คํานํา

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงสอนให้เชื่อกรรม กรรมคือการกระทํา กรรมย่อมจําแนกแจกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน การได้เกิดเป็นมนุษย์พบพระพุทธศาสนา แล้วปรารถนาจะเลื่อนภพภูมิ จากปุถุชนคนหนา เป็นกัลยาณชน และเป็นพระอริยบุคคลนั้นจะเป็นได้เพราะการบําเพ็ญศีล สมาธิ ปัญญา จากธรรมปฏิบัติตามหลักสมถะ-วิปัสสนากรรมฐาน อันจะส่งผลให้ภูมิจิตภูมิธรรมของผู้บําเพ็ญแตกต่างกันไป

ในวงพระปฏิบัติจะให้ความสําคัญเรื่องภูมิจิตภูมิธรรมมาก เพราะในธรรมทุกขั้น นับแต่ขั้นสมาธิธรรม ปัญญาธรรม จนถึง วิมุตติธรรมของพระปฏิบัติก็แตกต่างกันไป และท่านก็ย่อมทราบกันดีว่า องค์ไหนอยู่ในภูมิจิตภูมิธรรมขั้นใด ฉะนั้น พระปฏิบัติจึงให้ความเคารพเทิดทูนบูชาพ่อแม่ครูอาจารย์กันมาก เพราะเมื่อท่านเข้าไปศึกษาธรรมปฏิบัติกับพ่อแม่ครูอาจารย์แล้ว ก็จะได้รับการอบรมสั่งสอนชี้แนะแก้เรื่องของจิต ซึ่งเป็นเรื่องยากนั้นได้

เพราะการปฏิบัติธรรม ครูบาอาจารย์ผู้รู้จริงสําคัญที่สุด ท่านพระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต ท่านได้เมตตาเทศนาแจกแจงภูมิจิตภูมิธรรมไว้อย่างละเอียดชัดเจน เป็นประโยชน์อย่างมากต่อผู้ปฏิบัติธรรม เพราะจะได้เห็น ได้ศึกษาฟังธรรมแท้จากครูบาอาจารย์ ที่แท้จริง และเป็นทัสสนานุตตริยะอันมงคลประเสริฐสุด

มูลนิธิพระสงบ มนสฺสนฺโต
มีนาคม ๒๕๕๘

๑

ภูมิจิตภูมิธรรม

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๑๗ ตุลาคม ๒๕๔๒

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน คนเราเกิดมาจากกรรม แต่เป็นกรรมดี กรรมดีพาให้เกิด เกิดแล้วพบพระพุทธศาสนาไง กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน เกิดแล้วทุกคนปรารถนาความสุขทั้งหมด ปรารถนาความสุขนะ ความสุขโดยธรรมชาติคือความเป็นเด็กๆ ความสุขของเด็ก ความสุขของเด็กที่มีความสุขของเขา ความสุขแบบไร้เดียงสาไง โลกนี้ให้อภัยกับเด็กทุกคน โลกนี้เห็นเด็กแล้วเป็นสิ่งที่ว่าน่าทะนุถนอม เพราะว่าจะเป็นผู้ที่ฝากชีวิต ฝากทุกอย่างไว้กับเด็ก เพื่อเด็กจะดํารงสืบต่อไป แต่ผู้ใหญ่ เห็นไหม ผู้ใหญ่ก็มาจากเด็ก ตอนเป็นเด็กมันก็เป็นอย่างนั้นน่ะ ไร้เดียงสา แต่โตขึ้นมาล่ะ โตขึ้นมาก็มีความทุกข์ความขัดข้องใจอยู่ในหัวใจ

กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดไป มันเป็นอํานาจของกรรม สิ่งที่เราทําไว้ต่างหากถึงได้สิ่งที่เราประสบ สิ่งที่เราไม่ได้ทําไว้ เราพยายามขวนขวายขนาดไหนมันก็ไม่ได้อย่างสมหวัง ความสมหวัง-ไม่สมหวังนั้นเป็นตัณหาความทะยานอยาก

