่เป็นวิมุตติคือเป็นธรรมล้วนๆ ไง ธรรมที่จะไม่พาความทุกข์เข้าไปสัมผัสใจแม้แต่เม็ดหินเม็ดทราย ไม่ได้เลย ความทุกข์ที่ว่าเราทุกข์ๆ กันอยู่นี่จะเข้าไปเติมสิ่งนั้นไม่ได้ เพราะนํ้าเต็มแก้ว ทรายเม็ดหนึ่งเข้าไปมันก็เข้าไปในนั้นไม่ได้ สิ่งนี้เป็นสมมุติทั้งหมด แต่วิมุตติมันพ้นออกไป นี่ถ้าดีอันนี้ดีอันประเสริฐ ว่าให้มันควรติดดีต้องติดดีอันนี้ แต่บอกติดก็ไม่ได้ เพราะมันเป็นดีของมันโดยธรรมชาติของมัน สิ่งนี้เราถึงต้องแสวงหา

มันจะเป็นผลงานของเรา เราจะประพฤติปฏิบัติของเราขึ้นมา มันจะข้ามพ้นไง เป็นชั้นเป็นตอนขึ้นมานะ จนถึงจุดนี้ได้ เราจะต้องปล่อยวางจากความเห็นภายนอก ความเห็นภายนอกไม่เป็นคุณเป็นประโยชน์ในการประพฤติปฏิบัติ ถ้าเป็นคุณประโยชน์ในการประพฤติปฏิบัติต้องแบบที่ว่าเราไปบิณฑบาต เห็นสิ่งใดแล้วเป็นคติเตือนใจ นั้นเป็นคุณเป็นประโยชน์ สิ่งที่เป็นประโยชน์คือเราเอาเข้ามาแล้วจับตัวนั้นเป็นคุณ เป็นประโยชน์ เป็นสมุฏฐาน เป็นพื้นที่ เป็นชัยภูมิของการเริ่มต้นในการทํางาน งานของเราเป็นงานฝ่ายนามธรรม ใจนี้เป็นนามธรรม แล้วจับต้องสิ่งใด ทําก็ไม่ได้ แล้วก็ไม่มีเหตุไม่มีผลจะเริ่มต้นตรงไหน

จับสิ่งที่กระทบจากภายนอก แล้วจับสิ่งนี้มาเป็นฐาน ทําลายฐานขึ้นมาจนยืนตัวขึ้นมาได้ แล้วก้าวเดินไป จนถึงที่สุดแล้ว ทําลายถึงที่สุด ติดไม่ได้ เพราะมันไม่มีอะไรให้ติด ใจดวงนี้เป็นใจวิมุตติ ไม่มีอะไรติดมันได้เลย ติดมันไม่ได้ แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังพาธาตุขันธ์สอนอยู่ นี่ขันธ์ที่เป็นฝ่ายบริสุทธิ์มันเป็นความจริงของมันอย่างนั้นไง ขันธ์ ๕ ก็คือขันธ์ ๕ จิตก็คือจิต ไม่สมานเป็นเนื้อเดียวกัน

แต่สมานเป็นเนื้อเดียวกัน มันสมมุติเกิดดับ แล้วมันสมานเข้าไป มันเลยไม่จริง มันเลยเป็นของปลอม เพราะเราอยู่กับของปลอม เราถึงมีความทุกข์ เราถึงต้องแบกหามความทุกข์ แล้วเราก็จะต้องเกิดต้องตายไปกับความทุกข์นี้ไม่มีต้นไม่มีปลาย จะไม่มีวันที่สิ้นสุด เพราะเราต้องแบกหามทุกข์นี้ไปกับเรา แบกหามความเป็นความจอมปลอม

แต่ถ้าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมขึ้นมา ขันธ์ก็เป็นขันธ์ตามความเป็นจริง ธาตุก็เป็นธาตุตามความเป็นจริง จิตนี้ก็เป็นจิตตามความเป็นจริง จริงตามวิมุตติด้วย ไม่ใช่จริงตามสัมมาสมาธิ จริงตามวิมุตติเพราะมันจริงแล้วไม่มีสิ่งใดจะเข้าไปอย่างนั้น ทุกข์มันถึงเข้าไม่ได้ไง มันสะเทือนได้แค่ขันธ์ ขันธ์นี้เป็นสมมุติ รู้กัน

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสื่อ พระอานนท์ถามปัญหา ตอบได้ทั้งหมด นี่ตอบได้โดยขันธ์ โดยสมมุติ แต่เวลาดับปั๊บ สมมุติขาดไป สอุปาทิเสสนิพพาน พระอรหันต์ที่มีธาตุมีขันธ์อยู่ กับพระอรหันต์ที่ตายแล้ว ตายแล้วคืออนุปาทิเสสนิพพาน ไม่มีสะ ไม่มีเศษส่วน

เศษส่วนนี้เป็นเศษส่วน เป็นเศษส่วนที่ว่ามันแบกรับความทุกข์ เรามีเศษส่วน แล้วเศษส่วนนี้ไม่ใช่เศษส่วนธรรมดา เศษส่วนโดยมารไง มันเลยเป็นสมมุติไปหมดเลย มันเลยไม่จริง ไม่จริง เราถึงติดความไม่จริงไง เราติดความไม่จริง เรานึกว่ามันจะเป็นคุณงามความดี ถึงติดดีอันนั้น ถึงติดดี

แต่ถ้าคุณงามความดีอันจริงของมัน เราถึงต้องรักษาสิ่งนี้ขึ้นมา แล้วมันจะย้อนกลับเข้ามาถึงภายใน จบสิ้นกระบวนการของการเกิดและการตาย นี้คืองานของนักบวช งานของพระเรา งานของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ

งานความจริงคืองานการเกิดและการตาย งานสิ่งต่างๆ เป็นปัจจัย เป็นเครื่องอยู่อาศัยชั่วครั้งชั่วคราว เราอาศัยกันไป เราตายแล้วสิ่งนี้ก็มีอยู่ เรายังไม่มาเกิด สิ่งนี้ก็มีอยู่ สิ่งนี้มีอยู่แล้ว แต่เวลาเรามาเกิด เรามีจิตมาเกิดถึงเป็นมนุษย์ จิตดวงนี้สําคัญมาก จิตดวงนี้เป็นผู้แบกรับทุกข์แบกรับร้อน แล้วเราทํางานของเรา นี่งานภายใน จนสามารถชําระจิตจนสะอาดหมดจด แล้วถึงที่สุดแห่งทุกข์ เอวัง

๖

กับดักกิเลส

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๒๔ ตุลาคม ๒๕๔๖

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ ฟังธรรม ตั้งใจฟังธรรม ธรรมออกมาจากใจ สภาวธรรมตามความเป็นจริงอยู่ที่หัวใจ หัวใจรับรู้สิ่งที่ว่าเป็นความสุข-ความทุกข์ เวลาทุกข์เกิดขึ้นมาจากใจ ทุกข์มาก ความทุกข์นี้ไม่ต้องใครบอก ทุกคนรู้อยู่ว่าความทุกข์เกิดขึ้นมาจากความรู้สึกภายใน เกิดขึ้นมาแล้วก็สุมขอนนะ ความทุกข์สุมขอนอยู่ในหัวใจ หัวใจนี้เวียนตายเวียนเกิดในสภาวะนั้นตลอดมา แล้วไม่มีสิ่งใดไง ไม่มีธรรมเข้าไปรักษา

ถ้าไม่มีธรรมเข้าไปรักษา คนเกิดมาพบพระพุทธศาสนาแล้วไม่สนใจ เกิดมาแล้วไม่สนใจในการประพฤติปฏิบัติ แล้วจะเอาสิ่งใดมาเยียวยาใจ มันน่าสลดสังเวชนะ สลดสังเวชว่าคนเกิดมาแล้วพบพระพุทธศาสนา พระพุทธศาสนานี้กังวานนะ กังวานอยู่ตลอดเวลา แม้แต่เทวดา แม้แต่อินทร์ แม้แต่พรหม อยากจะประพฤติปฏิบัติก็ไม่เข้าใจสภาวะสิ่งนั้น ต้องมาฟังธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า หรือฟังธรรมจากครูบาอาจารย์ของเราผู้ที่รู้สภาวะตามความเป็นจริง แต่ครูบาอาจารย์ของเราฝ่ายปริยัติก็มี

พูดถึงเทวดานะ ฟังธรรมครูบาอาจารย์ฝ่ายที่ปฏิบัติ เพราะว่าสื่อความหมายออกมาจากใจ ใจนี้มีทุกข์มาก แต่เวลาจะสื่อความหมาย ความหมายแก้ที่หัวใจนั้นน่ะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ หัวใจประพฤติปฏิบัติ แม้แต่ผู้ที่ศึกษาเล่าเรียนมาก็ยังลังเลสงสัยว่าเทวดามีหรือเปล่า นรกสวรรค์มีหรือเปล่า สิ่งที่ว่าสิ่งที่มีอยู่ในพระไตรปิฎก ตัวเองก็ศึกษาอยู่ ก็ยังลังเลสงสัย สงสัยว่าสิ่งนั้นจะมีความจริงหรือเปล่า

ถ้าลังเลสงสัย แล้วเทวดาจะมาฟังธรรมได้อย่างไรล่ะ ในเมื่อตัวเองก็ยังสงสัยในตัวเองอยู่ ถ้าตัวเองสงสัยในตัวเองอยู่จะไปสอนใคร สอนใครไม่ได้เลย เพราะเราสงสัยในความเป็นจริง ความเป็นจริงคือความทุกข์ในหัวใจ จิตนี้เกิดตายๆ มาตลอดเวลา สิ่งที่เกิดตายๆ สะสมสิ่งนี้มา สะสมจริตนิสัย จริตนิสัยของแต่ละบุคคลนี้ไม่เหมือนกัน ถึงว่าต้องวางไว้ตามความเป็นจริงอันนั้นไง

กิเลสดิบๆ นะ สิ่งที่เป็นกิเลสดิบๆ นี้คือความรู้สึกของเราทั้งหมด นี่เป็นกิเลสดิบๆ เลย แล้วก็อยู่ในหัวใจของเรา ความรู้สึกของเรา เวลามันคิดออกไปนะ ความคิดของเรา การศึกษาในตํารับตํารามา เราว่าเรารู้ธรรม กิเลสสิ่งนี้มันก็รู้ด้วย มันเป็นกิเลสดิบๆ ไง สิ่งที่ดิบๆ คือความรู้สึกของเราทั้งหมด ถ้าความรู้สึกของเราทั้งหมดเป็นความรู้สึกของเรา เราว่าสิ่งนี้เป็นธรรม นี่กิเลสมันปกคลุมไว้หมดเลย มันคิดของมันตามอํานาจของมัน แล้วมันก็ว่าเราเข้าใจตามสภาวะตามความเป็นจริง สภาวธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านะ มันยังห่างไกล เพราะอะไร

เพราะว่าความคิดอย่างนี้มันเป็นความคิดของกิเลสปกคลุมใช่ไหม กิเลสอยู่ในหัวใจของเรา ถ้าคิดสภาวะแบบนี้มันก็คิดของมันโดยธรรมชาติของมัน มันคิดของมันไป แล้วมันก็เทียบเคียงของมันไป เทียบเคียงของมันไปตลอดเวลา มันก็เป็นไฟสุมขอนไง สุมขอนเพราะความรู้สึกของใจ ใจอันนี้มันไม่เข้าใจตามความเป็นจริง มันสุมขอนของมัน มันเร่าร้อนของมันตลอดไป มันเร่าร้อนนะ สภาวธรรมที่ประพฤติปฏิบัติแล้วมันต้องร่มเย็น แต่ทําไมใจของเราเร่าร้อนล่ะ เพราะใจของเรามันดิบไง

สิ่งที่ดิบ ดูอย่างไม้สิ ไม้ดิบ-ไม้สด ไม้สดเวลาทําอะไรก็ไม่เป็นประโยชน์ ถ้าเอาไปทําอะไรมันก็จะหดจะแห้งของมันไป แล้วถ้าเราจะจุดไฟมันก็จุดไฟไม่ได้ ถ้าเราจะจุดไฟได้ ไม้นั้นมันต้องทําให้แห้งก่อน ตากให้แห้งก่อน นี้ก็เหมือนกัน ถ้าตากให้แห้งก่อนมันเป็นประโยชน์ จุดไฟก็ติด ทําสิ่งใดแล้วมันก็ไม่หด ไม่เป็นสิ่งที่บกพร่องไป แต่ถ้าเป็นไม้ดิบ มันไม่เป็นประโยชน์ ใจของเรามันก็ดิบ ถ้าใจของเรามันดิบ ต้องทําให้มันสุกก่อน สุกคือว่าทําให้มันแห้งไง

ถ้าทําให้มันแห้งใช่ไหม เราต้องทําสัมมาสมาธิ ไม้ถ้ามันแห้งแล้วมันก็แห้งของมันเลย แต่หัวใจของเราเวลามันเจริญรุ่งเรืองขึ้นมา เวลาทําความสงบของใจ ใจมันสงบขึ้นมา มันก็คือไม้ที่มันแห้งนั่นน่ะ มันควรแก่การงาน สุดท้ายแล้วมันก็กลับเสื่อมลง ความที่ว่ามันแห้งก็ได้ มันกลับมาเป็นไม้ดิบก็ได้ เพราะใจของเรามันเป็นนามธรรม มันไม่เหมือนกับไม้ ถ้าไม้ดิบเราโค่นมาจากต้น มันสดอยู่ ถ้าเราตากไว้มันก็ต้องแห้ง เก็บไว้มันต้องแห้ง มันแห้งโดยธรรมชาติของมัน แห้งแล้วมันแห้งเลย นั้นมันเป็นวัตถุไง

แต่หัวใจของเรา เดี๋ยวมันก็เจริญขึ้นมา เดี๋ยวมันก็เป็นสมาธิขึ้นมา เดี๋ยวมันก็ปล่อยวางขึ้นมา ถ้าปล่อยไว้ มันก็กลับขึ้นมาดิบอีกได้ กลับขึ้นมาสดอีกได้ เพราะมันเป็นนามธรรม สิ่งที่เป็นนามธรรม เราควบคุมมันไม่ได้ไง เพราะเราควบคุมมันไม่ได้ สิ่งนี้ถึงพาเราเกิดพาเราตาย พาเราทุกข์ร้อนมาตลอด สิ่งนี้ทุกข์ร้อนมาก หัวใจจะทุกข์ร้อนไปกับอํานาจของกิเลส

สิ่งที่ว่าเป็นกิเลสในหัวใจนี้เราไม่เคยเห็น แล้วเราก็ค้นคว้าสิ่งนี้ไม่ได้ เราค้นคว้าสิ่งนี้ไม่ได้เพราะกิเลสเป็นเรา เรากับกิเลส เรากับความรู้สึกของเราเป็นอันเดียวกัน สิ่งที่เป็นอันเดียวกันก็เลยอยู่ด้วยกัน แล้วก็ขับเคลื่อนไป เห็นไหม คิดอะไร ทําอะไรต่อไป กิเลสมันก็พาคิดพาทําของมันไปธรรมชาติของมัน สิ่งที่กิเลสพาคิดพาทํานี่เราทั้งนั้นเลย เราทํา แล้วเราก็หาไง เหมือนกับเราทานอาหาร เราทานอาหารสิ่งที่เป็นพิษของแสลงเข้าไป โรคมันต้องรุนแรงขึ้นมาแน่นอน

หัวใจของเราก็เหมือนกัน เราเป็นคนประมาท ดูสิ หลวงปู่มั่นจะทําอะไร เก็บหอมรอมริบ สิ่งใดต่างๆ เป็นธรรมเป็นวินัย จะเก็บหอมรอมริบตลอดเวลา เก็บหอมรอมริบสะสมมานะ คนที่มีบารมี คนที่มีปัญญาเขายังเก็บหอมรอมริบขนาดนั้น สิ่งใดเป็นประโยชน์ ทําขึ้นมาเพื่อให้มีหลักของใจ แต่เราเป็นคนประมาท เราจะทําความเพียรของเรา เราต้องรอเวลาเราเข้าทางจงกรม เรานั่งภาวนาถึงจะเป็นความเพียรไง เราประมาท เราปล่อยใจของเราขับเคลื่อนไปตามอํานาจของกิเลสตลอดไป มันถึงเดี๋ยวเจริญ เดี๋ยวเสื่อม

ถ้ามันเสื่อมขึ้นมา เราจะมีความทุกข์ร้อน ความทุกข์ร้อนเพราะอะไร เพราะว่าพอมันเสื่อมขึ้นมา แล้วกินของแสลงเข้าไปอีก มันยิ่งให้ผลกับความคิดของเรานะ ให้ผลว่าเราคิดสภาวะแบบโลก มันออกไปตามโลกทั้งหมดเลย สิ่งที่มันคิดออกไปมันก็เอาผลของมัน คือความเร่าร้อนมาให้กับใจของเรา ถ้าเราคิดอย่างนี้ไม่ได้ มันคิดขึ้นมาอย่างนี้ เราต้องกําหนดพุทโธ พยายามกําหนดพุทโธ ตั้งสติไว้ ตั้งสติแล้วยับยั้งมันให้ได้ ยับยั้งให้ได้นะ

เราเป็นคนมีอํานาจวาสนา ดูอย่างโลกเขา เวลาของเขาไม่ค่อยมี เขาต้องประกอบสัมมาอาชีวะของเขา หาเลี้ยงปากเลี้ยงท้องเป็นเรื่องของความทุกข์มาก เราสละออกมาเป็นนักบวช เป็นผู้ประพฤติปฏิบัติ เรามีเวลา ๒๔ ชั่วโมง แต่ทําไมเราประมาทกับความประพฤติของเราล่ะ เราประมาทกับเราเองนะ วันเวลาล่วงไปๆ ออกพรรษาแล้ว เดี๋ยวก็จะออกธุดงค์ออกเที่ยวกันแล้ว สิ่งที่ออกเที่ยวไป เราเที่ยวไปเพื่อหาสิ่งใด เราเที่ยวไปขนาดไหนเราก็ต้องหาหัวใจของเรา หัวใจของเราอยู่กับตัวของเรา แต่เราค้นคว้าไม่ได้ เราหาไม่ได้

เราออกธุดงค์ เห็นไหม ออกธุดงค์ไปก็ให้ค้นคว้าออกมา ออกค้นคว้าขนาดไหน เอาสิ่งนั้นไง สัปปายะ ที่อยู่ที่อาศัย เอาสิ่งนั้นเพื่อจะให้ใจพยายามทําความเพียรกลับมาจากภายใน เปลี่ยนที่ไป เปลี่ยนสถานะไปเพื่อค้นคว้าตัวของเราให้ได้ ถ้าธุดงค์ออกไปอย่างนั้นถึงจะเป็นประโยชน์

ถ้าธุดงค์ไปประสาของเรา เราก็ธุดงค์ของเราไป เห็นสภาวะแบบใดก็คิดไป คิดทางโลกไป นี่ติรัจฉานวิชา ในพระไตรปิฎกว่าไว้นะ แม้แต่เราผ่านไปในบ้านเมืองใด เขาประกอบการค้าสิ่งใด เขาทําสิ่งใด เรื่องนั้นเราไปเห็นขึ้นมา เราไปคิด มันก็เป็นเรื่องการส่งออก

เราธุดงค์ไปสิ่งต่างๆ นั้นเพื่อเป็นประโยชน์กับเรา แต่จริงๆ ขึ้นมา เราก็ต้องค้นคว้าหาใจของเราเหมือนกัน จะไปหรือจะอยู่ ถ้ามันเป็นประโยชน์กับเรา เราต้องเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์ ถ้าอยู่เป็นประโยชน์ เราจะอยู่เป็นประโยชน์ เอาใจของเราให้สงบได้ ความเพียรมันเกิดจากที่นี่ไง ความเพียรเกิดขึ้นมาจากใจ ถ้าหัวใจมีความสงบเข้ามา มันจะเกิดเป็นมรรคขึ้นมา สิ่งที่เป็นมรรคสิ่งนี้มันจะเป็นประโยชน์กับใจ

ถ้ามันเป็นความเพียรขึ้นมา ความเพียรสักแต่ว่า เราทําของเรา สติเราประมาท เราไม่มีความพร้อมในหัวใจ ทําขนาดไหนมันก็เจริญแล้วเสื่อมๆ มันไม่ตั้งมั่นไง ถ้ามันจะตั้งมั่นขึ้นมา เราว่าเราไม่มีอํานาจวาสนา ถ้าเรานะ ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติยังทําความสงบของใจไม่ได้ ถ้าไม่มีหลักเกณฑ์ของใจ แล้วเราจะเอาสิ่งใดเป็นเครื่องอยู่

ถ้าจิตนี้มันสงบขึ้นมา พออยู่พอกินนะ คนเราจะพออยู่พอกินได้เพราะจิตมันเริ่มสงบตัวเข้ามา ถ้ามันสงบตัวเข้ามา มันมีความร่มเย็นของใจ ถ้ามีความร่มเย็นของใจ มันจะเป็นสิ่งที่ว่าเริ่มต้นจากการก้าวเดินไป ถ้าเราก้าวเดินขึ้นไปข้างบน มันจะเป็นประโยชน์กับเรามาก ถ้าเราไม่ก้าวเดินขึ้นไป มันก็เป็นกิเลสดิบๆ อยู่อย่างนี้ กิเลสดิบๆ มันครอบคลุมใจแล้วมันไม่ทําให้เราเป็นกัลยาณปุถุชน

ปุถุชนคนหนาไปด้วยกิเลส สิ่งที่คนหนาไปด้วยกิเลส ธรรมชาติของใจมันเกาะเกี่ยวไปทุกๆ อย่าง รูป รส กลิ่น เสียง เห็นไหม เสียงที่เพราะ เสียงที่พอใจ มันต้องการเสียงนั้น เสียงที่ติฉินนินทา เราไม่ชอบสิ่งนี้เลย สิ่งนี้ให้โทษกับใจ ถ้าเขามาพูดให้เราฟังว่าคนนั้นเคยติฉินนินทาเราไว้ขนาดไหน มันจะแทงใจของเรามากเลย สิ่งนี้มันไม่เป็นประโยชน์กับเราเลย แต่ถ้าคนที่มีปัญญานะ ดูใจของตัวเอง ถ้ากระทบขึ้นมา ใจของตัวเองมันเกิดสภาวะสิ่งใด ถ้าเราดูใจของตัวเอง มันแสดงตัวออกมา เราจับสิ่งนี้แล้วพิจารณาเข้ามา ถ้าเราดูใจของเราเอง มันจะเป็นประโยชน์กับเรานะ

รูป รส กลิ่น เสียง มันเป็นบ่วงของมาร ใจนี้ติดมันไปตลอด เราต้องใช้ความคิดของเรา พยายามใช้ปัญญาของเรา หรือกําหนดพุทโธๆ ของเราขึ้นมา นี่จากดิบๆ ต้องให้มันแห้ง ถ้ามันแห้งขึ้นมา มันเป็นสัมมาสมาธิ ถ้าเป็นสัมมาสมาธิ จิตมันจะมีสติตลอดไป

จิตมันจะสงบเข้ามาขนาดไหน มันจะปล่อยวางเข้ามาขนาดไหน ถ้ามันกําหนดพุทโธได้ เราต้องกําหนดพุทโธตลอดไป เพื่อให้จิตมันละเอียดเข้าไปๆ มันเจริญแล้วเสื่อม มันไม่ตั้งมั่น สิ่งที่ไม่ตั้งมั่น

เอกัคคตารมณ์ จิตนี้มันยกขึ้นวิปัสสนาได้ ถ้าวิปัสสนา มันก้าวเดินไป ออกไปอีกส่วนหนึ่ง ถ้าไม่วิปัสสนา มันก็จะอยู่สภาวะแบบนี้ แล้วมันก็จะไม่มีที่พึ่งไง เร่าร้อนมาก ใจของเราเร่าร้อนขนาดไหน มันไม่มีใครรับรู้ไปกับเรา เราเท่านั้น เราเท่านั้น เห็นไหม

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกว่า พรหมจรรย์นี้ประพฤติปฏิบัติเพื่อเรา ถ้าประพฤติปฏิบัติเพื่อเรา ย้อนกลับมาที่เรา นักปฏิบัติต้องย้อนกลับมาหาตัวเองให้ได้ นักปฏิบัติเป็นผู้ที่พยายามจับความผิดพลาดของตัวเอง ถ้าเราเห็นความบกพร่องของเรา คนอื่นเขาก็เห็นความบกพร่อง เห็นความบกพร่องอันนี้แน่นอน ถ้าเราเห็นความบกพร่องของเรา เราแก้ไขของเราแล้ว ถ้าเราจับ เราพยายามค้นคว้าหาความบกพร่องของเราไม่ได้ ใครก็ติฉินนินทาเราได้ ถ้าเรายังมีความบกพร่องของเรา เราต้องย้อนกลับมาตรงนั้นน่ะ

สิ่งใดบกพร่อง นั่นคือขาดสติ ถ้าขาดสติ ความผิดพลาดมันต้องเกิดขึ้นตลอดไป เรามีความผิดพลาด ล้มลุกคลุกคลานนะ คนเราตกร่องตกเหวยังขาหักได้ แต่ใจของเราล้มลุกคลุกคลานมาตลอด มันทุกข์ยากมาก ความที่มันทุกข์ยากเพราะมันไม่เคยทํา เรื่องของธรรมะ ธรรมะนี้เป็นของที่ละเอียดมาก ลึกซึ้งอยู่ในหัวใจของเรา แล้วเราไม่เข้าใจสภาวะแบบนั้นเลย เราศึกษาธรรม เราฟังครูบาอาจารย์เทศน์มาขนาดไหนก็แล้วแต่ ความคาดความหมายของกิเลส เพราะมันยังดิบอยู่ มันต้องคาดหมาย...มันไม่เป็นอย่างที่เราคาดเราหมายหรอก เพราะเราคาดเราหมาย เรายังไม่เห็นตามความเป็นจริง

เราเห็นตามความเป็นจริงขึ้นมา เราจะกราบพระพุทธเจ้าด้วยความเต็มใจมาก ด้วยความเคารพนบนอบในหัวใจนะ สิ่งนี้มันเกิดขึ้นมา ท่านรู้ได้อย่างไร แล้วเอามาสั่งสอนไว้ขนาดไหน ทั้งๆ ที่ของมีอยู่ เรายังทําของเราไม่ได้ ทั้งๆ ที่ของมีอยู่ เราพยายามทําของเราขึ้นมา สิ่งที่เราทําของเราขึ้นมา เราพยายามกําหนดขึ้นมาให้ได้

สัจจะมี ถ้าเรามีสัจจะ ความเพียรของเราจะเกิดขึ้นมา สัจจะของเราตั้งให้มั่น เราจะนั่งสมาธิ เราจะเดินจงกรม เราจะทําขนาดไหน เราต้องมีสัจจะ สัจจะตั้งขึ้นไปแล้วทําให้ได้แบบที่ตั้งสัจจะไว้ ให้มันมากขึ้นไปเรื่อยๆ

เรานั่งสมาธิ เราไม่ใช่เอาเข็มนาฬิกา เราไม่ใช่ว่าต้องการเอาเวลา ครบเวลาแล้วเราจะเลิก สิ่งนี้ไม่จําเป็น เรานั่งขึ้นมา สัจจะตั้งไว้แล้วเรานั่งไป ผลจะเกิดหรือไม่เกิดนั้นเป็นเรื่องของเขา เรื่องของเรา หน้าที่ของเราคือมีความเพียรอย่างเดียว ความเพียรเกิดขึ้นมากับเรา ความเพียรอันนี้จะชําระกิเลส

เราไม่มีความเพียร แต่เราอยากได้ผลไง เราอยากได้ผล เรามีความจินตนาการ เราต้องการผลอันนั้น ผลอันนั้นจะไม่เกิดกับเราเลย นี่กิเลสดิบๆ มันคิดอย่างนี้ คิดแต่ผล แล้วเหตุมันก็ไม่เกิดขึ้นมากับเรา ถ้าเหตุเกิดขึ้นมากับเรา มันก็เป็นเหตุของเรา เราสร้างของเราขึ้นมา แล้วก็ล้มลุกคลุกคลานนะ ล้มลุกคลุกคลานเพราะความน้อยเนื้อตํ่าใจ เพราะฟังธรรมแล้วไม่ได้ผล

มันจะได้ผลหรือไม่ได้ผลเพราะตัณหาความทะยานอยากเราซ้อนเข้าไป เราซ้อนของเราขึ้นมา ซ้อนว่า “เราเห็นสภาวะแบบนั้น จะต้องทําได้” ดูสิ เวลาเราฟังธรรม เราจับ เรามีประเด็นขึ้นมาเลย เวลาเรานั่งของเรา ทําไมมันไม่เกิดขึ้นมา เห็นไหม จากใจดวงหนึ่ง ใจของครูบาอาจารย์ผ่านสภาวะสิ่งนั้นไป ของที่ว่าเรามองเห็น มองข้ามไป ไม่เป็นประโยชน์กับเราเลย ครูบาอาจารย์จะจับสิ่งนั้นน่ะ

ใจคึกใจคะนอง การแสดงออกมาจากกิริยานั้นมันแสดงออกมาจากใจ ถ้าใจไม่คึกไม่คะนอง มันจะคิดออกมาได้อย่างไร มันจะแสดงออกมาเป็นคําพูด มันแสดงออกมาเป็นกิริยาท่าทาง มันออกมาจากไหน ความไม่มีสติ ความพลั้งเผลอของเรา เราทําไป มันแสดงออกมาถึงว่าใจตัวนั้นมันไม่มีสติ ใจตัวนั้นมันมีความคึกคะนองของมัน มันถึงแสดงออกมาอย่างนั้น

เราจับผิด เราดูใจของเราเข้ามาสภาวะแบบนั้น เราพยายามสร้างของเราขึ้นมา ทําของเราขึ้นมาให้ได้ มันจะคึกมันจะคะนองขนาดไหน เราต้องเริ่มตั้งแต่อดนอน ผ่อนอาหาร เราต้องตั้งกติกากับตัวเราเอง ถ้าเราตั้งกติกากับตัวเราเอง เราเริ่มต่อสู้กับกิเลสของเรา สิ่งที่มันเป็นความดิบๆ เราจะเริ่มต่อสู้ให้มันแห้งไปได้ ให้มันจางไปจากใจของเรา ถ้ามันเริ่มจางไปจากใจของเรา เราพยายามต่อสู้เข้าไปขนาดไหน ต่อสู้เข้าไป สติสัมปชัญญะตั้งเข้าไป มันจะจางไปๆ จนกว่าเรามีความชํานาญของเราไง

ถ้าเรามีความชํานาญ ชํานาญในวสี กําหนดคําบริกรรมขึ้นมา หรือใช้ปัญญาอบรมสมาธิเข้ามา ย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาที่ใจ ดูสภาวะของใจ เพราะธรรมนี้อยู่ที่ใจเท่านั้น เวลาใจทุกข์ ทุกข์มาก ทุกข์ประสาที่ว่ามันแบกรับสิ่งต่างๆ ไว้หนัก ภาระมาก สิ่งนี้หนักใจมากเลย แล้วคําบริกรรมขึ้นมา มันเริ่มเปลี่ยนอาหาร เปลี่ยนกิริยาของมันออกไป อาการของใจ สิ่งที่เกิดขึ้นมา เรากําหนดพุทโธขนาดไหนก็แล้วแต่ มันจะเกิดเป็นภาพนิมิต เกิดเป็นความเห็นต่างๆ มันเป็นอาการของใจ

อาการของใจ สิ่งที่รับรู้สภาวะแบบนั้น เราไล่ต้อนอาการนั้นเข้ามา อาการนั้นมันปล่อยวางอาการเข้ามา มันก็ต้องเป็นตัวมันเอง ปล่อยอาการเข้ามาคือปล่อยรูป ปล่อยรส ปล่อยกลิ่น ปล่อยเสียง ปล่อยสิ่งที่มันไปยึดเกาะ เกาะยึดนั่นน่ะ เพราะมันไม่เข้าใจ ถ้ามันปล่อยเข้ามาๆ เราก็ตั้งสติของเราไว้ ปล่อยสภาวะแบบนั้น ปล่อย ปล่อยแล้วดูเหตุ เหตุมันปล่อยเพราะเหตุใด เหตุมันปล่อยเพราะเรามีสติ เราเห็นโทษของมัน ถ้ายึดสิ่งใด คิดสิ่งใด จําสภาวะสิ่งนั้น มันไม่เคยเป็นผลดีกับใจดวงนี้เลย เกาะสิ่งใด คิดสิ่งใดสภาวะแบบนั้น มันมีแต่ความเร่าร้อน

เราไม่ต้องใช้ว่า เราจะต้องรู้สิ่งนี้ทั้งหมดมันถึงจะปล่อยวางได้ ถ้าเรามีสติ กําลังเราไม่พอ เรากําหนดพุทโธๆ มันก็ปล่อยวางได้ หัดปล่อยอย่างนี้ให้เห็นโทษของมัน ถ้าเราเห็นโทษของมัน มันจะปล่อยขาดนะ ปล่อยขาดจากรูป รส กลิ่น เสียง ถ้ามันปล่อยขาดจากรูป รส กลิ่น เสียง นี่เป็นกัลยาณปุถุชน ถ้ากัลยาณปุถุชน เริ่มยกขึ้นไง ยกขึ้นค้นคว้าหา หากาย หาเวทนา หาจิต หาธรรม มันจะเกิดสภาวะของปัญญา ขั้นของปัญญา

ความคิดต่างๆ ของเราที่เราคิด กิเลสดิบๆ มันคิดประสาโลก คิดธรรมะมันก็เป็นเรื่องของโลก เพราะมันเป็นโลกียะ สิ่งที่เป็นโลกียะ คิดขนาดไหนมันจะออกไปเรื่องของโลกทั้งหมดเลย คิดเทียบออกมาไง เห็นไหม สวรรค์มันก็อยู่ในพระไตรปิฎกซะ นรกมันก็เป็นชื่อของนรกซะ มันไม่เห็นตามความเป็นจริงไง นี่มันคิดเทียบคิดเคียงไป

แต่พอจิตมันสงบเข้ามาๆ จิตมันจะรู้สภาวะตามความเป็นจริงของมัน เวลาจิตสงบขึ้นมา มันสามารถเห็นสิ่งนั้นก็ได้ถ้าคนมีอํานาจวาสนา ถ้าคนไม่มีอํานาจวาสนา สงบเข้ามา มันเป็นความรู้ของใจไง มันไม่ใช่นรกสวรรค์ในตํารา มันจะเป็นนรกสวรรค์ในหัวใจของเรา หัวใจเราสงบเข้ามา มันมีความสุขขึ้นมา เวลามันทุกข์ร้อน มันตกนรกทั้งเป็นเหมือนสภาวะแบบนั้น นี้เป็นการยืนยันกับใจ

แล้วถ้ายกขึ้นวิปัสสนาขึ้นมาได้ ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม สิ่งนี้ถ้าเราวิปัสสนานะ เราต้องแยกแยะใคร่ครวญออกไป มันจับต้องสิ่งนี้ได้ ขณะจับต้องสิ่งนี้ได้จะมีความตื่นเต้นกับใจมาก ถ้าใจเห็นสภาวะแบบนี้ ขั้นของปัญญามันจะเกิด สิ่งที่เกิดปัญญาขึ้นมาเพราะเราเห็นสภาวะสิ่งนี้เป็นจริง สิ่งที่เป็นสภาวะจริงขึ้นมา เราพิจารณาไป ถ้าเราพิจารณาสิ่งนี้ มันปล่อยวางเข้ามา เห็นไหม ถ้ามันปล่อยวาง มันจะเกิดกับดักของกิเลสไง กิเลสมันจะดักสิ่งนี้ไว้ ดักสร้างสภาวะไง ถ้าเราพิจารณาจนปล่อยวาง ถ้ามันปล่อยวางแล้วมันไม่มีเหตุมีผล เวลามันเสื่อม มันจะเสื่อม พอมันปล่อยวาง เราก็เข้าใจว่าสิ่งนี้ เราเข้าไปติดกับดัก กิเลสมันดักไว้

เวลากิเลสมันดิบๆ เราต้องต่อสู้กับมัน ต่อสู้เพื่อให้มีโอกาส ให้เรามีโอกาสได้จิตนี้สงบ ได้ผ่อนคลายความทุกข์ร้อนของใจ เราก็มีความสุขขึ้นมาแล้ว เราก็เข้าใจสภาวะสิ่งนั้น ถ้าติดสิ่งนี้ มันก็ติด มันก็วนเวียนอยู่ในกิเลสดิบๆ สภาวะนั้น นี่สภาวะที่เจริญแล้วเสื่อมไง เดี๋ยวไม้มันก็สด เดี๋ยวไม้มันก็แห้ง สภาวะอย่างนี้มันจะทรงสถานะของมันอยู่สภาวะแบบนั้น

แต่ถ้าเราใช้ขั้นของปัญญาวิปัสสนาขึ้นไป เห็นกาย เห็นเวทนา เห็นจิต เห็นธรรมก็เหมือนกัน มันพิจารณาเข้าไปแล้วมันจะปล่อยวางสิ่งนี้ ถ้าปล่อยวางสิ่งนี้ มันติดกับดักเพราะมันเวิ้งว้าง เราไม่เคยเห็นสภาวะแบบนั้น เราว่าสิ่งนี้เป็นธรรมไง นี่เราตกไปในกับดักของกิเลส มันดักเราไว้นะ แล้วมันก็เริ่มเสื่อมไปๆ จนล้มลุกคลุกคลานนะ ล้มลุกคลุกคลานว่า “ทําไมเราพิจารณาของเราแล้ว มันตามความเป็นจริงแล้ว มันปล่อยวางแล้ว ทําไมมันเสื่อมไป” จนน้อยเนื้อตํ่าใจ จนจะทําอีก จนเริ่มประพฤติปฏิบัติใหม่ มันก็พยายามก้าวเดินของมันไป ล้มลุกคลุกคลานสภาวะแบบนั้น

แต่ถ้าเราวิปัสสนา วิปัสสนาโดยถูกทางมันก็ปล่อยวางเหมือนกัน พอมันปล่อยวางเหมือนกัน มันตกเข้าไปในกับดัก ถูกก็เข้ากับดัก ผิดก็เข้ากับดัก กับดักของกิเลส เพราะมันไม่สมุจเฉทปหาน ถ้ามันสมุจเฉทปหาน มันจะพ้นออกไปจากกับดักของกิเลส

มันทํากับดักอันนี้ ทําลายกับดักอันนี้ออกไปนะ มันจะพ้นออกไป แต่ถ้ามันตกเข้าไปในกับดัก มันปล่อยวางแล้วมันก็เทียบเคียง สร้างความเห็น ความเป็นไปของใจ ใจจะเข้าสภาวธรรม เพราะสภาวธรรมมันเป็นความว่าง ความปล่อยวาง มีความสุข อันนี้มันก็เป็นความสุขนะ เป็นความสุขมันเป็นอาการของใจ ใจเกิดสภาวะแบบนั้น แต่มันก็ลังเลสงสัย มันจะสงสัยในตัวมันเอง สงสัยว่าสิ่งนี้มันคืออะไร มันไม่มีคําตอบ มันไม่สมบูรณ์หรอก แต่มันก็เข้าใจไง เพราะมันตกเข้าไปในกับดัก

กิเลส ธรรมในกิเลสไง กิเลสนี้เป็นคนสร้างสถานะของธรรมขึ้นมา สถานะของความว่าง ความว่างในอํานาจของกิเลส ธรรมอยู่ใต้อํานาจของกิเลสมันก็มีความลังเลสงสัย แต่เพราะเราไม่เข้าใจ แล้วเราตกไปในกับดักอันนั้น เราก็ว่าไป

จากว่าเป็นโสดาบัน เป็นสกิทาคามี เป็นอนาคามี คาดหมาย ใจนี้คาดหมายไปเรื่อยๆ คาดหมายว่าอันนั้นเป็นผล นี้เป็นกับดักของกิเลสนะ กิเลสมันดักสิ่งนี้ไว้ แม้แต่การประพฤติปฏิบัติ เราว่าสิ่งนี้เป็นตามความเป็นจริง เราเห็นของเราขึ้นมาตามความเป็นจริง...มันเป็นธรรม ธรรมใต้อํานาจของกิเลส ไม่ใช่ธรรมตาม “ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม” ถ้าผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มันจะเห็นสภาวะไม่เป็นแบบนั้น มันพิจารณากายซํ้าไง พอมันว่างขนาดไหน เราก็พิจารณาตรงนี้ แล้วเราไม่ก้าวเดิน ไม่ก้าวเดินว่าเป็นโสดาบัน เป็นสกิทาคามี เป็นอนาคามี อารมณ์อย่างนี้เป็นโสดาบัน อารมณ์อย่างนี้เป็นอนาคามี นี่มันเป็นการสร้างภาพ กิเลสมันร้ายมาก เห็นไหม

กิเลสในใจของเรา เราคิดว่าการประพฤติปฏิบัตินี้เพื่อจะเป็นการต่อสู้กับกิเลส จะเป็นการทําลายกิเลสให้กิเลสออกไปจากใจ กิเลสนี้มันกลับพลิกแพลงไง มันเอาธรรม สร้างสถานะของธรรมว่าอันนี้เป็นธรรม หลอกเราอีกชั้นหนึ่ง แล้วเราก็ก้าวเดินสิ่งนั้นไป...จะไม่สมความปรารถนา มันจะเจริญแล้วเสื่อมๆ แต่เราต้องรักษาสถานะแบบนั้น มันยังไม่ถึงที่สุด ถ้ามันถึงที่สุดนะ มันจะเสื่อมของมันออกไปทั้งหมดเลย เราจะไม่มีสิ่งใดเหลือไว้ในหัวใจเลย มันจะกลับ มันจะผ่อน เสื่อมออกมาหมด ถึงเวลาแล้วมันเสื่อมออกมา

ครูบาอาจารย์ถึงได้พยายามชี้นําไง พยายามรื้อสถานะของใจ อาการของใจอย่างนี้ เราจะนอนใจไม่ได้ เราจะต้องยกขึ้นวิปัสสนา ต้องใช้ความรอบคอบ ความรอบคอบของการประพฤติปฏิบัติ เราต้องหมั่นแยกหมั่นแยะ แล้วอย่าส่งไปอนาคต มันจะเป็นการส่งไปอนาคต เห็นไหม ต้องการความมักง่าย ต้องการความสะดวกสบาย ตั้งแต่ขั้น ๑ ขั้น ๒ ขั้น ๓ ขั้น ๔ มันจะสร้างสถานะเป็นสภาวะแบบนั้น

มันไม่ต้องก้าวเดินส่งไปในอดีต ไม่ต้องก้าวส่งไปในอนาคต ให้มันอยู่ในปัจจุบันนี้ พิจารณากายซํ้าแล้วก็พิจารณากายซํ้าอีก เพราะสิ่งที่กิเลสมันมีอยู่ กับดักของมัน มันดักของเราไว้ แล้วมันก็สร้างกลไกของมัน สร้างอาการของใจของมันขึ้นมาให้เราเข้าใจตามสภาวะแบบนั้น สิ่งนี้มันเป็นความจริง ทําไมเราสงสัยล่ะ มันจะมีความสงสัยเพราะมันไม่สมุจเฉทฯ ถ้าไม่สมุจเฉทฯ เห็นไหม วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส สังโยชน์ ๓ ตัวมันจะขาดไป ความวิจิกิจฉาสิ่งนั้นจะไม่มี มันจะเป็นตามความเป็นจริง

เหมือนกับเราเปิดประตูเข้าบ้านไป เราเข้าไปในบ้านของเรา เราจะไปสงสัยสิ่งใดในบ้านของเรา เพราะเราเปิดประตูของเราเข้าไปเอง แต่ขณะที่เราไม่ได้เปิดประตู เราเดินรอบบ้านของเรา เราใคร่ครวญว่าในบ้านของเรา เครื่องยนต์กลไกสิ่งต่างๆ จะวางไว้ตรงไหน มันก็คิดของมัน จินตนาการของมันสภาวะแบบนั้น มันจะจินตนาการคาดหมายตลอดไป แล้วก็ว่าเป็นของเราๆ นะ มันก็เดินวนอยู่รอบบ้านนั้นน่ะ นี่กิเลสมันดักไว้อย่างนี้ สิ่งที่เป็นนามธรรม เวลาจิตสภาวะมันเกาะเกี่ยวกันอย่างนั้น มันจะไปไหนไม่ได้ มันจะวนเวียนอยู่ในหลักของใจ วนอยู่ตรงนั้นน่ะ เราถึงต้องพลิกแพลง เราต้องใช้ปัญญาของเราใคร่ครวญ

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ความยากง่ายมันยากตรงนี้ ยากตรงเริ่มต้น เริ่มต้นมันเข้าถูกทางไม่ได้ มันยังเข้าไม่ถูกทาง ถ้ามันเข้าถูกทาง เห็นไหม เข้ากระแส ถ้าเข้ากระแส เราประพฤติปฏิบัติไป กระแสจะส่งขึ้นไป สูงขึ้นไปๆ แล้วจะเห็นตามความเป็นจริง ถ้าไม่เข้ากระแส มันก็พาวนๆ ถึงเวลาแล้วมันก็จะเสื่อม จิตนี้ต้องเสื่อมแน่นอนเพราะเป็น สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา สภาวธรรมทั้งหลายต้องเสื่อมตลอดไป มันจะต้องเป็นอนัตตา ธรรมชาติของมันเป็นแบบนั้น

สรรพสิ่งในโลกนี้ไม่มีสิ่งใดคงที่ ขณะที่ว่ามันเจริญอยู่นี้ เราถึงจะต้องมีความรอบคอบ ต้องจับตรงนี้ จับกาย เวทนา จิต ธรรม แล้ววิปัสสนาซํ้าแล้วซํ้าเล่าอยู่ตรงนี้ อย่าก้าวเดินไป ก้าวเดินไปข้างหน้าไง ว่าสิ่งนี้ผ่านขึ้นมาแล้ว ผ่านขั้นตอนของเราขึ้นไป แล้วก็ไปอนาคต สภาวะแบบนั้นจะไม่เป็นประโยชน์กับเราเลย เป็นการที่กิเลสมันชักนําไป เป็นธรรมของกิเลส กิเลสสร้างสถานะของธรรมขึ้นมาให้เราเชื่อ แล้วเราอยู่ใต้อํานาจของกิเลสนี้มาตั้งแต่ครั้งไหนก็ไม่มีต้นไม่มีปลาย เราก็ต้องตามสภาวะแบบนั้น สภาวะของกิเลสครอบงําเราไป

ถ้ากิเลสครอบงําเราไป เราก็จะต้องล้มลุกคลุกคลาน สิ่งที่ล้มลุกคลุกคลานเพราะเราไม่ยืนอยู่บนปัจจุบัน ถ้าเรายืนอยู่บนปัจจุบันนะ สิ่งใดจะเกิดขึ้นให้มันเกิดไป เราเป็นคนดูต่างหาก สิ่งที่เกิดขึ้นนี้เป็นอาการของใจทั้งหมด ใจนี้มันพลิกแพลงตลอดไป แล้วมันซุกซ่อนนะ กิเลสมันบังสิ่งนี้อยู่ แล้วมันซุกซ่อนอยู่ในหัวใจของเรา แม้แต่การประพฤติปฏิบัติ มันก็มีเล่ห์เหลี่ยมของมัน ให้เราเห็นสภาวะว่าปล่อยวางๆ มันวางเพราะมันหลบไง มันหลบอยู่ในหัวใจ มันหลบแล้วมันก็สร้างสถานะของมันขึ้นมา มันรักษาพื้นที่ รักษาหัวใจนี้เป็นที่อยู่ของมัน มันก็อยู่สภาวะแบบนั้นตลอดไป