ความตัณหาความทะยานอยาก ถ้าโลกว่าอันนั้นเป็นสิ่งที่ถูกต้อง มันมีไฟไง มีไฟ สิ่งที่มีไฟทําให้คนนี้เจริญรุ่งเรือง คนหมดไฟ คําว่า “หมดไฟ” แต่อันนั้นมันเป็นความคิดของเขานี่ คนมีไฟ-ไม่มีไฟอันนั้น ดูสิ คนแก่หรือคนหนุ่มก็แล้วแต่ ถ้ายังมีความคิดริเริ่มทําไป ความคิดอยู่ในหัวใจ นั่งอยู่เฉยๆ ผู้บริหารคิด แค่เซ็นชื่อครั้งเดียวนะ ผู้ที่ปฏิบัติตามปฏิบัติตามไม่หวาดไม่ไหวเพราะโครงการนั้นใหญ่มาก

ผู้ที่แน่น ความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้าไง อย่าดูถูกความนิ่งอยู่ของพระอริยเจ้านะ ความนิ่งอยู่ของผู้รู้ กับความนิ่งอยู่ของผู้ไม่รู้ไง ความนิ่งอันนั้น เห็นไหม

เราว่าหมดไฟ ไฟไหนมันจะหมด ในเมื่อชีวิตนี้ เห็นไหม กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน จิตนี้เป็นธาตุรู้ ธาตุรู้มันเป็นไฟเผาผลาญอยู่ตลอดเวลา เผาผลาญในหัวใจนั่นน่ะ ไฟอันนั้น ว่ามันจะหมดไฟ มันจะหมดที่ไหนในเมื่อมันยังมีเศษมีส่วน มีความเร่าร้อนอยู่ในหัวใจ มันมีกิเลสให้ชําระเผาอยู่ตลอดเวลา มันจะหมดไฟไปไหน ไฟมันเผาอยู่โดยธรรมชาติของมัน

โทสัคคินา โมหัคคินา เห็นไหม เป็นโทสะ โมหะ มันเป็นไฟอยู่ตลอดเวลา จะละเอียดอ่อนหรือจะหยาบขนาดไหนก็แล้วแต่ อย่างเด็กโดนขัดใจมันแสดงออกทันทีเลย เพราะอะไร เพราะความไร้เดียงสา ความเก็บของตัวเองมันไม่เป็น แต่พอเราโตขึ้นมาเป็นผู้ใหญ่ เราจะเก็บซ่อนเก็บงําของเรา เพราะสังคมสอนมา สังคมสอนมาให้เราเป็นไปอย่างนั้น สังคมสอน สัญชาตญาณมันสอนขึ้นมา ความกระดากอายของเราสอนขึ้นมา อันนั้นเป็นวุฒิภาวะของใจ

ใจเด็กๆ ไง การเกิดมานี่ใจเด็กๆ ใจของเด็ก เด็กมันสะอาดมันบริสุทธิ์ แล้วมันก็สะสมไว้ด้วยการศึกษา การศึกษาเพื่อมาแยกส่วนออกว่าโลกนี้คืออะไร เห็นไหม โลกนี้คืออะไร โลกนี้ สิ่งต่างๆ ในโลกนี้ สีเขียว สีแดง เด็กสะสมมาแล้วแบ่งแยกมัน เราฝึกฝนสังขารตัวนี้มาเป็นปัจจุบัน เราฝึกฝนสัญญา สังขาร ความจํา ความปรุง ความแต่งของเด็ก เด็กคนไหนได้การศึกษาจะเจริญ จะดีหรือไม่ดีมันก็มีตัวนี้ เราศึกษาเข้าไป อันนี้เป็นสังขารใหม่ เป็นขันธ์ใหม่ใส่เข้าไป แต่มันมีเชื้อของดั้งเดิมมา เพราะจิตนี้ไม่ได้เกิดมาชาติเดียว

กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน เพราะอันนี้ การเกิดการตาย เห็นไหม เพราะเราเป็นเด็ก พอเป็นเด็กขึ้นมาก่อนแล้วมาเป็นผู้ใหญ่ เราสะสมมาเราก็ต้องการให้เด็กหรือสิ่งที่เราควบคุมอยู่ให้เป็นเหมือนเรา แต่มันจะเป็นไปไม่ได้เพราะว่ากรรมจําแนกสัตว์มาอันนั้นต่างหาก อันของเดิมของเขา สัญชาตญาณของเขา ความชอบ ความเป็นไป ไอคิวต่างๆ มันมีสะสมมา กรรมอันนั้นสะสมมา แล้วปัจจุบันนี้เข้าไปอีก เพิ่มเข้าไป มันจะไปได้ไปดีมันอยู่ระหว่างกรรมเก่ากับกรรมใหม่

เราเป็นผู้ใหญ่ขึ้นมา เราว่าเราศึกษามาก เรารู้มาก เราเป็นไป เราจะสอนให้เด็กเป็นตามเราน่ะ มันมุมกลับ ถ้าเอามาปฏิบัติกัน เด็กบางคนอํานาจวาสนาของเขาไม่มี ถ้าอํานาจวาสนาของคนมี มันเกิดมามันจะได้ออกประพฤติปฏิบัติตั้งแต่เด็กๆ ไง ออกตั้งแต่เด็ก ได้บวชเณรมาได้อะไรเข้ามา เข้ามาอยู่ในพรหมจรรย์เลย มันสะสมมา

แม้แต่พระนาคเสน พระนาคเสนอุตส่าห์ต้องไปเอามาเพื่ออะไร เพื่อเป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งที่จรรโลงศาสนา ไม่มีใครสามารถเอาพระเจ้ามิลินท์ได้เลย รออยู่ พระอรหันต์สมัยนั้นมากมาย รอว่าใครจะปราบพระเจ้ามิลินท์ได้ รอพระนาคเสน พระนาคเสนนี้ต้องเอาออกมาบวชตั้งแต่เด็ก ตอนเป็นพราหมณ์อยู่ต้องให้พระไปติดต่อเอามา พยายามล่อเอามา ออกมาบวชเพื่อจะให้มาจรรโลงศาสนา นี่การสะสมมาไม่เหมือนกัน

แต่เรา จิตใจว่าเราเป็นผู้ใหญ่ เรารู้มาก ความรู้มาก สัญญาเก่ามาก มันเหมือนกับหัวใจที่อ่อนแอ หัวใจที่ว่าเราเข้มแข็งกลับเป็นหัวใจที่อ่อนแอ เพราะว่าสิ่งที่เราสะสมเข้ามาในหัวใจเรามันจะทําให้ใจเราฟุ้งซ่านตลอดเวลา สิ่งที่เรารับรู้ขึ้นมา สังขาร ไฟ ธาตุรู้นี้เป็นไฟ ไฟมันเผาป่าเผาทุกอย่าง ไฟป่ามันจะเผาจนกว่าหมดเชื้อมันถึงจะดับ แต่ไฟในใจของเรามันกินอารมณ์ กินอารมณ์เป็นอาหาร มันเผาสิ่งที่เกิดขึ้น ซับอยู่ในหัวใจ นี่มันกระทบกัน

สัญญาต่างๆ สัญญาคือความจําได้หมายรู้ สิ่งที่เคยประสบมา มันจะรวมลงอยู่ที่ใจทั้งหมด แล้วโทสัคคินา โมหัคคินา ความเร่าร้อนของใจ ความหลงของมัน มันก็จะต้องเผาสิ่งนี้ เสวยอารมณ์นี้เป็นอาหาร มันจะเผาไหม้กันตลอดเวลา เผาไหม้กันตลอดเวลา

ยิ่งมีเชื้อมาก เรายิ่งมีความเก็บไว้มาก มันจะเผามาก พอเผามาก ความว่าจิตใจเข้มแข็ง จิตใจเป็นผู้ใหญ่แล้วจิตใจจะสูงกว่าเด็ก ถ้าเอามาตามธรรม เอามาเทียบกันโดยความสะอาดของความไร้เดียงสาของเด็ก กับความเป็นไปของเราของผู้ใหญ่ ผู้ใหญ่เป็นหัวใจที่เป็นโรคเป็นภัยมากกว่าเด็ก เด็กนั้นยังสะอาดบริสุทธิ์มากกว่า เชื้อของโรคน้อยกว่าผู้ใหญ่