ถ้าเราพลาดนะ เราพลาด เราจะเสียเวลา อย่างน้อยเสียเวลา อย่างมากทําให้เราหมดกําลังใจ เวลามันเสื่อมขึ้นไป เราจะน้อยเนื้อตํ่าใจ เราประพฤติปฏิบัติ คนทําคุณงามความดีทําไมไม่ได้ความดีตอบแทน เราทําดีขนาดนี้ ความดีของเราทําไมมันถึงเสื่อมอย่างนี้

เวลามันเสื่อม มันเสื่อมสภาวะแบบนั้น แต่ทุกคนผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมันจะมีอุปสรรคสภาวะแบบนี้เกิดมาตลอด สิ่งนี้เกิดขึ้นมา เกิดขึ้นมาเพราะเราไม่เข้าใจ เกิดขึ้นมาเพราะว่ากิเลสมันมีอํานาจเหนือกว่า ความผิดพลาดจะเป็นครู ครูของเรา นี่ความผิดพลาด เราจะไม่ทําสิ่งนั้น มันก็มีความตั้งใจขึ้นมา มันเข็ดไง เวลาพลาดขึ้นมาแล้วมันเข็ดมากนะ นี่ทุ่มนะ

งานของโลกเวลาเขาแบกหามขึ้นมา จะทํางานขนาดไหนมันก็ใช้กําลังของร่างกาย กําลังของผู้บริหารก็ใช้ความคิดบ้าง แต่ในการประพฤติปฏิบัติมันใช้ทั้งหมดนะ แรงงานสมอง โลกเขาว่าแรงงานสมอง ผู้ที่บริหารนี้ใช้สมอง ใคร่ครวญต่างๆ ของเราแรงงานใจ ถ้าจิตมันไม่สงบขึ้นมา ใจมันจะยกขึ้นวิปัสสนาอย่างไร เพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจ

เวลาภาวนามยปัญญามันเกิด เราจะเห็นตามความเป็นจริงว่าแรงงานใจ ใจทํางานมันทุกข์ยากมาก แล้วมันเจริญแล้วเสื่อมๆ มันยิ่งล้มลุกคลุกคลานใหญ่ เราถึงต้องมีศีล เราถึงต้องมีขอบเขตบังคับไว้ แล้วเวลาเราเดินปัญญา ธรรมมันก้าวเดินไป เดินไปในหนทางนั้น หนทางของธรรมที่มันจะก้าวเดินไป เจริญแล้วเสื่อมขนาดไหน เราก็เริ่มต้นได้ เราก็ทําของเราได้

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสร้างบารมีมา ถึงว่า เป็นพุทธภูมิ แต่เวลาประพฤติปฏิบัติ ๖ ปี ความทุกข์อันที่วิกฤติอุกฤษฏ์ขนาดไหน ไม่มีใครทําได้เท่ากับองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ความเจริญแล้วเสื่อมของเรา มันเป็นแค่ขี้เล็บขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก ถ้าเราสร้างกําลังใจของเราอย่างนี้ เราจะเริ่มก้าวเดินนะ เสื่อมให้มันเสื่อมไป ความผิดพลาดขนาดไหนให้มันเป็นไป แล้วเราก็ย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาทําความสงบของใจให้ได้ สร้างพลังงานของเราขึ้นมา

อาหาร ถ้าเราหาสิ่งที่ประกอบอาหารมา เราประกอบไม่เป็น บางอย่างมันก็เน่าเสียไป บางอย่างมันก็ใช้เวลาหน่อย อย่างเช่นนํ้าตาล อย่างเช่นนํ้าปลา มันจะเน่าเสียไปได้ช้า แต่ถ้าเป็นผักสดมันจะเน่าเสียได้เร็ว นี้ก็เหมือนกัน ในการที่เราประกอบความเพียรของเรา มันไม่สมควร มันไม่สุกขึ้นมา ถ้าเราประกอบเป็นอาหารขึ้นมา อาหารนั้นเราเก็บไว้ มันสุกแล้วเราจะเก็บไว้ได้นานต่อไป แล้วถ้าเกิดเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา เราทําให้สุกขึ้นมา มันจะไม่เน่าเสียเลย มันจะเป็นอกุปปธรรมไง สิ่งที่ไม่เสื่อม มันจะไม่เสื่อมเพราะมันมีเหตุมีผล มันจะไม่มีเหตุมีผลเพราะว่ามันไม่มัคคะ มันไม่ตามความเป็นจริง นี่ขั้นของปัญญา

ถึงต้องย้อนกลับมา ซํ้าแล้วซํ้าเล่า พยายามทําของเรา ย้อนกลับเข้ามา พิจารณากายของเรา หรือพิจารณาจิตของเรา จิตของเรายังมีความทุกข์อยู่ จิตของเรายังเกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้อยู่ สิ่งที่มันเกาะเกี่ยวคือความลังเลสงสัย ถ้ามันมีความลังเลสงสัย สงสัยในเรื่องของธรรม ถ้ามันยังสงสัยในเรื่องของธรรม มันไม่เป็นความเป็นจริง

ถ้ามันวิปัสสนาจนมันปล่อยนะ มันปล่อย ปล่อยจนมันขาด สิ่งที่กิเลสมันขาดออกไปจากใจ มันไม่ใช่ความลังเลสงสัย มันเป็นความเห็นซึ่งๆ หน้า มันเป็นความกระทบของใจ มันเห็นกิเลสขาดออกไปจากใจ เห็นไหม ขันธ์ไม่ใช่จิต จิตไม่ใช่ขันธ์ ทุกข์ไม่ใช่จิต จิตไม่ใช่ทุกข์ มันจะปล่อยวางตามความเป็นจริง เห็นสภาวะหลุดออกไปตามความเป็นจริง สังโยชน์นี้ขาดออกไปเลย สิ่งนี้ต่างหากถึงเป็นผลงานของใจ ถ้าใจวิปัสสนาถึงสิ่งนี้ กับดักอันนี้ เราทําลายกับดัก

ถ้าเราไม่ทําลายกับดักสิ่งนี้นะ กิเลสมันสร้างกับดักไว้ การประพฤติปฏิบัติ เราอย่าเข้าใจว่าเราประพฤติปฏิบัติแล้วมันจะเป็นคุณงามความดีตลอดไป การประพฤติปฏิบัติ เพราะธรรมคือธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมนี้เป็นสภาวะความเป็นจริง เป็นกลาง สิ่งที่เป็นกลาง “สภาวะธรรมชาติ สิ่งที่เป็นธรรมชาตินี้คือธรรมทั้งหมด” นั้นมันเป็นกฎทฤษฎีตามความเป็นจริง ธรรมชาตินี้เคลื่อนตัวไปตลอด สภาวะใจของเราก็เคลื่อนตัวไปตลอด แล้วกิเลสมันอาศัยสิ่งที่มีชีวิตไง สภาวะของธรรมชาติ เห็นไหม ธาตุทั้ง ๔ เขาไม่มีชีวิต เขาเป็นไปตามโลก โลกแปรสภาพไปอย่างไรเขาก็แปรสภาพไปอย่างนั้นตามแต่โลกเขา โลกเจริญแล้วเสื่อมสภาวะแบบนี้ตลอดไป

ธาตุ ๔ ของเราก็เหมือนกัน ร่างกายของเรามีดิน นํ้า ลม ไฟ เหมือนกับธรรมชาติอันนั้น แต่หัวใจล่ะ หัวใจเป็นธาตุรู้นี้สําคัญกว่า ธาตุรู้อันนี้ถ้าโดนกิเลสปกครองอยู่ มันก็เป็นเรื่องของโลกตลอดไป แต่ถ้าเราวิปัสสนาเข้ามาจนมันปล่อยวาง จนมันขาดออกไป สภาวธรรมอันนี้มันถึงเป็นธรรมของใจดวงนั้น มันไม่ใช่ธรรมชาติที่เป็นภายนอก มันเป็นธรรมชาติของใจดวงนั้น เพราะใจดวงนั้นรู้สภาวะตามความเป็นจริง แล้วพิจารณาจนปล่อยวาง ขาดออกไปตามความเป็นจริง นั่นน่ะ ใจดวงนั้นต่างหากถึงจะไม่เสื่อม สิ่งที่ไม่เสื่อมนี้เป็นอกุปปธรรม รู้ตามความเป็นจริง นี้คือสภาวะตามความเป็นจริง แล้วพยายามก้าวเดินต่อไป

สิ่งที่ก้าวเดินต่อไป มันเริ่มต้นเข้าไป กับดักอันนี้ไม่ค่อยรุนแรง มันจะมีกับดักไปทุกชั้นนะ กับดักคือว่าถ้าสังโยชน์มันขาด นี่คือกับที่มันดักใจไว้ สิ่งนี้มันมัดใจกับกิเลส กิเลสมีอยู่ในหัวใจ แล้วมันเป็นสภาวะของกิเลส นี้มันคือตัวสังโยชน์ มันเป็นสภาวะแบบนั้น แล้วมันอยู่สิ่งนี้ อยู่ที่ใจ เห็นไหม จิตสํานึก จิตใต้สํานึก จิตก่อนสํานึก สิ่งนี้มันลึกลับมหัศจรรย์อยู่ในใจนั้นมาก ในใจของเรามันมีความลึกลับมหัศจรรย์ งานของเราถึงเป็นงานผู้ที่ประเสริฐไง

งานของโลกเขาทําขนาดไหนมันก็เป็นไปสภาวะแบบนั้น ผู้ที่ประกอบสัมมาอาชีวะประสบความสําเร็จก็มี ล้มลุกคลุกคลานตามกระแสโลกก็มี ทําขนาดไหนเขาก็ดํารงชีวิตได้ เพราะว่าเกิดขึ้นมาดํารงชีวิตไปจะมีความสุข-ความทุกข์ ถึงที่สุดก็ต้องตายไป แต่เราเป็นผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ชีวิตของเรา เราสละสิ่งนั้นออกมา แล้วเราค้นคว้าสิ่งที่ว่าคนเขามองไม่เห็น เห็นไหม ดูอย่างเทวดาจะมาฟังธรรม จะฟังธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ฟังธรรมของครูบาอาจารย์ แล้วสภาวธรรมอย่างนี้เรารู้ขึ้นมาจากใจของเรา มันเป็นความละเอียดในหัวใจ สิ่งที่หัวใจละเอียด งานอันนี้ต่างหากเป็นงานอันประเสริฐ

เวลาทุกข์ร้อนขนาดไหนมันก็เป็นความทุกข์ร้อนของใจดวงนี้ ถ้าใจดวงนี้พิจารณาเข้ามา สิ่งนี้มันขาดออกไป เห็นนะ “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องแปรสภาพเป็นธรรมดา” มันจะไม่ทุกข์ร้อนไปกับเขา มันวางไว้ไง เห็นสิ่งใดก็อยู่อย่างนั้น รับรู้แล้วไม่ไปตามเขา ขณะที่ว่าเป็นกัลยาณปุถุชนมันยังปล่อยวางรูป รส กลิ่น เสียงไว้ตามความเป็นจริงแล้ว กําหนดใจขึ้นมา กําหนดได้ง่าย ทําสมาธิได้ง่าย เพราะเรารักษาสมาธิ ยกขึ้นวิปัสสนาจนเห็นความเป็นจริงว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องดับเป็นธรรมดา”

ดับ เห็นไหม ขันธ์มันเกิดจากใจ สัญญาเกิดจากใจ สังขารเกิดจากใจ เกิดจากใจทั้งหมด แล้วมันดับ ใจนี้เข้าไปรู้เรื่องกาย เห็นสภาวะกาย พิจารณากายจนมันปล่อย จนมันขาด สิ่งที่ขาด แล้วเราก็ก้าวเดินขึ้นมาภายใน สิ่งที่เป็นภายใน เห็นไหม

ทําความสงบของใจ ใจนี้ต้องมีความสงบเป็นพื้นฐาน แล้วยกขึ้นวิปัสสนา สภาวะของจิตที่มันข้องเกี่ยวอยู่ อุปาทานของใจจะข้องเกี่ยวอยู่กับสภาวะแบบนี้ สภาวะของร่างกาย ความเป็นอยู่ เวลาเราเหนื่อย เวลาเราทุกข์ยาก จิตมันก็เกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้ แล้วมันก็เอาสิ่งนี้มาเป็นอารมณ์ของมันอีกชั้นหนึ่ง สิ่งใดที่ไม่พอใจ สิ่งใดที่ขัดใจ แล้วเราก็เอาอารมณ์ที่ขัดใจนี้เป็นตัวตั้ง แล้วเราก็คิดเรื่องของความขัดใจ เป็นดาบ ๒ ดาบ ๓ ซํ้าแล้วซํ้าเล่า ฟาดฟันจิตของเราให้มันมีแต่ความทุกข์ร้อนไง เราถึงต้องทําความสงบของใจเพื่อจะไม่ให้มีดาบ ๒ ดาบ ๓ ซํ้าเข้ามาให้หัวใจเราทุกข์ร้อนไป

เราไม่ทุกข์ร้อน ให้ใจมันสงบขึ้นมา ไม่ทุกข์ร้อนกับสิ่งนั้น แล้วเราจะจับตัวที่ว่ามันเกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้นให้มาเป็นต้นทุน ต้นทุนในการวิปัสสนา ให้สภาวะของใจ ให้เห็นว่าธาตุนี้เป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ ตามความเป็นจริงของเขา เขาเป็นความจริงอย่างนั้นแน่นอน ร่างกายของเรามันประกอบไปด้วยธาตุ ๔ แต่มันมีชีวิตนี้ ไออุ่นนี้รักษาไว้ มันถึงยังเป็นเราอยู่ตลอดไป สิ่งที่เป็นเรา เราเอามาใคร่ครวญสิ่งนี้ให้ใจรู้สิ่งนี้ตามความเป็นจริง ถ้าใจรู้สิ่งนี้ตามความเป็นจริง รู้เห็นสภาวะตามความเป็นจริง แล้วมันก็จะปล่อยวางสิ่งนี้ไว้ตามความเป็นจริง

สิ่งนี้ไม่ใช่เรา เราก็ไม่ใช่สิ่งนี้ อาศัยกันอยู่เพราะมีกรรม กรรมเป็นกรรมดี กรรมดีเพราะเรายกขึ้นวิปัสสนา กรรมดีเพราะเราใช้สิ่งนี้เป็นพื้นฐาน เป็นงานไง เอากายกับใจนี้เป็นงาน งานของโลกเขาเป็นงานแสวงหาเรื่องของโลก งานของเรา คือว่าทําคุณงามความดี สร้างสิ่งถาวรวัตถุในศาสนา ว่าสิ่งนั้นเป็นงานๆ นั้นก็เป็นงานบุญเป็นงานกุศล เป็นงานจากภายนอก

แต่งานของเรา งานในหัวใจกับงานในธาตุ ๔ ขันธ์ ๕ ใจกับธาตุ สิ่งที่อาศัยกันอยู่ เราเอาสิ่งนี้เป็นเนื้องาน สิ่งที่เป็นเนื้องาน เห็นไหม จับสิ่งนี้ให้ได้ ทําความสงบของใจแล้วดูความเป็นไปของมัน เราตั้งนะ ถ้าพิจารณากาย มันจะคืนสภาวะของมัน นํ้าจะเป็นนํ้า ดินจะเป็นดิน ลมเป็นลม ไฟเป็นไฟ มันคลายตัวออกไป เราเห็นสภาวะแบบนั้นหลายครั้งเข้าๆ ถ้าเราเห็นสภาวะ นี่งานเกิดขึ้นมา ปัญญามันก็เกิด ถ้างานของเราไม่เกิด ปัญญาของเรามันก็ล้มลุกคลุกคลาน

สิ่งที่ล้มลุกคลุกคลาน นี่เข้าไปในกับดัก กับดักอันนี้ไม่รุนแรง มันจะเดินไปตามสภาวะของมัน เพราะกับดักอันแรกมันเป็นการฝึกฝน กับดักอันแรกทําให้เราเข้าใจสภาวะแบบนั้น ล้มลุกคลุกคลานมาขนาดไหน เราผ่านจากกับดักอันแรกขึ้นมาได้ เราจะพ้น เราเอาอันนั้นเป็นพื้นฐาน แล้วเอาสิ่งนี้มาใคร่ครวญกับสภาวะตามความเป็นจริง ถ้ามันเกิดเป็นกับดัก คือว่ามันปล่อยวางขนาดไหน เราจะเชื่อ เราก็ไม่เชื่อ เราทําของเราตลอดไป จนถึงที่สุดมันจะปล่อยวางกันนะ กายเป็นกาย จิตเป็นจิต จะแยกออกจากกัน กายกับจิตจะแยกออกจากกันโดยสภาวะตามความเป็นจริงของเขา

ธรรมะเป็นเรื่องจริงอยู่แล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรมจากใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เห็นสภาวะแบบนี้เป็นความจริง จริงในใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าไง มันเป็นความจริงแน่นอน แต่เพราะเราศึกษาธรรมแล้วเราประพฤติปฏิบัติ กิเลสมันอยู่ในใจของเรา เราก็ว่าเรารู้ธรรม

เรารู้ธรรม เรารู้โดยกิเลสมันพารู้ด้วย มันรู้โดยสังโยชน์ที่มันยังผูกมัดอยู่ด้วย เพราะสังโยชน์มันไม่ได้ขาดออกไปจากใจ มันไม่ขาดออกไปจากใจ เราจะเห็นธรรมสภาวะแบบนั้นได้อย่างไร ในเมื่อกิเลสมันบังตาไว้ สังโยชน์มันบังตาไว้ เราก็ต้องเห็นในสิ่งที่กิเลสมันบังตาไว้ มันบังตาเราขนาดไหน เราก็รู้ไปขนาดนั้น มันถึงไม่เป็นสภาวธรรมของใจดวงนั้นไง มันไม่เป็นสภาวธรรมของใจดวงนั้นเพราะมันไม่เกิดการใคร่ครวญ มันไม่เกิดปัญญาญาณ

สิ่งที่เป็นปัญญาญาณมันใคร่ครวญสิ่งนี้ มันพิจารณาบ่อยครั้งๆ จนซํ้าแล้วซํ้าเล่า มันก็เป็นสภาวะความจริงอย่างนี้ แล้วเห็นสภาวะความเป็นจริงอย่างนี้จนใจนั้นยอมรับความจริงอย่างนี้ มันถึงจะปล่อยวางขาดออกไป กายเป็นกาย จิตเป็นจิต เวิ้งว้างมาก...ติดตรงนี้ก็ได้ ถ้าติดตรงนี้มันก็จะไม่ก้าวเดินต่อไป ถ้าไม่ติดตรงนี้ มันก็จะยกขึ้นไปได้

กับดักอันนี้มันจะเป็นกับดักที่รุนแรงมาก สิ่งที่รุนแรงเพราะมันจะไม่ยกขึ้นวิปัสสนา จะติดความสุขอันนี้ ว่างอยู่อย่างนั้นตลอดไป สิ่งนี้ว่าง รักษาใจอยู่ นั่นน่ะ กิเลสมันพารักษา แต่ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติจะไม่รู้เลยว่านี้กิเลสรักษา เพราะมันเป็นความสุข มันเป็นความว่างอย่างยิ่ง ความว่างอย่างยิ่งเพราะใจนี้มันปล่อยวางกายมาแล้ว แล้วมันก็ไปอยู่ในตัวของมันเอง นี้คือตัวจิต สิ่งที่ตัวจิตนี้ถ้าเรามีอํานาจวาสนา เราพยายามยกขึ้นนะ

เราศึกษาธรรมมา มรรค ๔ ผล ๔ สิ่งนี้มันจะเตือนใจเรา ถ้าเตือนใจว่างานของเรายังมีอยู่ สิ่งที่ยังมีอยู่ เราจะต้องทําความสงบของใจให้ลึกเข้าไป จิตนี้ว่าง ว่างเพราะมันปล่อยวางกิเลสเข้ามา แต่ถ้ามันเป็นสัมมาสมาธิ คือพลังงานมันจะเกิดไง ถ้าเรามีพลังงานตัวนี้ขึ้นมา แล้วเราใช้พลังงานนี้ใคร่ครวญ ถ้าใคร่ครวญ ข่ายของปัญญากางออกไป ถ้าข่ายของปัญญาเรากางออกไป เราพยายามค้นคว้าของเราให้ได้ ถ้าค้นคว้าของเราได้

เรดาร์ เวลาเขาจับสิ่งที่แปลกปลอมเข้ามาในคลื่นของเรดาร์ มันจะเห็นสิ่งนั้น เป้าหมายสิ่งนั้น นี้ก็เหมือนกัน ข่ายของปัญญาเหมือนกับเรดาร์ เราค้นคว้าไง เราค้นหาสิ่งที่ว่ามันเป็นกิเลสในหัวใจของเรา มันเป็นนามธรรม มันละเอียดลึกซึ้ง แล้วมันซ่อนอยู่ในหัวใจของเรา

งานของเราคืองานค้นคว้าใจของเราเอง ถ้าเราค้นคว้าใจของเราเองขึ้นมา เราจะเข้าไปจับต้องกามราคะได้ สิ่งที่เป็นกามราคะนี้ ถ้าพิจารณาจิตนี้ มันเป็นขันธ์อันละเอียดอยู่กับจิตนั้น ถ้าพิจารณากายนะ สิ่งนี้เป็นอสุภะ

สิ่งที่ว่าเป็นอสุภะข้างนอก อสุภะที่เริ่มต้นเข้ามา เราเห็นมันเป็นความเปลี่ยนแปลง ความเสื่อมสภาพของกายเท่านั้น แต่ถ้าเห็นอสุภะจากภายใน มันจะเห็นจากจิต จากภายในอันนั้น มันจะเป็นอสุภะนะ มันเป็นความเสื่อมสภาพ มันเป็นความเปื่อยเน่าของร่างกายนั้น ร่างกายนั้นจะเปื่อยเน่า ถ้ามีสติ ถ้ามีสัมมาสมาธิจับสิ่งนี้ได้ มันจะตั้งสภาวะสิ่งนี้แล้วใคร่ครวญแยกแยะออกไป ถ้ามันไม่มีสติ มันจับไม่ได้ มันจะล้มลุกคลุกคลานอยู่อย่างนั้น มันก็ต้องตั้งสติเข้ามา แล้วทําความสงบของใจให้เป็นพื้นฐาน

พลังงาน สิ่งที่เป็นพลังงาน เดี๋ยวนี้โลกเจริญขึ้นมา เรื่องของพลังงานนี้เป็นเรื่องสําคัญมาก เรื่องพลังงานจะเป็นเรื่องที่ว่าเริ่มต้นจะทําอะไรก็ต้องใช้พลังงานเป็นพื้นฐาน จิตก็เหมือนกัน ถ้าเราไม่มีกําลังของสัมมาสมาธิ มันเป็นการคาดการหมาย แล้วกับดักอันนี้มันจะเกิดสิ่งมหัศจรรย์มาก มันจะสร้างสถานะให้เห็นสภาวะหลงทางไปกับกับดักอันนี้

ถ้าเราหลงไปในกับดักอันนี้ มันจะทําให้ว่าง “สิ่งนี้ว่างหมด พิจารณาแล้วว่าง”...เป็นความว่างของอะไร เป็นความว่างให้เราก้มหัวอยู่ในอํานาจของกิเลสอันนั้น ถ้าเราก้มหัวอยู่ในอํานาจของกิเลสอันนั้น เวลามันเสื่อม มันคลายตัวออกมา มันก็เหมือนเก่า มันเหมือนเก่าเพราะมันไม่สามารถตัดปฏิฆะ-กามราคะออกไปจากใจได้

ถ้ามันไม่ตัดปฏิฆะ จิตของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ เวลาจิตมันสงบขึ้นมานะ อะไรมันไปกระเทือน มันจะมีความสะกิดใจมาก สิ่งที่สะกิดใจไง เวลาใจที่มันสงบ มันจะรับรู้สิ่งใดได้ไวมาก สิ่งที่เป็นความรู้กระทบกระเทือนใจ ใจจะออกรับรู้สิ่งนั้น แล้วมันจะมีอาการไม่พอใจต่างๆ ไม่พอใจนั้นก็เป็นความทุกข์ ไม่พอใจในการประพฤติปฏิบัติของเรา ไม่พอใจในผลงานของเรา มันก็เป็นความไม่พอใจ มันขัดอกขัดใจอยู่สภาวะแบบนั้น เข้ากับกับดักของกิเลส กิเลสมันดักไว้ เปิดข่ายไว้อย่างมหาศาลเลย แล้วเราก็ล้มลุกคลุกคลานอยู่สภาวะแบบนี้ นี่อํานาจของกิเลส

อํานาจของกามราคะเป็นสิ่งที่ว่ารุนแรงมาก เราเกิดมาโดยสัญชาตญาณ มันติดมาโดยธรรมชาติเลย ฝ่ายตรงข้าม ระหว่างตรงข้ามกัน ของคู่นี้เกิดมาโดยธรรมชาติ สิ่งนี้เป็นคู่กันมา โลกสร้างมาแบบนั้น จิตอาศัยสิ่งนี้เกิดไง เขาว่า “สร้างโลกๆ” เวลาทําลายโลก ทําลายโลกคือทําลายกามราคะ เรื่องของโลกจะเกิดขึ้นมาจากใจดวงนี้ไม่ได้เลย สิ่งนี้มันเป็นเรื่องออกไป เห็นไหม พรหมจรรย์เป็นหนึ่งเดียว หนึ่งเดียวคือทําลายของที่เป็นของคู่ระหว่างหญิงกับชาย ถ้าหญิงกับชายเจอกันสภาวะแบบไหน มันเป็นเรื่องของคู่ไปโดยธรรมชาติของมัน ถ้าเราทําลายแล้วเป็นพรหมจรรย์ สิ่งที่เป็นพรหมจรรย์ ใจจะปล่อยสิ่งนี้เข้ามาเป็นธรรมชาติของมัน มันจะไม่เข้าไปกับสิ่งนี้เลย แรงขั้วบวกกับขั้วลบในหัวใจ สิ่งนี้จะไม่เกิดขึ้น

ความเป็นปฏิฆะ ถ้ามันไม่ได้ความพอใจของมัน ถ้าใจดวงนี้ กับดักของมันสร้างความเห็นของเราขึ้นมา ถ้าไม่พอใจของมัน มันก็จะเกิดความขัดใจ กับดักมันสร้างขึ้นมา สร้างความพอใจของมันขึ้นมา สร้างความเห็นของมันขึ้นมา แล้วมันก็จะให้สมความพอใจของมัน แล้วมันก็จะอุ่นกินอยู่สภาวะแบบนั้น เราก็ตกหลุมไป ตกไปในกับดัก ตกไปในธรรมของกิเลสที่มันสร้างขึ้นมา เราก็คิดว่าเป็นธรรมๆ นะ

สิ่งที่ว่าเป็นธรรมคือเป็นสภาวะตามความเป็นจริง แต่มันไม่เป็นตามความเป็นจริง เพราะสิ่งนี้มันมีเชื้อ สิ่งนี้มันมีความผูกพันของมัน ใจมันผูกพัน มันสร้างสถานะอย่างนั้นขึ้นไป มันถึงไม่มรรคสามัคคีไง มรรคนี้ถึงไม่รวมตัว ถ้ามรรคมันรวมตัวนะ มันจะวิปัสสนาของมัน มันจะแยกมันออกไป มันจะปล่อยวางขนาดไหน มันจะปล่อยวาง สิ่งที่ปล่อยวาง กิเลสมันเริ่มจะอ่อนตัวลงเท่านั้น ถ้ากิเลสมันเริ่มอ่อนตัวลง มันก็เริ่มสร้างสถานะให้เรา เห็นไหม

ระหว่างการก้าวเดิน สิ่งที่ก้าวเดินไป เราจะมีสัจจะ เราจะมีความพยายามของเราขนาดไหน สิ่งนี้เป็นความเพียรของเรา ถ้าสิ่งนี้เป็นความเพียรของเรา ถูก มันก็ปล่อยวาง ปล่อยวางแต่กิเลสมันไม่ตาย สิ่งที่ไม่ตายเราก็ต้องทําซํ้าใช่ไหม เวลาเรารักษาโรค เรากินยาหนหนึ่ง กินยาแล้วโรคมันไม่หาย เราไม่กินยาซํ้าอีกหรือ ถ้าเราไม่กินยาซํ้า โรคนั้นมันจะดื้อยาขึ้นมาได้

ใจก็เหมือนกัน เราจะเชื่อ เราจะมีความเห็นว่ามันปล่อยวางแล้ว เราก็มีความพอใจ เราก็รักษาสถานะนั้นไว้ เดี๋ยวเรื่องของกามราคะมันรวมตัวขึ้นมา มันก็ทําให้เราล้มไป สิ่งที่ล้มไปเพราะใจของเรามันมีกิเลสอยู่ สิ่งที่เป็นกิเลส กิเลสมันเข้ากัน เวลาธรรมะของเราที่จะเกิดขึ้นนะ เวลาธรรมะเราต้องสร้างขึ้นมา สร้างขึ้นมาเป็นสภาวธรรม ขั้นของปัญญา ปัญญาจะเกิดขึ้นเพราะมีสัมมาสมาธิ ถ้าปัญญาไม่มีสัมมาสมาธิ สิ่งนั้นเป็นสัญญา กิเลสมันก็พาใช้ กิเลสมันพาใช้มันก็เข้ากับดักของมัน แล้วใช้ไปตามอํานาจของมัน มันก็เวียนไปตามอํานาจของมัน นี่ขั้นของปัญญา

ธรรมมันจะเกิดเพราะเราสร้างสม แต่กิเลสมันเกิดโดยธรรมชาติของมัน กิเลสมันมีอยู่แล้วโดยสถานะของเขา เขามีอยู่โดยดั้งเดิมในหัวใจ จะคิดสิ่งใด จะพลิกแพลงอย่างใด จะตกเข้าไปในกับดักของเขาทั้งหมด สิ่งที่เขาตกเข้าไปกับดักของเขา ถึงจะเป็นความถูกมันก็เข้ากับดัก เพราะมันไม่ถึงสภาวะที่สุด ถึงสภาวะที่ว่ามันสมุจเฉทปหาน เราถึงต้องพยายามก้าวเดิน เห็นไหม เราต้องก้าวเดิน เราจะไม่นอนใจ ถ้าการประพฤติปฏิบัติเรานอนใจ เรานอนใจเพราะเราเชื่อกิเลส เราเชื่อเรา ถ้าเราเชื่อเรา มันไม่เป็นประโยชน์

เราต้องเชื่อธรรม เราต้องเอาธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรวจสอบ ตรวจสอบว่า ความปล่อยวางของใจ มันจะเป็นบ้านร้าง ถ้าบ้านร้าง บ้านนั้นมันจะไม่มีคนอยู่ แต่อันนี้มันไม่ใช่บ้านร้าง เพราะสิ่งใดมันก็เกาะเกี่ยวไปกับใจ มันสะเทือนถึงความรู้สึกของเราทั้งหมด แล้วถ้ามันเสื่อมลงมา มันจะเหมือนปกติเลย ใจนี้มันมีความพอใจของมัน กามฉันทะจะเป็นเรื่องของใจสภาวะแบบนั้น ใจจะเกาะเกี่ยวกับสิ่งนี้ตลอดไป สิ่งนี้มันก็หมุน ขับเคลื่อนออกไปๆ อาการนี้มันก็กระเทือนใจ กระเทือนใจมากถ้าเวลามันเสื่อม แต่ถ้ามันปล่อยวาง มันไม่สะเทือนใจ มันจะเป็นความว่าง มีความสุข แล้วมันจะทําให้เราเผลอไง ให้เรานอนใจ พอเผลอ พลังงานอันนั้นมันอ่อนตัวลง มันก็เสื่อม

ถ้าเราทําความสงบของใจ เราตั้งฐานไว้ เรามีสติตลอดไป พลังงานนั้นไม่เสื่อม ถ้าพลังงานไม่เสื่อม เราจับต้องอาการตรงไหนที่เป็นแง่มุมของกิเลส เราต้องแยกแยะตรงนั้น ตรงที่มันเกิด จับต้องสิ่งนั้นได้ เราต้องแยกแยะสิ่งนั้นได้ ใคร่ครวญสิ่งนี้ สิ่งนี้คืออะไร ถ้ามันเป็นสังขาร เป็นความคิด ความปรุง ความแต่ง คิดปรุงแต่งในสิ่งใด มันก็ต้องคิดปรุงแต่งในเรื่องของกามราคะ ในเรื่องความเห็นของมัน ในเรื่องของความพอใจของมัน เพราะสิ่งนี้มันเป็นการเผชิญหน้าอยู่แล้ว นี่เป็นการเผชิญหน้า จับต้องสิ่งใดมันจะเป็นกามไปทั้งหมด

สิ่งที่เป็นกาม ตัวมันเป็นกามอยู่แล้ว มันจะต้องเป็นกาม แล้วพอมันเป็นกามขึ้นมา มันคิดออกไป มันจะเทียบเคียงออกไปโดยธรรมชาติของมัน เทียบเคียงออกไปนั้นคือเศษส่วนของมัน ถ้ามันเสพสุขของมันแล้วมันพอใจ มันก็ปล่อยวาง ปล่อยวางคือว่ากิเลสมันทํางานแล้วรอบหนึ่ง เราไม่รู้ตัวเลยว่ากิเลสมันทํางานของมันรอบหนึ่ง มันพอใจของมันแล้ว มันถึงบอกให้เราปล่อยวาง นี่มันให้เราปล่อยวาง เพราะเราเดินตามมันไป เดินตามมันไปถึงความพอใจของเขา เขาหลอกเราให้เราทํางานรอบหนึ่ง เรายังไม่รู้ตัวเลย นี่กับดักของมัน มันจะทําให้เราล้มลุกคลุกคลานอยู่อย่างนี้

อย่างนี้ถ้าเราเผลอนะ เราเผลอของเรา เราหลงของเรา นี่จิตมันหลง หลงเพราะความไม่รู้เท่า สิ่งที่ไม่รู้เท่ามันถึงหลง ถ้าคนหลงคือความไม่รู้สิ่งใดๆ เลย ถ้ารู้มันจะหลงได้อย่างไรล่ะ ถ้ารู้มันต้องไม่หลงสิ เพราะมันไม่รู้ ไม่รู้สภาวธรรม มันถึงหลงไปในอํานาจของกิเลสไง หลงไปในอารมณ์ หลงไปในความรู้สึก จิตนี้มันรู้สึก มันก็ไปตามอํานาจของมัน มันเป็นธรรมใต้กิเลสไง กิเลสสร้างสภาวะแบบนี้ สร้างสภาวธรรม

ถ้าสภาวะความเข้าใจ ความปล่อยวาง เราว่ามันปล่อยวางแล้วเราพอใจ กิเลสมันเป็นสภาวะแบบนี้ตลอดไป นี้คือการทํางานของเขา นี้คือการดํารงชีวิตของเขา เขาดํารงชีวิตบนหัวใจของเรานะ กิเลสนี้มันตายออกไปจากใจ ถ้าเราสมุจเฉทปหาน กามราคะนี้ขาดออกไปจากใจ เขาต้องตายออกไปจากใจ แต่ถ้าเขายังมีชีวิตอยู่ เขายังมีอํานาจอยู่ เขาจะปกคลุมใจสภาวะแบบนั้น ปกคลุมจนมืดบอด ถ้ากิเลสมันปกคลุมใจ เราจะมืดบอด เราจะไม่เห็นสภาวะแบบนั้นเลย เราจะทําอย่างไร เราจะประพฤติปฏิบัติขนาดไหน เราใช้ปัญญาขนาดไหน คือปัญญาในใต้อํานาจของมัน ปัญญาในใต้อํานาจของกิเลสนี้ กิเลสก็บัญชาการของมันตลอดไป

เราทํางานขนาดไหน เราว่าเราเป็นงาน เราว่า เห็นไหม นี้คือเรา แต่สภาวธรรมของเรา เวลาเกิดขึ้นมันเป็นเราไหม มันเป็นตามความเป็นจริง เรามีหน้าที่สร้างเหตุๆ ถึงจุดของมันแล้วมันจะกลืนเข้ามาที่หัวใจ แล้วทําลายออกนะ เวลากามราคะมันขาดออกไปจากใจ ขาด สะเทือนเลื่อนลั่นไปในหัวใจ ขันธ์ไม่ใช่จิต จิตนี้ไม่ใช่ขันธ์ เรือนว่าง มันจะเป็นบ้านร้าง ความที่ว่าเป็นบ้านร้าง ขันธ์ ความที่เป็นบ้าน เป็นขันธ์อันละเอียดนั้น มันโดนทําลายออกหมดเลย สิ่งนี้มันปล่อยใจออกไป ใจปล่อยขันธ์เข้ามา มันเป็นอิสระของมันเข้ามา แล้วมันก็พยายามใคร่ครวญของมันเข้าไป ใคร่ครวญในบ้านร้างนั้น ปล่อยวางในบ้านร้างนั้นเข้ามา

บ้านร้าง เห็นไหม ทําลายบ้านร้างนั้นแล้ว ยังพยายามใคร่ครวญเศษส่วนที่จิต ฝึกซ้อมใจของเราเข้ามา มันจะฝึกซ้อมใจนะ ใจจะฝึกซ้อมสิ่งนี้เข้ามาตลอดไป ถ้ามันฝึกซ้อมๆ เข้ามา ฝึกซ้อมในความที่มันมีเศษส่วน สิ่งที่เศษส่วนคือเราเคยทําอะไรอยู่ เราเคยไปเที่ยว เราเคยไปที่ไหนก็แล้วแต่ สิ่งที่เราไปเห็น ขณะที่เราไปอยู่สถานที่นั้น เราจะไปเห็นสถานที่นั้นตามความเป็นจริง แต่ถ้าเรากลับมา เราจากสถานที่นั้นมา เราคิดถึงสถานที่นั้น เราจะเห็นสถานที่นั้น เรานึกภาพได้ไหม

เหมือนกัน เราทําลายบ้านร้างคือตัวของบ้าน ทําลายหมดเลย แต่ความเห็นในตัวบ้านร้างนั้นน่ะ เศษส่วนอันนี้เราพยายามฝึกซ้อม ฝึกซ้อมเข้ามา มันจะปล่อยวางๆ ซํ้าแล้วซํ้าเล่า ถ้าผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ การปล่อยวางนี้เราคิดว่าเป็นงานไง เราคิดว่าเราทําลายบ้านร้างแล้ว แล้วเราก็ฝึกซ้อมเข้ามา ปล่อยวางเข้ามา เพราะเราจับเข้าไปมันจะสะเทือนถึงสิ่งนั้น มันปล่อยวางๆ เข้ามา เราเข้าใจว่าอันนี้มันเป็นผลไง นี่กับดักของกิเลส เห็นไหม มันดักให้เราติดอยู่สิ่งนี้ แล้วเราจะไม่เห็นกับดักอันสุดท้ายเลย กับดักอันสุดท้ายมันจะละเอียดมาก

เราทําลายบ้านร้าง แล้วเราฝึกซ้อมบ้านร้างเข้ามา นี้มันเป็นขั้นตอนต่างหาก มันเป็นขั้นตอนการประพฤติปฏิบัติ ตามธรรมชาติตามธรรมเป็นแบบนั้น แต่ถ้าตามกิเลส กับดักของกิเลส มันจะบอกว่า มรรค ๔ ผล ๔ เพราะเราทําลายบ้านร้างแล้ว แล้วเราก็ฝึกซ้อม เราทําลายเศษส่วนของบ้านนี้ นี้คือผลงานไง

ผลงานสิ เพราะตัวจิตมันเป็นตัวธรรม ตัวจิตนี้มันเป็นพื้นฐาน เป็นตัวพลังงาน แล้วตัวใคร่ครวญเขา ใคร่ครวญสิ่งต่างๆ แล้วปล่อยวางเข้ามา ปล่อยเศษส่วนเข้ามา ปล่อยวางเข้ามาจนตัวมันเองไม่เห็นตัวมันเองไง ถ้าตัวมันเองไม่เห็นตัวมันเอง นั้นคือว่าตัวมันเข้าใจสิ่งต่างๆ ปล่อยวางสิ่งต่างๆ เข้ามา แล้วเราก็ไม่เห็นกับดักอันนี้ มันเป็นกิเลส มันเป็นตัวอวิชชา เราจะไม่รู้เลยว่าอันนี้เป็นกับดัก เพราะเรายังไม่เห็นตัวมัน จะไม่เห็นกับดักมันเลย เราจะโดนมันใช้ตลอดไป มันจะให้เราอยู่สภาวะความว่างอย่างนี้ นี่ความว่างของใจ เห็นไหม

สัมมาสมาธิ จากที่ว่าเป็นกิเลสดิบๆ เรายังต้องทําให้เป็นไม้แห้ง เราถึงทําให้เป็นสัมมาสมาธิขึ้นมา เราถึงจะยกขึ้นวิปัสสนาได้ อันนี้ก็เหมือนกัน ถ้าเราไม่ยกย้อนกลับขึ้นไป เราจะไม่เห็นตัวอวิชชาเลย สิ่งที่เป็นตัวอวิชชา เห็นไหม อรหัตตมรรค สิ่งที่จะเป็นอรหัตตมรรค มันต้องย้อนกลับ ถ้าย้อนกลับขึ้นไป กับดักอันสุดท้ายมันจะเป็นสิ่งที่ละเอียดอ่อนมาก มันจะละเอียดอ่อนอยู่ในหัวใจของเรา เพราะตัวใจนั้นคือตัวมัน สิ่งที่เป็นตัวมัน

แต่เดิม ใจกับขันธ์ ใจกับกาย มันจับสิ่งนี้เพราะตัวใจเป็นตัวทํางาน ตัวใจไปจับสิ่งต่างๆ ทํางาน แล้วมันก็จะปล่อยวางสิ่งนั้นเข้ามาๆ ตัวใจจะรับรู้การปล่อยวางเข้ามา ทําลายกับดักของกิเลสทั้งหมดเข้ามา จนเป็นธรรมตามความเป็นจริง ธรรมความเป็นจริงคือมันสมุจเฉทปหาน ขาด ขาดเข้ามาเป็นชั้นเป็นตอนเข้ามา จนถึงที่สุดแล้ว ตัวมันเอง มันจะเป็นสิ่งที่มีอํานาจมาก เป็นเจ้าวัฏจักร สิ่งที่เป็นเจ้าวัฏจักร คือตัวพลังงานที่ปล่อยขันธ์เข้ามาทั้งหมดเลย แล้วตัวพลังงานนี้มันก็เป็นนามธรรม มันก็เลยเป็นความว่างไง ว่างหมดเลย สิ่งนี้ติดมาก ความติดของใจ ใจจะติดตัวมันเอง

การประพฤติปฏิบัติที่ว่ามันเป็นความละเอียดอ่อน มันก็ละเอียดอ่อนมาก ละเอียดอ่อนเป็นขันธ์ เป็นธาตุขันธ์ ความคิดความทันมันจะละเอียดอ่อนมาก แต่มันก็ยังปล่อยวางเข้ามา เราเห็นสภาวะเป็นชั้นๆ เข้าไป แต่สิ่งนี้มันยิ่งละเอียดยิ่งลึกซึ้งเข้าไปใหญ่ เพราะอะไร เพราะมันเห็นตามความรู้สึก ขันธ์ สัญญา ความจําได้หมายรู้ สังขาร ความคิด ความปรุง ความแต่ง แล้วอันนี้มันเป็นอะไรล่ะ

มันเป็นตัวจิต เห็นไหม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ มันเป็นปัจจยาการที่สืบต่อกัน สืบต่อเนื่องกันตลอดไป ถ้าจิตเราย้อนกลับขึ้นมาตรงนี้ มันจะเห็นสภาวะอันละเอียดอันนี้ แล้วจับตรงนี้ได้ ถ้าจับตรงนี้ได้ เห็นไหม ย้อนกลับ เราพยายามใคร่ครวญ พยายามสังเกตสิ่งที่ว่าถ้ามันยังเป็นความเศร้าหมอง มันยังเป็นความผ่องใส ถ้ามันยังเป็นความที่ว่าเราต้องรักษาสถานะนั้นไว้ สิ่งที่เป็นความว่าง ความว่างอันนี้ต้องรักษา ถ้าเราไม่รักษา มันก็มีความแปลกประหลาด มีความเฉา มีความเศร้าหมอง ความเศร้าหมอง ความผ่องใสอันนี้ มันเป็นความทุกข์อันละเอียดไง

ความทุกข์อันละเอียด ความทุกข์ที่ว่ามันเป็นความอาลัยอาวรณ์ สิ่งที่เป็นอนุสัยนอนเนื่องอยู่ในหัวใจ มันไม่ใช่ขันธ์ มันเป็นอนุสัย กิเลสานุสัย อวิชชานุสัย สิ่งนี้มันเป็นกระแส เป็นการเคลื่อนไปของใจดวงนั้น ถ้าใจดวงนั้นสังเกตสิ่งนี้ ถ้าเห็นสภาวะสิ่งนี้ แล้วพยายามย้อนกลับ ถ้าจิตนี้เป็นพลังงาน จิตนี้ต้องย้อนกลับจับตัวเองได้ ถ้าจิตนี้ย้อนกลับเข้าไปจับตัวเองได้ นี่เริ่มเป็นงานไง พอจับตัวนี้ได้จะเห็นกับดักอันสุดท้าย

มันเป็นกับดักของกิเลสดักมาตั้งแต่เริ่มต้น ดักมาตลอด จนถึงตัวอวิชชา ตัวของเขานั้นแหละคือตัวกับดัก ตัวของเขานั้นคือตัวเจ้าวัฏจักร สิ่งนี้ถ้าเราเห็นเจ้าวัฏจักรแล้ว เราต้องพยายามใคร่ครวญ ความใคร่ครวญเป็นปัญญาญาณ ปัญญาอันละเอียดสิ่งนี้มันพยายามย้อนกลับ แล้วเฝ้าดูนะ มันจะเริ่มละเอียด ภายในมันจะเริ่มทํางานกันในสถานที่ของใจนั้น มันจะทํางาน รวมตัว ทํางานย้อนกลับเข้าไป ถึงที่สุดแล้วมันจะพลิกใจตัวนี้ไง สิ่งนี้มันพลิกออกไป จากตัวอวิชชาจะเป็นตัววิชชา จะเป็นตัวธรรม สิ่งที่เป็นธรรม เห็นไหม

ถ้าธรรมใต้กับดักนี้จะเป็นธรรมของอวิชชา ธรรมที่ว่ากิเลสมันเป็นกับดัก แล้วมันสร้างสถานการณ์ สร้างอาการของใจให้เราติดอาการอย่างนั้น ติดอารมณ์ ติดความรู้สึกอันนั้นว่าเป็นธรรม นี้ธรรมใต้กิเลส แต่สภาวธรรมที่ว่าเวลาพลิกแล้ว เพราะตัวของจิตนั้นมันก็เป็นตัวธรรม สิ่งที่ทําลายบ้านร้างเข้ามา บุคคลที่ทําลายบ้านร้างเข้ามานั้นเป็นบุคคลสุดท้าย เป็นพลังงานอันสุดท้ายที่เผาไหม้คนอื่นทั้งหมด แล้วตัวพลังงานนั้นมันพลิกออก สิ่งที่พลิกออกทําให้พลังงานนั้นเป็นพลังงานที่สะอาด สิ่งที่เป็นพลังงานสะอาด ทําลายตัวที่มันเป็นกับดักมาตลอด ตัวอวิชชาที่เป็นกับดัก ทําลายสิ่งนี้ออกไป ถ้าสิ่งนี้โดนทําลายแล้ว สภาวธรรมที่เกิดขึ้นมา ธรรมโดยสมบูรณ์จะไม่มีกิเลส ธรรมใต้กิเลสนี้ไม่มี เพราะตัวกิเลสโดนทําลายออกไป

กิเลสนี้อยู่กับใจ คนเกิดนี้เกิดมาจากกิเลสทั้งหมด เพราะว่ากิเลสอยู่ที่ใจ การคิด การคาดหมาย การกระทําต่างๆ อยู่ใต้อํานาจของกิเลสทั้งหมด แม้แต่การประพฤติปฏิบัติ ตัณหาความทะยานอยาก อยากนี้อยากใต้อํานาจกิเลส แล้วมรรคล่ะ มรรคนี้ก็เป็นความพอใจ ความอยาก อยากพ้นทุกข์ อยากประพฤติปฏิบัติมันก็เป็นความอยาก

แต่ความอยากในธรรม ความอยากในธรรมคือความอยากในการเราสร้างความเพียร เราสร้างความเพียร เราเดินจงกรม เรานั่งสมาธิ เราภาวนา เราพยายามถือศีล เราพยายามดัดแปลงตน สิ่งที่ดัดแปลงตน เราก็อยากพ้นทุกข์ อยากประพฤติปฏิบัติ อยากได้ผลของมัน อยากอันนี้เป็นธรรม แต่ธรรมนี้มันก็ยังอยู่ใต้กิเลส เห็นไหม อยู่ใต้กิเลสอยู่ แต่เราก็พยายามส่งเสริม พยายามสะสม สิ่งที่สะสมขึ้นมาให้เป็นพลังงานสิ่งนี้ขึ้นมา

ถ้าตัวพลังงานสิ่งนี้เกิดขึ้นมา ตัวธรรมเกิดขึ้น สภาวธรรมเกิดขึ้น จริงอยู่ จะอยู่ใต้กิเลสก็อยู่ใต้กิเลส แต่เราสร้างขึ้นมาจนถึงจุดหนึ่ง ถ้าจุดหนึ่ง เราสร้างแต่เหตุ ผลมันจะเกิดหรือไม่เกิด ไม่ใช่เป็นสิ่งที่เราต้องไปคาดหมาย ถ้าเราเป็นการคาดหมาย นี่กับดัก เราคาดเราหมาย ฟังครูบาอาจารย์เทศน์ จะเป็นอย่างนั้น ต้องเป็นอย่างนั้น แล้วเราว่าทําไมเรายังไม่เป็นอย่างนั้น...มันไม่เป็น ไม่เป็นอย่างนั้นหรอก เพราะจริตนิสัยคนต่างกัน

แต่ถ้าเวลามันขาด เวลาสร้างเหตุขึ้นไปเรื่อยๆ ถึงจุดหนึ่งมันต้องเป็นของมันเอง จะเป็น “ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม” ธรรมนี้จะสมควร มีนํ้าหนัก มีมัชฌิมาปฏิปทา มีความเป็นไป เป็นกลาง เป็นความสมดุล มันจะสมดุลของมันเอง ถ้าเราคาดหมายการสมดุล เราไปคาดหมายว่ามันจะเป็นมัชฌิมา มันจะเป็นความสมดุล ความคาดหมายของเรานั้นคือกิเลส คือกิเลส เห็นไหม ธรรมใต้กิเลสไง ถ้าธรรมใต้กิเลส คือกิเลสมันคาดหมายไปตลอด แล้วเราจะได้ธรรมคาดหมายไปตลอดเลย เราสร้างเหตุ ถึงว่าเป็นธรรมใต้กิเลส เราก็สร้างของเราขึ้นไป แล้วหน้าที่ของเราคือสร้างแล้วประพฤติปฏิบัติ จนถึงที่สุดมันจะต้องเป็นของมันเอง มันจะเป็นของมันเอง นั่นล่ะ มันจะเห็นสภาวะตามความเป็นจริง มันถึงละเอียดอ่อนมาก

ความละเอียดลึกซึ้งของธรรมอันนี้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นเป็นผู้ที่ค้นคว้าขึ้นมาได้ สาวกะเรามีธรรมอยู่นะ เรามีตํารา เรามีทฤษฎีอยู่ เรามีมรรคอริยสัจจังตามความเป็นจริงอยู่ แล้วเราก็ยังคาดยังหมายในหัวใจของเรา เรายังคาดเรายังหมาย ทั้งๆ ที่ว่าของมีอยู่ กิเลสมันถึงมีอํานาจ มันถึงว่าเป็นธรรมใต้กิเลสไง ธรรมใต้กิเลส อาการแบบนั้น อาการแบบของเรามันมีความสงสัยนะ

ถ้าธรรมความเป็นจริงมันจะไม่มีความสงสัย มันจะปล่อยวาง ปล่อยวางสิ่งต่างๆ แล้วขาด มีเหตุมีผล

โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล ทําไมพระโสดาบันถึงต้องเป็นโสดาปัตติมรรคล่ะ ทําไมเป็นโสดาปัตติผลล่ะ ทําไมพระโสดาบันไม่เป็นอันเดียวกันล่ะ เห็นไหม จนเป็นสกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค ถ้าเป็นอรหัตตมรรค มันยังไม่เป็นอรหัตตผล ถ้าเป็นอรหัตตมรรค กิเลสมันยังมีอํานาจ มันมีกําลังต่อรองได้อยู่ กําลังมันทําให้เราผิดพลาดได้อยู่ ถ้าเราเดินถูกทาง เราเดินถูกทางโดยอรหัตตมรรค มันก็จะเป็นอรหัตตผล

พอเป็นนิพพาน ๑ สิ่งที่เป็นนิพพาน ๑ มันเป็นธรรมที่ว่าไม่มีฝ่ายเหตุ มันเป็นหนึ่งเดียว ไม่ใช่ของคู่ นี่ธรรมแท้ๆ ธรรมโดยสมบูรณ์ ไม่ใช่ธรรมใต้กิเลส

ถ้าธรรมใต้กิเลส มันยังคลาดเคลื่อน มันยังเป็นไปตามอํานาจอันนั้น มันถึงว่ามันไม่สมดุล หน้าที่ของเราต้องประพฤติปฏิบัติ หน้าที่ของเราคือสร้างเหตุอย่างเดียว เราต้องสร้างเหตุประพฤติปฏิบัติไป แล้วผลจะเป็นไปเอง ถ้าเราคาดหมายผล นั้นคือธรรมใต้กิเลส ถ้าเราไม่คาดหมายผล เราทําไปถึงที่สุดมันจะเป็นไป มันเป็นปัจจัตตังนะ

ไม่ใช่ว่าเราปล่อยให้มันเป็นไปเอง แล้วเมื่อไหร่มันจะเป็นไปเอง แล้วมันจะถึงที่หมายได้เมื่อไหร่ล่ะ นี่มันสมดุลแล้วมันสมุจเฉทปหาน เราจะรู้โดยความเป็นจริง เป็นปัจจัตตัง เหตุผลพร้อมในหัวใจนั้น ขาดออกไป ขณะจิตที่เป็นไปไง ขณะจิตที่พลิก ขณะจิตที่มันขาด มันจะรู้ของมันหมดเลย รู้ตามความเป็นจริง ถึงว่า ผู้รู้แล้วไม่ถามใคร ถ้าเราประพฤติปฏิบัติยังต้องถาม ยังต้องการผู้รับรอง อันนั้นไม่ใช่ ถ้าเป็นความเป็นจริงของเราขึ้นมา นี้ถึงจะเป็นความจริง ความจริงในใจดวงนั้น ธรรมสมควรแก่ธรรม

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติต้องมีสติ ต้องมีความใคร่ครวญ ต้องมีความรอบคอบ อย่าทําแต่ว่าทําแล้วจะให้ได้ผลๆ ผลต้องอย่าไปหมายมัน เราไม่ต้องการไปหวังผล เราคิดแต่ผล เราคาดหมายแต่ผล แล้วเราก็พยายามของเรา รีบเร่งจะเดินให้ถึง มันจะเป็นความหยาบ ใจนี้จะหยาบ แล้วจะคาดหมายไป แล้วจะไม่เป็นความจริง เราอย่าไปคาดหมายเรื่องผล หน้าที่ของเราพยายามประพฤติปฏิบัติขึ้นไป ถ้าไม่มีครูบาอาจารย์คอยชี้นํานะ มันจะเจริญแล้วเสื่อม เวลาเสื่อมขึ้นไปแล้วมันจะทุกข์ร้อนในหัวใจ ทุกข์ร้อนมาก

เวลาความทุกข์ เศรษฐีหมดเงินไปจะรู้ว่ามีความทุกข์ร้อนขนาดไหน แต่เราไม่ใช่เศรษฐี เราไม่มีเงินทองขนาดนั้น เราก็ไม่ทุกข์ร้อน นี่เหมือนกัน ปฏิบัติขึ้นมาเหมือนเศรษฐี แล้วเวลามันเสื่อมไป เราจะสร้างขึ้นมาให้เป็นเศรษฐี เศรษฐีถึงจะต้องเป็นผู้ที่มีกําลังใจประพฤติปฏิบัติไง

เพราะมีความพร้อมถึงจะประพฤติปฏิบัติได้ ถ้าเราไม่มีความพร้อม เป็นคนทุกข์คนยาก เห็นไหม เราจะทําของเราไม่ได้ พลังงานของเราไม่พอ เราถึงต้องพยายามอย่าประมาท ตั้งใจทํา แล้วประพฤติปฏิบัติสมควรแก่ธรรม เอวัง

๗

ขันธ์ ๕ ที่เป็นภาระ
กับขันธ์ ๕ ที่เป็นทุกข์

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๘ กรกฎาคม ๒๕๔๑

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

กรรมดีให้ผลเป็นสิ่งที่ดี กรรมชั่วให้ผลเป็นสิ่งที่ชั่ว กรรมกลางๆ ให้ผลเป็นกลางๆ กรรมไง แล้วหัวใจของเราล่ะ หัวใจของเราประเสริฐนะ หัวใจของคนที่เกิดมาเป็นมนุษย์นั้นประเสริฐทั้งหมด เพราะการเกิดเป็นมนุษย์เป็นเครื่องตัดสินไง ได้มนุษย์สมบัติมาแล้ว การได้มนุษย์สมบัติ จิตดวงนั้นต้องมีบุญกุศลถึงได้เกิดเป็นมนุษย์ มนุษย์สมบัติ เป็นผู้ที่มีอิสรเสรีในการประพฤติปฏิบัติ ทําดีและชั่วได้ด้วยความสมัครใจ แต่ความจริงมันทําไปด้วยกิเลสที่มันขับไสไปโดยที่เราไม่รู้สึกตัวต่างหาก ขณะที่เกิดมาแล้วถึงมีกิเลสขับไส

แต่ขณะเกิด พูดถึงกรรมดี พูดถึงอานิสงส์ พูดถึงกรรมที่เราได้เกิดมาเป็นมนุษย์นี้ประเสริฐมาก มนุษย์สมบัติ แต่พอเป็นมนุษย์แล้วมันทุกข์กันมากเลย เราเข้าใจว่าทําไมเราทุกข์ ทําไมสิ่งนี้ถึงเป็นทุกข์ สิ่งที่เป็นทุกข์นั้นคือกิเลสในหัวใจ จะเกิดที่ไหนก็มีความทุกข์ทั้งหมด เพราะใจนั้นมีกิเลส กิเลสนั้นมันแย่งอาณาจักร แย่งความคิดในใจไปทั้งหมด เพราะกิเลสมันอยู่ที่หัวใจของคน อยู่ที่หัวใจของมนุษย์ทั้งหมด มันซึมซาบอยู่ในเนื้อของใจ มันเหมือนคนเราป่วยแล้วไข้นั้นอยู่ในร่างกายของเรา กิเลสมันก็แทรกอยู่ในเนื้อของจิตทั้งหมดเลย ทําไมมันถึงจะไม่ให้ผลเป็นทุกข์ล่ะ เพราะกิเลสมันไม่ให้ผลเป็นความดี

แต่เราเกิดเป็นมนุษย์แล้วพบพระพุทธศาสนา คือมีธรรม มียา มีเครื่องกําจัดกิเลส เรามีโอกาสมหาศาลเลยที่จะกําจัดกิเลสที่มันอยู่ที่ใจ เพราะมรรคอริยสัจจังนั้นเป็นเครื่องกําจัดกิเลสในหัวใจของเราเท่านั้น ในหัวใจของเรา หัวใจของผู้ปฏิบัตินะ

ถ้ากําจัดกิเลสขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า กําจัดกิเลสของพระอริยสาวกต่างๆ นั่นก็เป็นผลของท่าน เห็นไหม กําจัดกิเลสของดวงใจใด ดวงใจนั้นก็ได้ผลเต็มเปี่ยม ดวงใจได้ผลจากดวงใจนั้นก่อน มีความสุข วิมุตติสุข เสวยสุขอันมหาศาล สุขที่ไม่มีทางโลก สุขที่แปลกโลก สุขที่ไม่มีสิ่งใดเทียบได้ ดวงใจนั้นเสวยสุขนั้น พึ่งตนเองได้ก่อน มีความสุขก่อน ถึงเอาความสุขนั้นมาเจือจานกับพวกเราพวกที่ทุกข์นี่ไง ผู้ที่ผ่านไปแล้วเป็นสมบัติของท่าน เป็นของผู้ที่ปฏิบัติ ดวงใจดวงนั้นต่างหากที่เป็นผู้แก้ไขใจดวงนั้นจริงๆ

ธรรมโอสถอันนี้แก้ดวงใจที่เป็นกิเลส เพราะกิเลสอันนี้มันฝืน มันต่อต้านไง ความทุกข์เกิดจากตรงนี้ เกิดจากกิเลสในหัวใจเรานี้มันไม่เข้าใจตามความเป็นจริง เช่น เราไม่สบาย เรามีไข้อยู่ แต่เราใช้แต่ของแสลง ไม่เคยมียามารักษาไข้เลย เรากินแต่ของแสลงเข้าไป แต่เราเข้าใจว่าอันนี้มันเป็นยารักษาโรค แล้วโรคนั้นจะหาย เป็นไปได้ไหม? มันเป็นไปไม่ได้ เพราะเราไม่เคยเอายานั้นเข้าไปรักษาโรคเลย เอาแต่ของแสลงเข้าไปเพิ่มโรคให้มันมากขึ้นโดยลําดับ โดยที่ตัวเองก็ไม่รู้สึกตัว อันนั้นคือกิเลส

กิเลสเท่านั้นทําให้เราทุกข์ยาก กิเลสเท่านั้นทําให้การประพฤติปฏิบัติของเราไม่ได้ผล กิเลสเท่านั้นที่ทําให้เราไม่มีความมานะอดทน ทําให้เราล้มกลิ้งล้มหงาย ทําให้เราไปไม่ถึงจุดหมายปลายทาง ฉะนั้น ต้องโทษกิเลส โทษเรา โทษผู้ปฏิบัติ โทษในหัวใจเรา

โทษธรรมะ โทษความเป็นจริงไม่ได้ โทษความเป็นจริงนั้นคือว่าเราแพ้ เราเข้าใจผิด เราให้กิเลสมันมีอํานาจเหนือเรา พอโทษตามกิเลสมันบอก ทําให้เราไม่เชื่อในสิ่งที่ว่าอันนั้นเป็นผล

ปัจจุบันนี้จะว่า นรกไม่มี สวรรค์ไม่มี บาปบุญไม่มี...ไม่มีได้อย่างไร ถ้าไม่มี พวกเราต้องไม่มีความทุกข์ทั้งหมด มนุษย์ในโลกนี้มีแต่ความสุข มีแต่ความพอใจ มีแต่ความรื่นเริง ทําไมมันเป็นไปไม่ได้? เพราะมันทุกข์ ทุกข์นั้นไม่ใช่กิเลสหรือ มันเป็นผลของกิเลส กิเลสเสกสรรปั้นยอให้เป็นทุกข์

พอให้เป็นทุกข์แล้ว ยาที่ไปแก้มันมีอยู่ แต่ด้วยความไม่เชื่อ มันถึงปฏิเสธ ความปฏิเสธเหมือนกับว่า เป้าหมาย เรามาที่นี่กันแล้วไม่กลับบ้านเรือนเราได้ไหม บ้านเรือนเราเป็นเป้าหมายใช่ไหม ถ้าเราไม่เดินไปบ้านเรือนเราจะไปได้ไหม แต่การเดินทางนั้นเราใช้วัตถุร่างกายมันเป็นรูปธรรมเดินให้เห็น

แต่หัวใจถ้ามันคิดไม่เชื่อแล้วมันไม่มีการก้าวเดิน ไม่มีการก้าวเดินคือมันนอนจมอยู่ในกลางหัวใจนั้น มันไม่ขยับเขยื้อน การประพฤติปฏิบัติถึงไม่มีผลไง เพราะหัวใจมันไม่ก้าวเดิน หัวใจมันไม่เชื่อ ความไม่เชื่อเป็นอุปาทานที่มันแฝงเร้นอยู่ในใจนั้น ในจิตใต้สํานึกนั้น เราก็บังคับบัญชาไม่ได้ เราก็ไม่รู้ว่าจะแก้ไขได้อย่างไร แต่มันอยู่ในหัวใจนั้น เพราะมันเป็นจิตใต้สํานึก กิเลสนี้มันละเอียดอ่อนอยู่ในหัวใจของเรา นี่ความไม่เชื่อมันให้ผลอย่างนั้น ให้ผลในการประพฤติปฏิบัติไปไม่ได้ หนึ่ง แล้วมันไม่เชื่อ แล้วมันจะทําตามความพอใจของมัน อย่างน้อยก็เลิกการประพฤติปฏิบัติ อย่างน้อยก็เลิกการกระทํา นี่อย่างน้อยนะ

อย่างมากมันจะทําตามความพอใจของมันเลยล่ะ มันจะหันกลับมาติด้วยว่า “โอ้! เรานี่โง่นะ อุตส่าห์ประพฤติปฏิบัติมาตั้งหลายปี เสียเวลํ่าเวลาเปล่า” กลับมาติเตียนสิ่งที่เป็นประโยชน์ สิ่งที่เป็นยา สิ่งที่เป็นความเพียร

ความเพียรนี้เป็นเครื่องบ่งชี้ของสัตบุรุษ สัตบุรุษเป็นผู้เลือกเฟ้นในสิ่งที่ดีงามในสิ่งที่เป็นประโยชน์กับตนเอง แต่เวลามันกลับมาตําหนิมันตําหนิชัดๆ เลย ทั้งๆ ที่เราสะสมคุณงามความดีมาเพื่อเรา แต่กิเลสมันแย่งเอาไปกินว่าไม่ใช่

นี่กรรม กรรมเป็นมโนกรรม กายกรรม วจีกรรม กรรมอยู่ภายในมันให้ผลอย่างนั้นเลย การกระทําเกิดขึ้นจากกิเลส เราจะชําระมัน การต่อต้านมันต้องมีมาก ถึงต้องเชื่อมั่น ความเชื่อมั่น ความจงใจของเรา เห็นไหม กัดเพชรขาดนะ ใจเชื่อมั่น

เรารู้ว่าในบ้านเรามันมีสัตว์ร้ายอยู่ เราจะกําจัด เราต้องบุกเข้าไปจัดการไหม เราต้องเชื่อมั่นว่ากิเลสมันอยู่ในหัวใจเรา มันมีอยู่ในหัวใจเรา ถ้าเราไม่เชื่อมั่น เราไม่เข้าไปกําจัด ใครจะทําให้เราได้ นี่ความเชื่อมั่นมันทําให้เราเริ่มไง เริ่มจะหันเข้าไปจํากัดขอบเขตมันก่อน แล้วรุกไล่เข้าไปทําลายในหัวใจนั้นให้สะอาดบริสุทธิ์ขึ้นมาอย่างที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ขึ้นมา พระอริยสาวกรู้ธรรมตามองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าออกไป เสวยวิมุตติสุข

ฟังสิ! ฟังว่า ทุกข์ทุกๆ อย่าง แล้วเป็นวิมุตติสุขที่ไม่สามารถกลับกลายได้

สุขในโลกนี้มันเป็นเวทนา สุขเวทนา-ทุกขเวทนา มันเป็นกลางแล้วมันเปลี่ยนแปลงตลอด สุขในโลกนี้ถึงเป็นสุขจอมปลอมหมด สุขเพราะว่าเราเข้าใจผิด เราหลงไง เราชอบสิ่งใดเราก็ว่าสิ่งนั้นเป็นความสุข เราชอบสิ่งใด ปรารถนาสิ่งใด สิ่งนั้นเราได้สมความปรารถนาแล้วเราก็ว่าเป็นสุข เพราะสิ่งนั้นมันเจือด้วยอามิส นี่ความสุขจากข้างนอกเจือด้วยอามิส

ความสุขจากภายใน ความหลงตัวเองก็ยังเป็นสุข เช่น การปฏิบัติ การประพฤติปฏิบัติไม่ใช่ปฏิบัติแล้วจะถึงอย่างนั้นโดยอัตโนมัติ บุคคล ๘ จําพวก โสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล สกิทาคามิมรรค สกิทาคามิผล อนาคามิมรรค อนาคามิผล อรหัตตมรรค อรหัตตผล เห็นไหม

โสดาปัตติมรรค ฟังสิ ทําไมขึ้นโสดาปัตติมรรคเป็นบุคคลจําพวกหนึ่งล่ะ ทําไมไม่เอาโสดาปัตติมรรคกับโสดาปัตติผลเป็นบุคคลจําพวกเดียวกัน

เราเป็นปุถุชน เราทําใจให้สงบตัดจากรูป รส กลิ่น เสียงขึ้นมาเป็นกัลยาณปุถุชน ตัดรูป รส กลิ่น เสียงที่หัวใจนี้ครอบ ที่หัวใจนี้คิดถึง ครอบงํา ๓ โลกธาตุ หดเข้ามาเป็นอิสระกับตัวเอง จิตนี้มีสมาธิตั้งมั่น ผู้ที่มีจิตเป็นสมาธิตั้งมั่นสามารถตัดรูป รส กลิ่น เสียง เครื่องเย้ายวนใจที่หลอกลวงใจให้ใจนี้หลงใหล

จากที่ว่า ใจกับรูป รส กลิ่น เสียงนี้เป็นอันเดียวกัน หมุนตามโลกไปทั้งหมด เห็นไหม ปุถุชนเป็นอย่างนั้น รูป รส กลิ่น เสียง ตัณหาความทะยานอยาก กับอารมณ์ของใจ กับตัวใจเป็นอันเดียวกัน เคลื่อนไหวไปพร้อมกันทั้งหมด แล้วเราเชื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ประพฤติปฏิบัติ มีศีล เอาศีลจํากัดจากร่างกายเข้ามา อธิศีลเกิดขึ้นจากความปกติของจิต จิตเป็นสมาธิ เกิดสมาธิเข้าบ่อยๆ เกิดความตั้งมั่น นี่คือกัลยาณปุถุชน ตัดรูป รส กลิ่น เสียงโดยธรรมชาติ ตัดรูป รส กลิ่น เสียงโดยตามความเป็นจริงไง

ตัดรูป รส กลิ่น เสียงแล้ว อารมณ์ที่ว่า รูป รส กลิ่น เสียง กับอารมณ์ กับใจเป็นอันเดียวกัน ขาดออกจากกัน อารมณ์แบบนี้ ความรู้สึกแบบนี้เป็นจิตที่ตั้งมั่น เป็นจิตล้วนๆ อารมณ์อันนั้นไม่เข้ามา เป็นกัลยาณปุถุชนเพราะเป็นอิสระจากตัวเอง เป็นอิสระจากรูป รส กลิ่น เสียงที่หลอกลวงใจอยู่ตลอดเวลาอันนั้น นี่คือกัลยาณปุถุชน ผู้ที่เป็นกัลยาณปุถุชนนี้จะเริ่มเดินโสดาปัตติมรรค

การเดินโสดาปัตติมรรค เห็นไหม มรรคอริยสัจจัง การพิจารณากาย พิจารณาเวทนา พิจารณาจิต พิจารณาธรรม จนตามความเป็นจริง พิจารณาแยกแยะออกให้เห็นความแปรสภาพเป็นไตรลักษณ์ หนึ่ง เป็นไตรลักษณ์ การทําลายของมัน ความหลอกลวงของจิตดวงนี้ ความหลอกลวงที่จิตนี้หัวใจนี้เกาะเกี่ยวกับกาย เกาะเกี่ยวกับอารมณ์ เกาะเกี่ยวกับอารมณ์แปรปรวนที่เป็นธรรม เกาะเกี่ยวกับจิต เกาะเกี่ยวกับธรรม แยกออกจากกัน

ถ้าไม่แยกออกจากกัน เห็นไหม โสดาปัตติมรรคมันก็ดําเนินไป พอดําเนินไป มันขาดออก การพิจารณา เราเอานํ้าไปต้มบนเตาไฟ แล้วเราจุดไฟต้ม เราจุดไฟนั้น เปลวไฟต้มนํ้าในหม้อนั้น เราเข้าใจว่านํ้านั้นเดือดหรือ มันเดือดหรือยัง ถ้าตามความเป็นจริง ถ้านํ้าเดือด นํ้าต้องมีไอขึ้นมาใช่ไหม ต้องมีความร้อนขึ้นมา ถึงจุดเดือดมันจะเดือด แต่ถ้าเราต้มนํ้าไม่ถึงจุดเดือด แต่เราเข้าใจว่าจุดเดือด เพราะเราเคยเห็นคนอื่นเขาต้มนํ้าแล้วนํ้าเดือด เคยกินนํ้าเดือด เขาเอานํ้าร้อนมาให้เรากิน เราเคยรับรู้รสนั้น เราหมายได้แล้ว เห็นไหม

การฟังธรรม การประพฤติปฏิบัติก็เหมือนกัน กิเลสมันจะเข้ามาในระหว่างที่ใช้ปัญญา ระหว่างที่ใช้โสดาปัตติมรรคนั่นแหละ เพราะขณะที่เราเดินโสดาปัตติมรรคเพื่อชําระกิเลส คําว่า “เพื่อชําระกิเลส” กิเลสยังไม่ได้โดนชําระไป มันต้องมีกิเลสอยู่ในใจดวงนั้น การดําเนินอริยมรรคนี้ เดินมรรคอริยสัจจังนี้ก็เดินด้วยนามธรรม เดินด้วยอาการของใจนั้น อาการของใจนั้นพร้อมด้วยกิเลสที่อยู่ในใจนั้น กิเลสในหัวใจนั้นก็หลอกเอาไง เป็นการเดาการด้นไปว่าอันนี้เป็นผล

ถึงว่า โสดาปัตติมรรคต้องทําจนถึงตามความจริงถึงจะข้ามสมุจเฉทปหาน ยกจิตนี้ขึ้นเป็นโสดาปัตติผลอีกวาระหนึ่ง

แต่ถ้าอยู่ในโสดาปัตติมรรคแล้ว หรือประพฤติปฏิบัติ พิจารณาไป มันแยกออก แต่มันไม่ยกขึ้นเป็นโสดาปัตติผล มันไม่ข้าม ยกขึ้นระหว่าง สัมปยุต วิปปยุต คลายออกมาเป็นโสดาปัตติผล มันไม่เป็นตามความเป็นจริง แต่กิเลสมันหลอก แล้วเราเข้าใจว่าเป็น อารมณ์นั้นว่าเป็น มันถึงไม่เป็นไปตามความจริง มันเป็นความเข้าใจ มันเป็นความด้นเดา ผู้ใดปฏิบัติธรรมด้นเดาธรรม จะได้ธรรมด้นเดานั้น

ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ในระหว่างที่จิตมันหมุนไปตามมรรคสามัคคี สามัคคีรวมตัวกัน สมุจเฉทปหานออกไป จิตนี้แยกออกไป กิเลสหลุดออกไป ขันธ์กับจิตแยกออกจากกัน ความแยกออกจากกัน มันจะเห็นตามความเป็นจริงว่า กายนี้เป็นกาย จิตนี้เป็นจิต ทุกข์นี้เป็นทุกข์ แยกออกจากกันทั้งหมด แล้วหลุดออกไป ความรู้สึกของจิตอันนั้นพ้นออกไปเป็นโสดาปัตติผล เห็นไหม เหมือนกับเราปอกผลไม้ เปลือกผลไม้กับเนื้อผลไม้แยกออกจากกัน เห็นตามความเป็นจริง เป็นปัจจัตตัง รู้จําเพาะตนเลย ยกขึ้นเป็นโสดาปัตติผล

ฉะนั้น ขณะประพฤติปฏิบัติอยู่ ไม่ให้นิ่งนอนใจ ไม่ให้คาดเดาว่าเป็นสิ่งนั้นๆ การคาดเดามันเลยได้ธรรมด้นเดาไง มันเสียในการประพฤติปฏิบัติ เราอุตส่าห์ประพฤติปฏิบัติเพื่อจะได้ผลตามความเป็นจริง แต่เราศึกษาเล่าเรียนมา หรือเราฟังของครูบาอาจารย์มาเป็นสมบัติ เรายืมสมบัติผู้อื่นมาแล้วเราตู่เอาว่าเป็นสมบัติของเรา การตู่ว่าเป็นสมบัติของเรามันถึงไม่เป็นสมบัติของเราจริงเพราะเป็นการตู่ การตู่มันจะเป็นจริงได้อย่างไร เพราะมันตู่ไง ตู่สมบัติของครูบาอาจารย์ว่าเป็นของเรา การฟังธรรมถึงไม่ให้ตู่อย่างนั้น ต้องประพฤติปฏิบัติให้ตามความเป็นจริง มุมานะ

เวลาเราศึกษา เราอยู่ข้างนอก เราต้องเป็นผู้ฉลาด อยากรู้ แต่เวลาประพฤติปฏิบัติต้องฉลาดไม่ได้ ความฉลาด ความรู้ของใจนั้นเป็นดาบสองคมในขณะประพฤติปฏิบัติ เพราะว่าตัวเองฉลาดไง ฉลาดขนาดไหน ผู้รู้ขนาดไหน จะฉลาดจะศึกษามาขนาดไหน มันเป็นขี้ข้าของกิเลสทั้งหมด ความรู้ของเรา สรรพสิ่งเล่ห์เหลี่ยมกระเท่เร่ในหัวใจของเราทั้งนั้นล่ะ มันเป็นขี้ข้าของกิเลส เพราะกิเลสมันอยู่ใต้หัวใจของเรา

เราจะชําระกิเลสของเรา ไม่ใช่ชําระกิเลสของผู้อื่น เราต้องชนะเรา เราต้องรู้ในหัวใจเราตามความเป็นจริง

ฉะนั้น จะมีความรู้ จะฉลาดขนาดไหน มันถึงเป็นเครื่องมือของกิเลสมาเชือดคอผู้ปฏิบัติไง ผู้ปฏิบัติว่ามีความรู้มีความสามารถมาก มันก็เลยเป็นทางออกของกิเลสมันไสตามไป ฉะนั้น ผู้ปฏิบัติต้องทําเหมือนผู้ที่โง่เขลาที่สุด สิ่งใดจะเกิดขึ้นต้องจับความคิดนั้นตรวจสอบทั้งหมด สิ่งที่ออกมาจากหัวใจ เพราะกิเลสมันอยู่เบื้องหลังความคิดอันนั้นทั้งนั้นเลย

อยู่เบื้องหลังนะ กิเลสอยู่หลังเรา เราไม่เคยเห็นหน้ามัน เราถึงเป็นขี้ข้ามันมาตลอดไง เมื่อใดเราทันกิเลสของเรา เราจะรู้เท่า รู้เท่าจนกิเลสมันอายนะ มันไม่กล้าเสนอหน้าออกมา นั่นคือความสงบ คือการพิจารณาแล้วปล่อยวางชั่วคราว

จนเข้าใจตามความเป็นจริง จนสมุจเฉทปหาน จนกิเลสนั้นโดนตัดขาดออกจากหัวใจไปเลย อันนั้นถึงยกขึ้นเป็นโสดาปัตติผล ให้ตามความเป็นจริงอย่างนั้น แล้วเราจะได้ผลตามความเป็นจริงของเราทุกขั้นตอน

ทําไมโสดาปัตติผลแล้วต้องเดินสกิทาคามิมรรคอีกล่ะ ในเมื่อเดินโสดาปัตติมรรคแล้ว มรรคของโสดาบันทําไมไม่อัตโนมัติไปเป็นสกิทาคามิมรรคเลย ทําไมต้องไปเดินเป็นบุคคลจําพวกที่ ๓

โสดาปัตติมรรค ๑ โสดาปัตติผล ๒ สกิทาคามิมรรคเป็นบุคคลที่ ๓ ถ้าเป็นสกิทาคามิผลก็เป็นบุคคลที่ ๔ เป็นบุคคลคนเดียวที่ปฏิบัตินั้น เหมือนประตู ๘ ประตู เราเดินผ่านออกไป ประตู ๘ ประตูนี้คือค่ายกล เป็นอริยสัจไง ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เรากลั่นใจนี้ออกมาจากอริยสัจ ตัวอริยสัจนั้นเป็นเหมือนประตู ๘ ประตูที่หัวใจนี้ผ่านจากอริยสัจนี้ออกมาเป็นนิพพาน ๑

บุคคล ๘ จําพวก มรรค ๔ ผล ๔ นิพพาน ๑ ออกไปจนเป็นนิพพาน ๑ ความเป็นนิพพาน ๑ นิพพานนี้ข้ามพ้นออกไป

แต่กว่าจะเข้าถึงตรงนั้น บุคคลจําพวกที่ ๓ ต้องสร้างสกิทาคามิมรรค เพราะโสดาปัตติมรรค รวมตัวลง สมุจเฉทปหาน เพราะขณะที่เข้าประหารนั้นตามความเป็นจริงมันต้องรวมตัว สัมปยุตเข้าไป แล้ววิปปยุตคลายออก

สัมปยุตเข้าไป สัมปยุตคือการเข้า มรรครวมตัวเข้า วิปปยุตคลายออกมา เหมือนเราบีบรัดของเข้าไปแล้วคลายออก สิ่งนั้นพ้นออกมา เหมือนดอกบัวบานไง บานออก เกสรพ้นออกมา เพราะขณะนั้นสัมปยุตเข้าไป วิปปยุตคลายออกมา มันใช้ไปหมดไง เหมือนเรามีเงินอยู่ เราจ่ายเงินซื้อสมบัตินั้นมา เงินเราจ่ายออกไปแล้ว การจะจ่ายเงินใหม่ต้องหาเงินใหม่

ถึงว่า สกิทาคามิมรรค สร้างจากดวงใจขึ้นไปๆ พิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม เหมือนกันทั้งหมด เข้าไปๆ เพราะพ้นออกจากตรงนี้ จิตมันขาดจากกาย ออกจากกัน ฉะนั้น ความคิดของใจยังมีอยู่ เพราะมันเป็นขันธ์ภายใน ขันธ์ภายนอก-ขันธ์ภายในไง ขันธ์ภายใน เห็นไหม ความคิดนี้เป็นอารมณ์ ความคิดมันหมุนไป ความคิดยังเกิดอยู่ตรงนั้น จนยกขึ้นอีก กายกับใจขาดออกจากกัน เป็นอิสระต่อกัน

เมื่อก่อนนั้นจิตนี้ผ่านกายออกมา ผ่านกายออกมาเป็นความรู้สึก เป็นอารมณ์ของเรา เป็นความคิดของเรา มันหยาบมาก พอต่อไป จิตนี้จะเป็นตัวอิสระคิดโดยอัตโนมัติ เวลาเราว่าความคิดของเราเร็วมาก เวลาเราคิดกันอยู่นี้ว่าเร็วมาก แต่เวลาเราปฏิบัติเข้าไป ลึกเข้าไปเป็นชั้นๆ เข้าไป ที่ว่า ๘ ประตูนั่นน่ะ จิตนี้ต้องผ่านประตูออกมา ๘ ประตูถึงเป็นอารมณ์ปัจจุบัน เราตัดขาดเข้าไปเป็นขั้นเป็นตอนเข้าไป ให้หดสั้นเข้าๆ พอกายกับจิตนี้แยกออกจากกัน เหลือแต่จิตล้วนๆ จิตล้วนๆ นี้มีขันธ์ ขันธ์ของใจล้วนๆ เลย ความคิดอันนี้รุนแรงมาก รุนแรงเพราะมันเป็นขันธ์ภายใน เห็นไหม เป็นขันธ์ภายในที่เป็นอิสระ

ขนาดว่าเราเป็นมนุษย์ เราเป็นอิสรชน ทําดี-ทําชั่วก็ได้ เราเป็นมนุษย์ไง ถ้าเกิดเป็นสัตว์เดรัจฉาน เขายังกักขัง เกิดเป็นเทวดาก็อยู่เป็นเทวดา เกิดในนรกก็อยู่ในนรก ถ้าเกิดเป็นเทวดาเสวยแต่ทิพย์สมบัติ มีแต่ความสุข สุขหน้าเดียว เกิดในนรก ทุกข์หน้าเดียว แต่เกิดเป็นมนุษย์มีทั้งสุขและทุกข์อยู่ในตัวพร้อมไง นี่มันได้เลือก

จิตนี้ผ่านออกมาเราว่ามันหยาบ แต่พอลึกเข้าไปๆ จิตล้วนๆ นะ มันจะคิดได้ขนาดไหน ขนาดที่ว่าเป็นอิสรชนมันยังคิดได้ขนาดนี้ แล้วถ้ามันหดสั้นเข้าไป สายสืบต่อที่มันสั้นเข้า ความไวของความคิดจะเร็วขึ้นขนาดไหน จิตล้วนๆ คิดได้ คิดในตัวมันเอง ถึงว่ามันเสพกามในใจก็ได้ ใจกับใจเสพกามในตัวมันเองเลยไง แต่ถ้าเป็นปุถุชน การเสพกามมันต้องระหว่างสองขั้วเข้าหากันมันถึงจะเป็นขึ้นมา แต่ถ้าจิตล้วนๆ มันเป็นจิตของมันเอง มันก็เสพของมันเอง เพราะมันมีขันธ์ภายใน มันมีการปรุงแต่งภายใน ถึงตรงนี้ต้องใช้อสุภะไง

อนาคามิมรรค การทําลายเรือนไง ทําลายเรือนของใจ เห็นไหม กายกับใจ เราทําลายกายออกไปแล้ว ใจนี้เป็นอิสระออกไป แต่อิสระในกิเลสล้วนๆ นี่ทําลายเรือนของจิตไง จิตนี้เป็นผู้ไม่มีเรือน พระอนาคามีไม่ครองเรือน ไม่มีเรือน แต่ถ้ายังเดินเป็นอนาคามิมรรคอยู่ ครองเรือนสิ เพราะการพิจารณาอันนั้นกิเลสล้วนๆ เหมือนกัน เพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจ เห็นไหม กิเลสมันอยู่ที่ใจ การใช้เกลือจิ้มเกลือ การใช้อาการของใจ คือมรรค คืออารมณ์ความรู้สึกที่เราแต่งขึ้นมา คําว่า “แต่งขึ้นมา” หมายถึง เราปั้นขึ้นมา เราพยายามสร้างขึ้นมา เราต้องสร้างขึ้นมาจากหัวใจของเรา

เพราะความคิด จิตสงบขึ้น แล้วเรายกขึ้นวิปัสสนายกใจนั้น ยกอาการของใจนั้น อันนี้คือเราสร้างขึ้นมา เราสร้างอาการของใจขึ้นมา จากที่ว่ามันเป็นใจล้วนๆ มันเป็นกามล้วนๆ เราเริ่มใช้ธรรมของเราไง ใช้เป็นบุคคลที่ ๕ บุคคลที่ ๕ เป็นอนาคามิมรรค แต่เพราะกิเลสมันยังไส กิเลสมันต่อสู้อยู่ เมื่อก่อนอยู่ข้างล่างมันอยู่ห่าง แต่ในเมื่อเราทําลายเข้าไปใกล้ถึงเมืองหลวง ถึงตัวของใจ ถึงตัวของกิเลสแท้ๆ แรงต่อต้านยิ่งจะรุนแรงมาก การวิปัสสนาอันนั้น กิเลสที่ว่าอยู่ใต้ใจ มันถึงทําให้เราสับสน

ความหลงไป ความมัวเมาไป ความคาดหมายไป มหาศาลมาก การประพฤติปฏิบัติถึงว่าลุ่มๆ ดอนๆ ไง ต้องกระเสือกกระสนนะ ความกระเสือกกระสน การให้กําลังใจตัวเองสําคัญที่สุด เพราะเราผ่านประสบการณ์ของการประพฤติปฏิบัติมา เป็นบุคคล ๔ จําพวกมา มันเห็นสุข-เห็นทุกข์ในการสร้างเหตุ เห็นสุขในการสร้างเหตุแล้วผลออกมาเป็นสุขแท้ๆ สร้างเหตุออกมา จนเป็นสมุจเฉทปหานออกมาเป็นสุขแท้ๆ มันเป็นเครื่องประกันไง

คนเราถ้าไม่มีเครื่องประกัน ไม่เห็นผลงาน ใครจะกล้าเสี่ยงกล้าตายขนาดนั้น แต่ในเมื่อสิ่งที่มันประจักษ์แก่ใจ สิ่งที่ประจักษ์แก่ใจที่ใจนี้ได้ชนะมาเป็นขั้นเป็นตอนมา ขับเคลื่อนตัวเองออกมา เป็นขั้นเป็นตอนออกมาขนาดนั้น ทําไมมันจะไม่มีความมุมานะ

ความมุมานะถ้าไม่ถูกทาง ดําริผิดก็ออกผิด ดําริชอบ มุมานะนั้นต้องชอบด้วย มุมานะนั้นต้องสมควรด้วย มันถึงเป็นมรรคอริยสัจจัง มัคคะมันถึงสามัคคีรวมตัวกันได้

การใช้ปัญญา ปัญญามันจะลึกซึ้ง มันจะละเอียดเข้าไป เราสร้างเข้าไป จนคาดไม่ถึงว่าตัวเราจะมีความคิดอย่างนั้นได้ คาดไม่ถึงว่าสิ่งนี้จะเกิดกับหัวใจเราได้ มันคาดไม่ถึงจริงๆ ถ้าคาดถึง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้แล้วทําไมท้อใจล่ะ แล้วใครมันจะสามารถรู้ได้ แล้วใครมันจะสามารถเข้ามาถึงตรงนี้ได้ แต่เราผู้ที่ปฏิบัติทําไมเข้ามาได้ เพราะคนที่จะทําได้มีจริง ดวงจิตที่ได้สร้างบุญกุศลมา มีผู้ที่มีธุลีน้อย กิเลสในหัวใจน้อย สามารถเห็นได้ แต่ขนาดมี มันก็กระเสือกกระสน

มันเป็นความมหัศจรรย์ เป็นความที่ว่าเราประพฤติปฏิบัติเป็นไปได้อย่างไร มันละเอียดขนาดนั้น มันคาดไม่ถึง เดาไม่ได้ เดาไม่ได้หรอก ถ้าคาดเดาได้ ผู้ที่เรียนปริยัติมาจนท่องจําตําราได้หมด ท่องจําได้ทุกตัวอักษรเชียวนะ แล้วทําไมมันไม่ได้ประโยชน์ตามความเป็นจริงล่ะ มันคาดเดาไม่ได้ เพราะการท่องจํานี้มันเป็นการก็อปปี้ออกมาจากสิ่งที่เป็นตัวอย่าง มันไม่ใช่เนื้อไง เราทําอะไรก็แล้วแต่สําเร็จขึ้นมา เราเขียนเป็นตําราออกมา คนจะทําได้เหมือนเรา เห็นไหม ก็อปปี้สิ่งนั้นออกมา สิ่งที่เป็นแบบอย่าง ไม่ใช่ก็อปปี้เนื้อหาสาระตัวจริงออกมา นี่ตํารา

เพราะใจนี้เป็นธรรม แล้วเทศนาธรรมออกมา ธรรมนี้เป็นนามธรรมที่ไม่มีตัวตน เป็นนามธรรม แต่จะสร้างอย่างไรให้เป็นบุคลาธิษฐาน ให้เห็นตัวตน สร้างสิ่งนั้นขึ้นมาให้เปรียบเทียบเหมือน คําว่า “เหมือน” แต่ไม่เหมือน เพราะเหมือน คําว่า “เหมือน” คือคล้าย เพื่อเปรียบเทียบ แล้วสิ่งนั้นจะให้เป็นเหมือนความจริงได้อย่างไร เพราะมันเทียบว่าเหมือนอยู่แล้ว มันต่างออกมาแล้ว แล้วเราเอาสิ่งที่เหมือนนั้นมาวิเคราะห์วิจารณ์ พยายามจะเอาสิ่งที่เหมือนนั้นมาคิดไง คือว่าเอาสิ่งที่ผิดมาตั้งเป็นโจทย์ ตั้งสมุฏฐานให้เราใคร่ครวญแล้ว ถึงว่าเป็นการคาดการหมายไง

ต้องทําให้เป็นตามความเป็นจริง ละเอียดขนาดไหนก็ต้องตรวจสอบ ปล่อยวางไม่ได้ เชื่อตัวเองไม่ได้ เชื่อตัวเองก็โดนกิเลสหลอก เชื่อตัวเอง กิเลสหัวเราะเยาะเลย เพราะเชื่อตัวเอง กิเลสมันอยู่ในตัวเองอยู่แล้ว ฉะนั้น ถึงต้องตรวจสอบตลอด ดูความเป็นไป เพราะมันมหัศจรรย์ เวลามันรวมตัวลงครั้งหนึ่งๆ ขณะจิตล้วนๆ แล้วมีกิเลสอยู่ในจิตนั้นน่ะ เพราะจิตนั้นพ้นออกจากกายแล้ว คิดดู จิตล้วนๆ นะ แล้วจิตนั้นสงบตัวลงอีกชั้นหนึ่ง มหัศจรรย์ไหม มหัศจรรย์มาก มหัศจรรย์ขนาดไหนก็อยู่ใต้กิเลส เพราะกิเลสอยู่ในความมหัศจรรย์นั้น ถึงเชื่อไม่ได้ไง ถ้าเชื่อสิ่งนั้นก็เชื่อกิเลส

กิเลสคืออะไร? กิเลสก็เป็นนามธรรม กิเลสคือความคิดอกุศลเป็นกิเลส ถึงว่าไม่มีใครกล้าทําลายตน ไม่มีใครกล้าทําลายกิเลส การประพฤติปฏิบัติถึงอยู่ฟากตาย เอาตายเข้าแลกกัน เพราะถ้าถึงตายแล้วกิเลสมันกลัว กิเลสมันกลัวว่ามันจะไม่มีที่อยู่

ไม่อย่างนั้นกระเสือกกระสนไปนะ ผัดวันประกันพรุ่ง หรือแถกไถไปเรื่อย แต่ถ้าหัวชนฝาถึงจุดเลย เราทํางานให้ผลงานนั้นสําเร็จ เก็บผลงานทั้งหมดแล้ว อันนั้นแปลว่าสิ้นสุด อันนี้ก็เหมือนกัน ประพฤติปฏิบัติต้องใช้ความมุมานะขับเคลื่อนความพยายามของตนไปให้ถึงที่สุด

ไม่ใช่ว่าเราปฏิบัติไปแล้วเราคาดหมาย หรือเรายอมรับว่าอันนี้เป็นความจริงแล้วเราหยุด อันนั้นกิเลสหลอก ครูบาอาจารย์สอนว่า อันนี้คือกิเลสมันหลอก คือการภาวนาแล้วหลงไง ความหลงอันนี้ไม่ใช่ตามความเป็นจริง แต่มันให้ผลหลง หลงเพราะว่าการคาดหมายของใจ กิเลสในหัวใจของตัวมันอยากรวบรัด มันอยากให้เป็นไปโดยเร็ว มันรวบรัดเลย แล้วว่าอันนั้นเป็นตามความเป็นจริง ถึงว่าไม่ใช่ตามความเป็นจริง

กิเลสในหัวใจมันหลอก ถึงจะหลอกอย่างไรมันก็มหัศจรรย์ ความมหัศจรรย์อันนี้มันถึงแปลกประหลาดไง ถ้าอย่างนั้นต้องพิจารณาซํ้าพิจารณาซาก ยกขึ้นมา ตรวจสอบอยู่ตลอดเวลาว่าใจดวงนี้มันพ้นจากกามจริงหรือ มันพ้นจากเรือนจริงหรือ พ้นจากเรือนจริงหรือ เรือนคือกาม กามคือเรือน เรือนคือการสร้างคู่ไง สร้างความสัมผัส สร้างแรงเสียดสีในหัวใจนั้น ในหัวใจผู้ที่เป็นอนาคามิมรรคนั่นล่ะ อันนี้ถึงว่าเป็นนํ้าป่าไง นํ้าป่าเป็นนํ้าที่รุนแรง นํ้าที่ท่วมหัวใจไง ท่วมท้นทํานบใจ ใจถึงอยู่ใต้อํานาจของนํ้าอันนั้น

พิจารณาตรงนั้น พิจารณาซํ้าพิจารณาซาก จนโลกธาตุนี้หวั่นไหว ภูเขาไฟระเบิดออก ความหวั่นไหวของภูเขาไฟที่มันระเบิดออกมา แต่มันระเบิดออกมาจากหัวใจ ถ้าโลกธาตุนี้แตกสลายออกไป ความผุดขึ้นมาจากการระเบิดออก ถ้ามันเป็นนามธรรม เป็นจิตล้วนๆ เอาอะไรมาระเบิด

ระเบิดสิ เพราะกิเลสที่เกาะกันหนาแน่นในหัวใจนั้นโดนระเบิดออก โดนมรรคอริยสัจจังระเบิดออก เห็นไหม ความระเบิดออก มันระเบิดรุนแรงเพราะมันเป็นกามภพ หัวใจพ้นจากกามภพทั้งหมดเลย ยกขึ้นเลย ยกขึ้นออกไปเป็นอนาคามิผล เป็นบุคคลจําพวกที่ ๖ แล้ว ยกขึ้นเป็นอรหัตตมรรค

ต้องยกไปเรื่อยๆ แต่การยกนี้ คําว่า “ยก” แต่เวลาประพฤติปฏิบัติมันไม่ยกหรอก จะขั้นตอนไหน ความว่าง ความมหัศจรรย์อันนั้นมันจะว่าอันนี้เป็นสิ่งที่ถึงที่สุดแล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าท่านตรัสรู้ธรรม ท่านจึงจุดความเป็นจริง เอโก ธมฺโม ด้วยตามความเป็นจริง แต่ผู้ปฏิบัติส่วนใหญ่แล้วถึงจุดไหนก็ว่าอันนี้เป็น เอโก ธมฺโม เพราะมหัศจรรย์ทุกขั้นตอน มันจะมหัศจรรย์ไปตลอดเลย มันแปลกประหลาดเพราะสิ่งที่ในโลกนี้ไม่มี ๓ โลกธาตุนี้ไม่เคยมี ถ้า ๓ โลกธาตุนี้มี จิตดวงนี้ต้องไป พ้นทั้งหมด จิตดวงนั้นพ้นจากตรงนี้ถึงจะพ้นจาก ๓ โลกธาตุ

แต่หัวใจเราอยู่ใต้ ๓ โลกธาตุ เพราะเราเกิดในกามภพนี้มันจะพ้นมาจากไหน สิ่งที่ไม่พ้นมันอยู่ใต้อํานาจของกิเลส หมายถึงว่า ไม่มี สิ่งที่ใน ๓ โลกธาตุนี้ไม่มี ไม่มี ความที่ไม่มี แล้วเราไปประสบเข้า มันจะมหัศจรรย์ขนาดสมบัติใดๆ มันจะมาเทียบค่าได้ ไม่มีสมบัติใดๆ เทียบค่าได้เลย แล้วเรามีสมบัติอันนั้น หัวใจเรามันได้ดื่มกินสมบัติอันนั้น สมบัติกับใจอันนั้นเป็นอันเดียวกัน มันมีความสุข ความเวิ้งว้างนะ

สุขในการเอาทุกข์เข้าแลก เอาตายเข้าแลก เอาความมุมานะเข้าแลก แล้วมันเป็นสุขที่ว่าสิ้นสุดของการขับเคลื่อนที่หัวใจขึ้นเครื่องบินแล้วต้องไปลงไปขึ้นไปลงอีก ไม่มี มันถึงมุมานะกันขนาดนั้น ความมุมานะ ความอุตส่าห์พยายามมันจะให้ผลออกมา

การยกขึ้นมันไม่ยกเพราะว่าเราเข้าใจว่าอันนั้นเป็นผล หนึ่ง แล้วไม่รู้จะยกอย่างไรอีก หนึ่ง ไม่รู้จะยกอย่างไร ไม่รู้จะทําอย่างไรนะ อ่านตํารามาหรือฟังครูบาอาจารย์มา มันว่าควรทําอย่างนั้นๆ แต่มันทําไม่ได้ มันมืดตื้อ ในหัวใจถึงจุดหนึ่งแล้วมืด มองไม่เห็น ทําอะไรไม่ได้เลย เพราะความหลอกของใจ ความหลอกของกิเลสนั้นมันจะไม่เห็นตัวนั้น ความไม่เห็นตัวนั้น กําหนดอย่างไรมันก็ทําไม่ได้ ทั้งๆ ที่รู้ว่าตัวเองต้องควรจะหานะ ทั้งๆ ที่ว่าเข้าใจแล้ว มหัศจรรย์ขนาดไหนก็แล้วแต่ กิเลสหลอกขนาดไหนก็แล้วแต่ แต่การตรวจสอบจนเข้าใจว่าตัวเองยังต้องดําเนินการต่อไปก็ยังไม่รู้จะดําเนินการอย่างไรเลย

แสนลําบากนะ เพราะผู้ปฏิบัติอย่างเรานี้มันเป็นเนยยะไง ไม่ใช่ผู้ปฏิบัติธรรมสมัยพุทธกาลที่ว่ารวดเร็ว รู้ธรรมเร็ว ฟังพระพุทธเจ้าเทศน์ บรรลุธรรมทันทีเลย อย่างนั้นเขาสร้างบุญกุศลมา มันอยู่ที่การสร้างมา แต่เนยยะ ผู้ที่มีโอกาส แต่ต้องกระเสือกกระสน เนยยะในการกระเสือกกระสน ในการแถกแถไปให้ตัวเองได้พ้นจากตรงนั้น

ถึงยกขึ้นไม่ได้ มันยกขึ้นไม่ได้ ถ้ายกขึ้นได้หมด ผู้ปฏิบัติต้องถึงสิ้น ใจนี้เป็นธรรมทั้งหมด เป็น เอโก ธมฺโม ทุกดวงใจ

อย่างเช่นนางวิสาขาเป็นแค่พระโสดาบันแล้วก็ตายไป ถ้าเป็นพระโสดาบันแล้วรู้อยู่ว่ามันควรจะเป็น ทําไมไม่ทําต่อไปให้ถึงจุดนั้นล่ะ การยกขึ้นมันถึงว่าลําบากไง ทั้งๆ ที่ก็รู้อยู่ว่า พระอรหันต์กับพระโสดาบันความสุขในหัวใจจะต่างกันขนาดไหน ก็เหมือนเราก็รู้อยู่ว่าสมบัติเราน้อย แล้วสมบัติที่ใหญ่กว่าดีกว่ามีอยู่ ทําไมเราไม่ขวนขวายเอาสมบัติที่มากกว่า...มันเอาไม่ได้ ไอ้นี่ก็เหมือนกัน แต่ที่ว่าเหมือนกัน เพราะกิเลสมันหลอก หนึ่ง เพราะเราไม่มีความสามารถ หนึ่ง แล้วเราไม่จริงจัง หนึ่ง

ถ้าเราจริงจังนะ เอาหัวชนฝาไปเลย ตะเกียกตะกายอย่างไรก็เอา อย่างไรก็เอา สักวันหนึ่งต้องจับต้องได้ ถึงจะเป็นฝาอย่างไร เราก็ให้มือเราสามารถจับปีนขึ้นไปได้เหมือนกัน

การปีนขึ้นไป หมายถึงว่า การค้นหาตอของจิต ตอที่ว่าขันธ์ ๕ คืออารมณ์ที่ขับเคลื่อนมาในหัวใจนั้นมันขาดออกไป พอมันขาดออกไป โลกธาตุมันหวั่นไหว กามภพไม่มี เพราะมันไม่มีบัญชีแล้ว บัญชีที่ต้องมาเกิดในกามภพโดนมรรคอริยสัจจังตัดออกไปแล้ว มันเหลือตอล้วนๆ ตอล้วนๆ นะ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ วิญฺาณปจฺจยา นามรูปํ เห็นไหม จนเกิดภพเกิดชาติในปฏิจจสมุปบาทนั้น

ปฏิจจสมุปบาทนี้มันก็คือขันธ์ ๕ แต่ขันธ์ ๕ อันละเอียดที่ย่อยสลายจากขันธ์ ๕ หยาบๆ ในหัวใจไง อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา มันปัจจยาการ มันเป็นอันเดียวกัน

แต่ถ้าเป็นขันธ์ในหัวใจ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ สัญญา ความจําได้หมายรู้ ซับสิ่งที่ทําบุญกุศลไว้หรือทําชั่วไว้ ซับอยู่ในหัวใจนั้นหมด พอถึงจุดนั้นมันจะออกมาทั้งหมด เป็นสันดานของใจทั้งหมด สัญญาไง แล้วสังขารก็ปรุงไป เป็นกองๆ เป็นภูเขา ๕ ลูก อยู่คนละลูกต่างกันออกไป แยกออกไปเป็นภูเขาใหญ่ๆ ๕ ลูก เป็นกอง ๕ กองให้เราเห็นหยาบๆ อย่างนั้นเลย

แต่ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี้ไม่ใช่ ภูเขาทั้ง ๕ กองนี้รวมตัวกันเป็นกองเดียวกัน มันปัจจยาการ มันเป็นอันเดียวกัน มันไม่ใช่เป็นกอง มันเป็นอันเดียวกันทั้งหมด แล้วเป็นอันเดียวกันแล้วไม่ใช่ภูเขาที่จะเห็นได้ชัดๆ ด้วย มันเป็นภูเขาที่เรืองแสงไง เป็นภูเขาที่เรามองเห็น แล้วเรากลับเข้ามานึกภาพภูเขาสิ เป็นภูเขา นึกภาพอยู่ภายใน มันละเอียดลึกซึ้ง มันเป็นอุปกิเลสอยู่ในหัวใจ เป็นอนุสัย เป็นภพ เป็นภวาสวะไง การเกิดไง ที่ว่า อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ถึงชาติถึงภพ ภพอันนี้คือภพปฏิสนธิจิต

ตัวปฏิสนธิจิตนี้ ความจําทั้งหลายที่เราศึกษาเล่าเรียนมามันจําลงในสัญญาของใจ แต่ถ้ามันย่อยสลายในสัญญาของใจนี้ มันใช้หยาบๆ จิตที่หยาบๆ นี้คุยกันรู้เรื่องจากความจําทั้งหมด แต่พอคนตายไป ไอ้ความจําทั้งหมดนี้มันย่อยสลายลงไปอยู่ใน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี้เป็นขันธ์อันละเอียด เป็นจิตปฏิสนธิ จิตปฏิสนธินี้ไปเกิดในภพชาติต่างๆ มันถึงจําชาติของตัวเองไม่ได้ไง

รสของชาติ รสของสัญญา รสของความจํา คือบุญกุศลมันอยู่ในสันดานนั้น แต่มันไม่สามารถจะรู้ว่าตัวเองเกิดภพเกิดชาติจากไหนมาตลอด เว้นไว้แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ากําหนดเข้าไปถึงในบุพเพนิวาสานุสติญาณ กําหนดเข้าไปถึงจุดที่ภพชาติสะสมลงมาอยู่ในจิตอันนั้น จิตทุกดวงจิตมันสะสมมาอยู่ในดวงจิตของมัน แต่เราไม่สามารถเข้าไปเปิดบัญชีตรงนั้นได้ แต่ผู้ปฏิบัติเข้าไปถึงจุดตรงนี้ถึงรู้ว่าเกิดมาจากไหน จิตนี้สะสมมาอย่างไร ถึงอยู่ตรงนั้นหมด ตรงนี้แหละคือปฏิสนธิจิต

วิญญาณปฏิสนธิไม่ใช่วิญญาณรับรู้หยาบๆ นี้ วิญญาณ เสียงกระทบหู ความรู้สึกเกิดขึ้น นี่วิญญาณเกิดจากโสตประสาท แต่วิญญาณตัวนั้น วิญญาณปฏิสนธินี้คือเนื้อๆ ของวิญญาณที่เป็นสสารตัวหนึ่งเลย เป็นผู้รู้ เป็นหัวใจ เป็นธาตุรู้ เป็นสสารตัวนั้น ตัวนี้คือตัวที่ว่าเป็นตอของจิต มันสะสมทั้งหมด คนทั้งคน หัวใจทั้งใจอยู่ตรงจุดและต่อมอันนี้ อันนี้คือจุดและต่อมการเกิดของมนุษย์ การเกิดของจิตวิญญาณที่เกิดเป็นเทวดา เกิดเป็นพรหม ก็จุดจุดนี้ นี่คือตัวตอไง แล้วจะเห็นตัวตอนี้ได้อย่างไร

ตัวตอของจิตไม่มีใครเคยเห็นเลย ยกเว้นแต่ผู้เดินอนาคามิผลแล้วยกขึ้นเป็นอรหัตตมรรค เพราะเห็นแล้วถึงได้เดินอรหัตตมรรค ต้องเห็นตรงนี้ถึงเอาตัวนี้มาใคร่ครวญอรหัตตมรรค มันเกิดขึ้นพร้อมกันไง ถึงว่ามันไม่ใช่กอง มันไม่ใช่แยกออกจากกัน มันละเอียดอ่อนมาก ถึงว่าเป็นตอ การว่าเป็นตอมันเกิดพร้อมกัน เกิดพร้อมกันทั้งหมด

อย่างเช่นความคิดเรา เราคิดแล้วเรามีอารมณ์ความรู้สึก มันยังเป็นขั้นตอน แต่อันนี้ไม่มี มันเป็นอารมณ์เดียวกันทั้งหมด นี่อรหัตตมรรค แล้วจะใคร่ครวญอย่างไร มันถึงละเอียดอ่อน แล้วมันอ้อยสร้อยไง

การใคร่ครวญนะ อารมณ์ที่ขันธ์กับใจ ขันธ์กับความรู้สึก ขันธ์คือว่ากองของความรู้สึกระหว่างอนาคามิมรรค อนาคามิผลนั้น เห็นไหม มันยังมีสิ่งที่สืบต่อได้ ถึงจะรุนแรงขนาดไหนก็แล้วแต่ รุนแรงมากจนระเบิดออกเป็นภูเขาไฟ จนโลกธาตุนี้หวั่นไหวทั้งหมด แต่อันข้างบนนั้นอ้อยสร้อยนะ อันนี้คือเจ้าวัฏจักร พญามารไง ลูกสาวพญามาร คือโกรธ หลง ความหลง ความโกรธ อันนั้นเป็นลูกสาว อันนี้เป็นพ่อ เป็นจุดเริ่มต้น

อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา เราเข้าใจกันว่าอวิชชานี้เป็นสิ่งน่าเกลียดน่าขยะแขยง แต่ไปเจอจุดจุดนั้นมันขยะแขยงที่ไหน มันเหนือทั้งหมด เพียงแต่เป็นการเปรียบเทียบให้เห็นโทษไง เห็นว่าเป็นยักษ์เป็นมาร เป็นเจ้าวัฏจักร เป็นสิ่งที่มีอํานาจเหนือจุดและต่อมทั้งหมด แต่ความจริงแล้วมันละเอียดลึกซึ้งขนาดที่ว่าเป็นอย่างนั้น ผู้ที่เข้าไปเห็น ผู้ที่เข้าไปพิจารณาตรงนั้นจะไม่สามารถแยกแยะสิ่งที่ออกมาเป็นขั้นตอนที่อธิบายออกมาเป็นปริยัติได้เลย

ปริยัติที่อธิบายออกมา อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขาราปจฺจยา วิญฺาณํ นี้เป็นพุทธวิสัย เป็นวิสัยขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มองเห็นด้วยความละเอียดอ่อน แล้วไว้ลายของผู้ที่เห็นออกมาเป็นวิชาการให้สืบต่อ ให้ลูกศิษย์ลูกหาได้เอามาพูดสื่อความหมายกันพอรู้เรื่อง แต่ความเป็นจริงที่ผู้เข้าไปเห็น มันเกิด พับ! พับ! พับ! ไม่สามารถแยกแยะได้ว่าอะไรเป็นอะไรได้เลย

แต่ด้วยความมุมานะ ด้วยความอุตส่าห์พยายาม ด้วยบุญกุศล ด้วยอํานาจวาสนา ขณะที่หมุนอนาคามิมรรคอันนั้นมันก็สามารถพลิกขึ้นไปได้ไง สัมปยุตเข้าไป วิปปยุตคลายออกมาเป็นอรหัตตผล ถ้าเป็นข้างล่างอยู่ มันคลายออกมาแล้ว อย่างเช่นอนาคามิมรรคต้องยกขึ้นอนาคามิผลอีก อรหัตตมรรคต้องยกขึ้นอรหัตตผลอีก แต่ถ้าเป็นอรหัตตผลไปแล้วมันยกขึ้นไปไหนล่ะ

เป็นอรหัตตผลไปแล้ว เพราะจิตนี้มันละเอียดอ่อน เห็นไหม สมุจเฉทปหาน สัมปยุตเข้าไปคือการรวมตัว คือการบีบเข้า วิปปยุตคลายออก จิตนี้หลุดพ้นออกไปจากอรหัตตผลอีกทีหนึ่ง ออกไปเป็นนิพพาน ๑

นิพพาน ๑ หัวใจที่บริสุทธิ์อยู่นั้นก็อยู่ในร่างกายของผู้ปฏิบัตินั้น การเป็นพระอรหันต์ถึงได้แยกออกเป็นสอง หนึ่งคืออนุปาทิเสสนิพพาน คือพระอรหันต์ที่ตายแล้ว เพราะทิ้งธาตุขันธ์คือร่างกายนี้ออกไป หัวใจนั้นเป็นอนุปาทิเสสนิพพาน คือใจนั้นเป็นนิพพาน อาจารย์มหาบัวเปรียบเหมือนแม่นํ้าทั้งหมดไหลลงทะเล อยู่ในทะเลนั้นก็เป็นเนื้อของธรรม เนื้อของนิพพาน ใจดวงนั้นพ้นออกไปจากร่างกายนี้ถึงเป็นอนุปาทิเสสนิพพาน

แต่สอุปาทิเสสนิพพาน คือพระอรหันต์ที่ยังมีชีวิตอยู่ สะคือเศษส่วนของร่างกาย ร่างกายนี้มันเป็นธาตุ มันเป็นดิน มันเป็นนํ้า มันเป็นลม มันเป็นไฟ แต่ด้วยดวงจิตที่ยังมีกรรมอยู่ก็ยังมาเกิดเป็นมนุษย์ ได้ร่างกายนี้มา ได้ดิน นํ้า ลม ไฟ กรรมปรุงแต่ง ได้ปฏิสนธิขึ้นกลางครรภ์ของมารดา ออกมาจากครรภ์ของมารดามาเป็นมนุษย์ แต่หัวใจที่ปฏิบัติในร่างกายนั้นพ้นออกไปจากกิเลสทั้งหมด หัวใจนั้นบริสุทธิ์ แต่ก็ยังครองร่างอยู่ในธาตุ ๔ นั้น ฉะนั้น กรรมที่เกิดขึ้นกับร่างกายยังตามทัน เพราะว่าเศษส่วนของกรรม อย่างเช่นพระโมคคัลลานะยังต้องโดนฆ่า เพราะเศษส่วน เห็นไหม ร่างกายนี้มี การกระทบถึงมี แต่ดวงใจนั้นกระทบไม่ถึงไง การกระทบไม่ถึงดวงใจ เพราะดวงใจนั้นเป็นพระอรหันต์

พระอรหันต์เป็นนิพพานพ้นจากทั้งหมด พ้นตั้งแต่ขันธ์ ๕ ในหัวใจ คือความจําได้หมายรู้ไม่มี พ้นตั้งแต่การปฏิสนธิจิตที่ว่าเป็นภวาสวะ เป้าหมายที่จะให้เข้าไปกระทบไม่มี ภวาสวะหรืออวิชชานั้นคือเป้าหมาย คือฐาน คือภพของใจ คือสิ่งที่จะเริ่มต้นออกมามันโดนทําลายแล้ว มันว่างทั้งหมด มันไม่มีสิ่งใดจะไปกระทบกระเทือนได้ คือไม่มีเป้า ไม่มีที่หมาย ไม่มีทั้งหมด แล้วสิ่งใดจะเข้าไปป้ายหมายสิ่งนั้นได้

สิ่งที่ป้ายหมายไม่ได้ อะไรจะไปป้ายหมายมัน สิ่งนั้นไม่มีผล ถึงไม่มีทุกข์ ถึงไม่มีสิ่งใดๆ จะไปแตะต้องสิ่งนั้นได้ นั่นคือหัวใจ แต่หัวใจนั้นครองอยู่ในร่างของสอุปาทิเสสนิพพาน ฉะนั้น ร่างกายนั้นถึงกระทบกระเทือนได้ พระอรหันต์เวลาเจ็บไข้ได้ป่วยยังเข้าโรงพยาบาล พระอรหันต์เวลาผ่าตัดยังมีเลือดออก มี เพราะร่างกายนี้มันก็เป็นดิน นํ้า ลม ไฟ มันเป็นเศษส่วน สอุปาทิเสสนิพพาน มันเป็นเศษส่วนที่หัวใจที่บริสุทธิ์ครองร่างนั้นอยู่ ร่างกายนี้ถึงกระทบกระเทือนได้ ร่างกายนี้ถึงเจ็บไข้ได้ป่วยได้ ไม่ใช่ว่าถึงนิพพานแล้วจะไม่มีสิ่งใดไปกระทบกระเทือนได้

ความเข้าใจของโลกว่าสิ้นไปแล้วมันจะพ้นเข้าไป ถ้าอย่างนั้นพระอรหันต์ถ้าสําเร็จก็ต้องเหาะขึ้นไปนิพพานทั้งร่างกายทั้งหัวใจสิ ทําไมพระอรหันต์ต้องตาย

ต้องตายเพื่อทิ้งธาตุขันธ์เอาไว้ มันเกิดขึ้นจากดิน จากนํ้า จากลม จากไฟ ต้องให้มันแตกสลายไปตามความเป็นจริงจากดิน จากนํ้า จากลม จากไฟ แต่หัวใจที่อยู่ในดิน ในนํ้า ในลม ในไฟนั้นหลุดพ้นออกไปต่างหาก พ้นออกไปจากหัวใจดวงนั้น สอุปาทิเสสนิพพานทิ้งเศษส่วนไว้กับโลก ทิ้งเศษส่วนไว้กับภพเดิมนี้ แล้วหัวใจผุดออกไปเพราะมันเป็นนิพพานตั้งแต่รู้ธรรมแล้ว ไม่ต้องผุดไปไหนอีกแล้ว มันเป็นตามสภาวะความเป็นจริง

ตอนพระสารีบุตรไปลาพระพุทธเจ้านิพพาน พระพุทธเจ้าถึงบอกว่า “ให้สมควรแก่เวลาของเธอเถิด” มันจะคาบเกี่ยวอะไรไม่ได้ จะขยับไปไหนไม่ได้เลย จะเอียงไปไหนไม่ได้ ต้องให้มันเป็นไปตามสภาวะตามความเป็นจริง ให้มันหลุดออกไปตามความเป็นจริง ให้มันคายออกไปตามความเป็นจริง เพราะมันเป็นจริงตามเนื้อหาสาระโดยธรรมชาติอยู่แล้ว

ถึงว่าการกระทบกระทั่ง เราอ่านตํารา เราศึกษาตําราเราถึงรับกันไม่ได้ว่า ทําไมถ้าอย่างนั้นแล้วไม่มีพระอรหันต์เลย เพราะอะไร เพราะว่าก็เจ็บไข้ได้ป่วยกันอยู่ ยังเป็นไปได้อยู่ ยังร้องไห้กันอยู่ ร้องไห้นี้มันหยาบไป นี่ยังนํ้าตาไหลอยู่ นํ้าตานี้มันเป็นดิน นํ้า ลม ไฟ นํ้ายังอยู่ในร่างกายนี้อยู่ นํ้าก็ต้องขับเคลื่อนไปตามสภาพ

นํ้าขับเคลื่อนไม่ได้ ไตเราวายหรือ ไตในร่างกายนั้นวาย นํ้าถึงขับถ่ายไม่ได้ การขับถ่ายของต่อมนํ้าตามันเป็นตามความเป็นจริง แต่หัวใจดวงนั้นไม่หวั่นไหว มันปลงธรรมสังเวช เกิดความสังเวช

ใจที่นิ่มนวล ใจที่พ้นจากกิเลสทั้งหมดมันมีแต่ความเมตตา ความเมตตานี้ครอบโลกธาตุ เห็นความกดขี่ เห็นความเอาเปรียบ เห็นความเป็นไป ความเศร้าความโศก มันจะสะเทือนหัวใจมาก

การสะเทือนหัวใจนั้น ปกติของมนุษย์เวลาโกรธ เลือดจะสูบฉีดแรง เวลาเศร้าใจหมองใจ อันนี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อมันสะเทือนใจ ธรรมนั้นมันสะเทือนใจ มันก็ขับเคลื่อนให้ร่างกายนั้นขับนํ้าตานั้นออกมา แต่มันไม่ได้ทุกข์ไม่ได้โศกไปตามเขา แต่มันเป็นการปลงธรรมะ ฟังสิ การปลงธรรมะ

ที่ว่าพระไปชักผ้า ชักผ้าเพื่อการปลงสังขาร ให้การประพฤติปฏิบัติได้เป็นประโยชน์ อันนั้นยังไม่เอามาเป็นความหมาย แต่เวลาผู้ที่ปฏิบัติออกมามีนํ้าตาไหลนํ้าตาร่วง กลับมาจับเป็นประเด็นต่อว่ากัน

อันนี้มันเป็นธรรมสังเวช ความสังเวชมันเป็นประโยชน์ของหัวใจดวงนั้น ธรรมสังเวช หมายถึงว่า เห็นสิ่งนั้นแล้วมันสะเทือนใจ เห็นเป็นคุณค่าไง อย่างเช่นเราปฏิบัติอยากให้ได้ผล เราต้องรู้สิว่าอะไรเป็นเหตุอะไรเป็นผล แล้วอะไรเป็นสิ่งที่ผิดอะไรเป็นสิ่งที่ถูก จนแยกแยะออกมา มันเป็นผล แยกแยะออกมา เหตุก็หลุดออกไป ผลก็หลุดออกไป เหตุและผลหลุดออกไป ความเข้าใจนี้หลุดออกมาจากเหตุผลนั้นเป็นธรรม

การปลงธรรมสังเวชนั้นก็เหมือนกัน ในเมื่อมันเป็นธรรม มันเป็นความสังเวช ความสังเวชมันละเอียดอ่อนจนไม่มีใครเห็นไง จนไม่มีใครสามารถเอาอันนี้มาเป็นประโยชน์ได้ไง แต่ผู้ที่เข้าใจตามความเป็นจริงแล้วอะไรก็เข้าใจ แล้วมันเป็นธรรมสังเวชทั้งหมด ธรรมสังเวชมันสะเทือนใจ มันสะเทือนแล้วร่างกายนี้ขับนํ้าตานั้นออกมา

ถ้าอย่างนั้นแล้วจะไม่มีพระอรหันต์เลย ถ้าเอาตามตําราทั้งหมด ไม่มีพระอรหันต์เลย ทําไมพระกัสสปะ พระพุทธเจ้านิพพาน พระกัสสปะถึงกับนํ้าตาร่วง การปลงธรรมสังเวชไง อันนั้นมันเขียนมาไม่ได้นะ นี่ตําราไง การเรียนตําราก็มาเชือดคอพวกเราเอง มาบีบรัด บีบรัดให้เป็นไปไม่ได้ไง แล้วก็ไม่เชื่อไง ความไม่เชื่อ

สอุปาทิเสสนิพพาน เศษส่วนของร่างกาย เศษส่วนของความคิด ความคิดทั้งหมดเป็นสมมุติเพราะมันเป็นขันธ์ ความคิดในหัวเป็นสมมุติทั้งหมด เป็นแขกจรมา แต่พระอรหันต์ก็ใช้อันนี้เพราะมันยังมีเศษส่วนอยู่ ถึงสื่อความหมายกันได้

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว สิ้นกิเลสแล้ว กลับไปกรุงกบิลพัสดุ์ ไปเยี่ยมราหุล ทําไมจําพระเจ้าสุทโธทนะได้ ทําไมจํานางพิมพาได้ ทําไมจําราหุลได้ ความจํานี้เป็นสังขารไหม? เป็น เป็นสัญญาไหม? เป็น เป็นสัญญาความจําได้หมายรู้เดิม มันมีอยู่ก็เป็นเศษส่วนไง มันมีอยู่ในธรรมของพระอรหันต์นั้น ถึงจําลูกได้ จําพ่อได้ เพราะเป็นความจํา แต่เวลาสอุปาทิเสสนิพพานอยู่ในตัว เวลาดับ เพราะมันขาดตั้งแต่ตรัสรู้ เวลาขาดออกมา เวลาดับขันธ์ถึงตาย ถึงหลุดออกไปเลย หลุดออกไปเพราะจิตล้วนๆ พ้นออกไป

แต่มนุษย์เราผู้เต็มไปด้วยกิเลส เวลาจะตายนะ คนธรรมดาตายกับพระอรหันต์ตาย เห็นไหม คนเราก่อนจะตายพิไรรําพันนะ สมบัติตรงนั้นยังไม่ได้ยกให้ใครนะ ลูกคนนั้น สมบัติตรงนี้ มันผูกพัน นี่คืออะไร? นี่คือสัญญาความจําได้หมายรู้เดิมทั้งหมด สังขาร กิเลสตัณหา มันอยู่ในนี้ทั้งหมด แล้วมันตายไปพร้อมกับดวงจิต ดวงจิตนั้นอยู่ใต้อารมณ์อันนี้ไง มันถึงไม่ได้เศษส่วน มันถึงได้เป็นกิเลสมาร เป็นขันธมาร ขันธ์ความคิดความผูกมัดทุกอย่างเป็นกิเลสทั้งหมด แล้วมันควบคุมหัวใจไว้ทั้งหมด มันเป็นมาร มันเป็นกิเลส มันเป็นตัณหา มันควบคุมใจ ถึงคนปฏิบัติตาย ตายไปพร้อมกับความทุกข์ ตายไปพร้อมกับความยึดมั่นถือมั่น ตายไปพร้อมกับการเกิดใหม่ ตายไปพร้อมกับการยึดภพไปในตัวมัน ยังไม่ทันตายมันยึดภพไปก่อนแล้ว

แต่พระอรหันต์ ก่อนตาย เศษส่วนอันนี้ไม่มี ถึงการตายเหมือนกัน ต้องตายเหมือนกัน แต่ผลต่างกันราวฟ้ากับดิน ราวฟ้ากับดินเลยนะ เพราะตายเมื่อไหร่ก็ได้ การตายหรือการอยู่มีค่าเท่ากัน พระพุทธเจ้าบอกอย่างนั้นไง “สารีบุตรเอย เธอจงเห็นตามความเป็นจริงของเธอเถิด”

ความตาย บอกให้ตายก่อนก็ไม่ได้ เพราะตายต้องดีกว่าไม่ตาย บอกให้อยู่ก่อนก็ไม่ได้ เพราะอยู่ก่อนมันดีกว่าตาย พูดคําไหนปั๊บ คํานั้นก็มีค่าขึ้นมา ถึงไม่พูด เห็นไหม ให้ตามความเป็นจริง

ถ้าพูดมาคําหนึ่ง คําแรก คําสอง ตายกับไม่ตาย ตายต้องมีค่ามากกว่าเพราะพูดก่อน ให้บอกตายหรือไม่ตายก็ได้ พูดคําไหนก็มีค่าทั้งหมด เห็นไหม หนึ่งกับสองต่างกันแล้ว

“ให้สมควรกับเวลาของเธอเถิด” พระสารีบุตรก็มากราบลาก่อน พระพุทธเจ้าถึงให้เทศน์ก่อนเพื่อเป็นศักดิ์ศรีเป็นเกียรติยศของศาสนาไง ให้อบรมสั่งสอนก่อน ว่านี่พระอรหันต์ เหาะขึ้นไปลงมาเทศน์ เหาะขึ้นไปลงมาเทศน์ เสร็จแล้วกลับไป กลับไปนะ

กรรมของผู้ปฏิบัติ กรรมของใครของมัน พระโมคคัลลานะโดนเขาทุบตาย พระสารีบุตรต้องกลับไปตายในห้องที่ตัวเองเกิดไง เกิดที่ห้องนั้น กลับไปโปรดแม่ของตัว เห็นไหม นี่บุญกุศล การเกาะเกี่ยวของกรรม การสร้างสมมา พระสารีบุตรต้องกลับไปตายตรงฐานที่ตัวเองเกิด ก็กลับไปในห้องนั้นไง ไปเทศน์โปรดเอาแม่ได้ แม่เป็นโสดาบันในคืนนั้น

กิเลสมันละเอียดอ่อนมาก แม่เป็นมิจฉาทิฏฐิ ลูกออกมาบวชทั้ง ๗ คน เป็นพระอรหันต์ทั้งหมดเลย ยิ่งเจ็บปวดมาก เพราะอะไร เพราะเสียลูกไปถึง ๗ คน แล้วตัวเองเป็นมิจฉาทิฏฐิ เห็นพระสารีบุตรเดินกลับมา “เออ! ลูกเราไปบวชตั้งแต่หนุ่มจนแก่เฒ่า สงสัยจะอยู่ไม่ได้ จะกลับมาสึก” นี่กิเลส หมายถึงว่า ยังติยังเตียน ยังคิดเป็นทางไม่ดีอยู่ พระสารีบุตรรู้วาระจิตก็เฉย กลับมาอยู่ในบ้าน ถ้าเทศน์ แม่ก็ไม่ฟังอยู่แล้ว ก็เข้าไปอยู่ในห้อง คืนนั้นท้องร่วงท้องเสีย พระอินทร์มาก่อน มีแสงเข้ามา จงใจให้เห็นด้วย แม่นั่งอยู่เห็นแสงพุ่งเข้าไปในห้องลูกชาย เอ๊ะ! อะไรเข้าไป ถามลูกว่า “ใครมาน่ะ”

“พระอินทร์”

“โอ้! ลูกเรามีศักยภาพขนาดนั้นเชียวหรือ” นี่ยังไม่เชื่อนะ ความที่เป็นแม่เป็นลูก แม่ยึดถือมากว่าต้องเก่งกว่าลูก กิเลสนี้หนักหนาสาหัสสากรรจ์มาก ก็ออกมายังไม่เชื่อ

สักพักมาอีกแล้ว แสงพุ่งเข้าไป แม่ก็เข้าไปอีก “นั่นใครน่ะ”

“พรหม พรหมจะมาอุปัฏฐาก”

“โอ๋ย! พรหมยังมาหาลูกอีกหรือ”

แม่ถึงหันมา พระสารีบุตรถึงเทศน์ถึงคุณของพระพุทธเจ้าไง สิ่งที่เห็นๆ นี้ พระอินทร์ก็แล้วแต่ พรหมก็แล้วแต่ เป็นแค่อุปัฏฐาก อยากจะฟังธรรมองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก พระอินทร์นี้เคยอุปัฏฐาก เคยอุ้มบาตรของพระพุทธเจ้าทั้งหมด พระอินทร์นี้ยังแอบลงมาใส่บาตรพระกัสสปะ พระอินทร์นี้แสวงหาบุญนะ พระอินทร์นี้ยังแสวงหาบุญจากพระอริยสงฆ์ทั้งหมด

แม่ได้ฟังอย่างนั้นน่ะ โอ้โฮ! ด้วยความซึ้งใจ เพราะรู้ว่าลูกตัวเองเป็นอย่างนั้น คืนนั้นแม่ตัวเองได้เป็นพระโสดาบัน เพราะความซึ้งใจ นี่บุญกุศลด้วย เพราะอานิสงส์ ลูกทั้ง ๗ คน ตั้งแต่พระสารีบุตรไปจนถึงพระเรวัตตะ พระจุนทะ เป็นน้องพระสารีบุตรทั้งหมด บวชออกมาเป็นพระอรหันต์ทั้งหมด คืนนั้นแม่ถึงได้สําเร็จขึ้นมาเป็นพระโสดาบัน ได้เป็นโสดาปัตติผล เพราะได้ฟังเทศน์คุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

นี่พูดถึงกรรม กรรม การกระทํา ถึงว่า ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา ขันธ์ทั้ง ๕ นี้เป็นภาระอย่างยิ่งสําหรับสอุปาทิเสสนิพพาน ผู้ที่พ้นจากทุกข์ทั้งหมดแล้ว แต่ยังครองร่างกายและธาตุนั้นอยู่ ร่างกายนั้นถึงเป็นภาระไง เป็นภาระกับธรรมธาตุนั้น ดวงจิตนั้นพ้นออกไปจากกิเลสทั้งหมด ธรรมธาตุนั้นไม่ข้องแวะกับอะไรทั้งสิ้น ธรรมธาตุนั้นพ้นจากความให้ค่า ให้ค่ากับร่างกาย ให้ค่ากับสรรพสิ่งในโลกนี้ทั้งหมดเลย แต่มันต้องตกอยู่ใต้อํานาจการครอบงําของธาตุ ๔ ภาระคือขันธ์ไง ขันธ์และธาตุนี้ ธรรมนี้อยู่ในร่างกายนั้นเป็นภาระไหม ต้องพาสิ่งที่สกปรกนี้เป็นเครื่องดําเนินต่อไป

ธรรมที่สะอาด ธรรมที่บริสุทธิ์อยู่ในร่างกายที่สกปรกนั้น ก็ต้องพาร่างกายที่สกปรกนั้นขับเคลื่อนขับถ่ายไปจนถึงวาระสุดท้ายของธรรมดวงนั้น ก็จะดับขันธ์ไปเป็นอนุปาทิเสสนิพพานไง จากสอุปาทิเสสนิพพานคือพระอรหันต์ที่สิ้นแล้ว กลายเป็นพระอรหันต์เนื้อๆ ไม่มีเศษส่วนคือร่างกายนี้มาบังมาทับอีกเลย นี่คือหลักตามความเป็นจริงของผู้ปฏิบัติที่เห็นขึ้นจากหัวใจดวงนั้น เป็นเอก เป็น เอโก ธมฺโม ที่พ้นออกไป หัวใจนี้พ้นออกไปจากอํานาจของกิเลสที่ครอบงํา ที่ให้ค่า ให้ความหลงใหลในหัวใจไง ให้ความได้ปลื้ม ให้ค่า ให้ดวงใจนี้มันทุกข์ยากมาก ทุกข์จริงๆ กิเลสนี้ให้ผลเป็นทุกข์ทั้งหมด

ธรรมะนี้เป็นยาชําระล้าง ฟังนะ ธรรมะที่เป็นกิริยาธรรม ธรรมะที่เป็นสมมุติทั้งหมด สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมทั้งหลายที่เราท่องจํานี้มันเป็นอนัตตา คือมันแปรสภาพทั้งหมดเลย กิเลสนี้ก็สมมุติทั้งหมดเลย สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมทั้งหลาย ถึงมาชําระเป็นธรรมที่เป็นยา สพฺเพ ธมฺมา ธรรมที่ขับเคลื่อน ธรรมที่เป็นกิริยามาชําระสมมุติไง มาชําระกิเลสทั้งหมดเลย จนเป็น เอโก ธมฺโม ชําระล้างจนสะอาด จนเป็น เอโก ธมฺโม ธรรมอันเอก ธรรมไม่ใช่ธรรมคู่

เหตุและผลเป็นคู่ มืดกับสว่าง ขาวกับดําเป็นคู่ เป็นเหตุเป็นผล เป็นการต่อสู้กันระหว่างโสดาปัตติมรรค โสดาปัตติผล ระหว่างมรรคกับผลกําลังต่อสู้กัน จนพ้นออกมาเป็น เอโก ธมฺโม เอกอันหนึ่ง ธรรมที่เป็นเอกพ้นจาก สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา นี้ สัพเพคือธรรมทั้งหลายที่เป็นอนัตตา ธรรมคู่ แต่เอก เอโก ธมฺโม นี้เป็นหนึ่ง เป็นหนึ่ง นี้นิพพานคือหนึ่งไง มรรค ๔ ผล ๔ ถึงนิพพาน ๑ นิพพานนี้พ้นออกไปไง

ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร เทศน์พระอัญญาโกณฑัญญะรู้ถึงเป็นพระโสดาบัน เทศน์อนัตตลักขณสูตร พระอัญญาโกณฑัญญะพ้นออกไปจากกิเลส เพราะธรรมจักรนี้เป็นเครื่องดําเนิน กิจที่ควรทํา เราได้ทําแล้ว กิจที่ควรกําหนด กําหนดแล้ว งานที่ควรชําระ ชําระแล้ว พ้นออกไปๆ พ้นออกไปตามความเป็นจริง

ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายนั้นต้องดับทั้งหมด ดับออกไปแล้วก็เป็นหนึ่ง เอโก ธมฺโม

อนัตตลักขณสูตร เห็นไหม ขันธ์ ๕ เป็นเราหรือไม่เป็นเรา? ไม่เป็นเราพระเจ้าค่ะ เวทนาเป็นเราหรือไม่เป็นเรา? ไม่เป็นเราพระเจ้าค่ะ สัญญาเป็นเราหรือไม่เป็นเรา? ขันธ์เป็นเราหรือเปล่า? ไม่เป็น

อาทิตตปริยายสูตรอีก มนสฺมึปิ นิพฺพินฺทติ กายนี้เป็นเราหรือเปล่า จุดและต่อมของใจเป็นหรือเปล่า? ไม่เป็น ความสัมผัสของใจของมโน มโนสัมผัสนั้นเป็นเราหรือเปล่า? ไม่เป็น ไม่เป็นควรละทั้งหมด ละทั้งหมดไง

อาสเวหิ อาสวะนี้สิ้นไป จิตฺตานิ วิมุจฺจึสูติ จิตเป็นผู้วิมุตติ พระอรหันต์ถึงมีไง พระอรหันต์ไม่ใช่สูญเปล่าสูญว่าง สูญมี มีอย่างที่เป็นวิมุตติสุข มีอย่างที่มีความเป็นจริง มีอย่างที่เป็นการคงที่

แต่คงที่แบบนั้นไม่ใช่คงที่แบบอาตมัน อาตมันไหนมันก็อยู่ในกฎของไตรลักษณ์ทั้งหมด ไม่มีสิ่งใดๆ เป็นอาตมัน ไม่มี แม้แต่วัฏฏะก็ไม่มี วัฏวนทั้ง ๓ นี้ยังต้องทําลายลงเป็นนิพพาน ๑ แล้วออกจากวัฏฏะไป แม้แต่วัฏวนที่ว่ามหาศาลนี้ยังไม่เป็นอาตมัน แล้วจะมีสิ่งใดในโลกนี้เป็นอาตมัน? ไม่มี แปรสภาพทั้งหมด

นิพพาน ๑ เท่านั้น ถึงว่ามีแบบนั้นไม่ใช่มีแบบอาตมัน ไม่มีแบบคงที่ มีแบบจริงของเขา จริงตามความเป็นจริง จริงแบบนิ่มนวล จริงแบบนามธรรม ถึงละเอียดอ่อนมาก จิตที่พ้นไปไง จิตที่พ้นจากกิเลสทั้งหมด เป็นความสุขทั้งหมด

ความสุขจากหัวใจดวงนั้น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้เสวยก่อน เป็นผู้เห็นความจริงก่อน แล้วสืบต่อมา ถ่ายทอดมา ลงมาถึงอนุชนรุ่นหลังนี้ ๒,๕๐๐ ปี เรายังก้าวตามทัน

ทุกข์นี้ในพุทธกาลก็เป็นทุกข์ ทุกข์นี้ในปัจจุบันนี้ก็เป็นทุกข์ สิ่งที่จะแก้ทุกข์ยังมีอยู่ ยังแก้ไขได้ แล้วทําไมเราไม่แสวงหา ถามตัวเองอย่างนี้ก็จบ ทุกข์ในสมัยพุทธกาลก็ทุกข์อย่างนี้ เพียงแต่สิ่งแวดล้อมต่างกัน เครื่องยนต์กลไกสมัยนั้นยังไม่เจริญแบบนี้ เดี๋ยวนี้เครื่องยนต์กลไกเจริญมากกว่าสมัยนั้น กาลเวลาหดสั้นเข้า ทุกข์มันยิ่งมากขึ้นไปอีก ทุกข์นี้ยังมากกว่าสมัยพุทธกาลอีก แต่ทําไมทุกข์ในสมัยพุทธกาลมันชําระล้างได้ ทําไมทุกข์สมัยนี้ชําระล้างไม่ได้ ถึงว่าการประพฤติปฏิบัติมีจริง ทําจริง ได้ผลจริงทั้งหมด

ต้องข่มกิเลสไว้ อย่าให้กิเลสมันเผยอขึ้นมา อย่าให้กิเลสมันบอกว่า “สิ่งนั้นมันหมดกาลหมดสมัย ในศาสนาพุทธเรานี้มีพระพุทธเจ้าองค์เดียวเป็นพระอรหันต์ นอกนั้นไม่มี ไม่มีหรอก” นี่เขาพูดกันขนาดนั้น ความเชื่อไง แล้วปากสกปรก ปากของกิเลส ปากของยักษ์ ปากของมารพูด

พระโอษฐ์ของพระพุทธเจ้าบอก “อานนท์ ตราบใดที่ผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มรรคผลนี้ไม่สิ้นจากโลกเลย” ตราบใดผู้ปฏิบัติทําตนสมควรแก่ธรรม แม้แต่สิ้น ๕,๐๐๐ ปี ศาสนาขององค์สมณโคดมสิ้นไป ยังต้องมีพระศรีอริยเมตไตรยมาตรัสรู้ต่อไป แล้วธรรมสิ้นไปจากไหน เพียงแต่ผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมไม่มี

ธรรมะนี้สูงประเสริฐนัก แต่ผู้จะก้าวเดินถึงธรรมนั้นไม่มี ถึงตาลยอดด้วน ถึงการก้าวเดินไปไม่ถึง ศาสนานั้นก็ต้องหมดไป หมดไปเพราะหัวใจของผู้ปฏิบัตินี้ก้าวเดินไม่ถึง แต่ธรรมอันเอกนั้น “อานนท์ ผู้ใดปฏิบัติสมควรแก่ธรรม ศาสนานี้ไม่สิ้นจากโลกเลย” ตลอดไปเป็นอนันตกาล เพราะของสิ่งนี้มีอยู่ แต่ใจเราเข้าไม่ถึงเท่านั้นเอง

ให้เชื่อมั่นอย่างนั้น ให้เชื่อมั่นว่าศาสนาพุทธเรานี้ประเสริฐ ให้เชื่อมั่นว่าเราเป็นบริษัท ๔ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เป็นสิ่งที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหวงแหนมาก เป็นสิ่งที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ารักสงวนมาก เป็นสิ่งที่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอยากให้พ้นทุกข์ อยากจะให้เป็นผู้ที่ประเสริฐมาก ถึงได้วางไว้เป็นบริษัท ๔ ฝากศาสนาไว้

เราเป็นคนหนึ่งที่พระพุทธเจ้าให้มรดกตกทอดมาถึงมือ พระพุทธเจ้าเอาธรรมะนี้วางไว้กับมือเราทั้งหมด บริษัท ๔ นี้วางไว้ที่มือ แล้วเราปัดทิ้ง เราจะมีค่าหรือไม่มีค่าอยู่ที่เราจะคิดถึงตัวเราว่า เราเป็นคนประเสริฐ เราเป็นคนมีค่า หรือเราเป็นคนที่จนตรอก ไม่มีความสามารถที่จะทําได้ ให้เป็นความคิดของบุคคลคนนั้น ผู้ปฏิบัติคนนั้นตามความเป็นจริง เอวัง