ผู้ใหญ่เชื้อของโรคจะมากกว่า เพราะว่าการสะสมมานั่นน่ะ ว่าเป็นความรู้ทางโลก แต่พอมาปฏิบัติมันก็จะมาทําให้หัวใจนี้ฟูหัวใจนี้พองอยู่ตลอดเวลา มันเป็นการทําให้หัวใจนี้ไม่มีความสงบไง มันถึงบอกว่ามันเป็นหัวใจที่ว่าเป็นโรคเป็นภัย เป็นหัวใจที่ว่าจะยืนได้แบบเด็กนั้น เด็กนั้นมันไม่รู้ตามความเป็นจริงของมัน เพราะมันไม่รู้จริงๆ มันสะอาดบริสุทธิ์มากกว่า วุฒิภาวะของใจที่เราเห็นว่าเราเป็นผู้ใหญ่ เราน่าจะสูงกว่าเด็ก...สูงกว่าในทางสมมุติ สูงกว่าโดยการยึดมั่นถือมั่นของเราว่าเราเป็นผู้ใหญ่ เราจะข่มเด็กไง

แต่ในความบริสุทธิ์ ในความสุขของศาสนา ในทางศาสนาว่าดวงใจดวงไหนจะมีความสุขมากกว่ากัน ดวงใจดวงไหนมันจะเป็นดวงใจที่ว่ามันสะอาดบริสุทธิ์มากกว่ากัน เห็นไหม

ไร้เดียงสา ไร้เดียงสาภาวะมันบริสุทธิ์ผุดผ่องมากกว่า มันแสดงออกด้วยความบริสุทธิ์ใจของมัน แต่แสดงออกมาอย่างนั้นมันก็เป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ไร้เดียงสาภาวะมันก็ไม่พ้นไปจากอํานาจของอวิชชาหรอก เพราะการเกิดนี้อวิชชาพาเกิด กรรมพาเกิด หัวใจทุกดวงมีอวิชชาคือเจ้าวัฏจักรทั้งหมด

มันถึงว่า ความเข้าใจของเรา วุฒิภาวะของใจ วุฒิภาวะมันจะสูงขึ้นหรือไม่สูงขึ้นอยู่ตรงนี้ ตรงที่ว่า เราเองเราว่าสูงกว่า แต่สูงกว่าด้วยความทุกข์ยาก สูงกว่าด้วยความเร่าร้อนเผาหัวใจอยู่ มันสงบไปไม่ได้เพราะว่ามันทําความสงบขึ้นมาไม่เป็น เห็นไหม

ทําความสงบของใจ ใจทําความสงบอย่างไร คําบริกรรม คําบริกรรมว่าพุทโธๆ หรือคําบริกรรมอะไรก็แล้วแต่ เพื่อให้จิตใจนี้สงบ นี่เป็นพื้นฐานของใจโดยธรรมชาติของมัน ถ้ามันฟุ้งซ่านขนาดไหน จุดที่สุดของความฟุ้งซ่านนั้นมันก็สงบตัวลงโดยธรรมชาติของมัน โดยธรรมชาติของมันอยู่แล้วถ้ามันไปจนสุดฤทธิ์สุดเดชแล้วมันก็ต้องผ่อน แต่ผ่อนนั้นมันไม่ได้ประโยชน์อะไรจากสิ่งที่เป็นไปโดยธรรมชาติอันนั้นเลย ถึงว่ามีศาสนาก็มาเทียบตรงนี้ไง เทียบว่าจิตที่สงบ จิตที่ไม่ฟุ้งซ่านกับจิตที่ฟุ้งซ่านมันต่างกันอย่างไร

จิตที่มันฟุ้งซ่านหรือมันสงบพอใจของเรา จิตบางดวงไม่ฟุ้งซ่านนะ จิตบางดวงสงบเสงี่ยมอยู่ในหัวใจ สงบเสงี่ยมอยู่ภายใน แต่มันก็ไฟสุมขอนเผาอยู่อย่างนั้น มันเป็นความสงบไปโดยความเป็นในเรื่องของความสงบของใจ เป็นศีล สมาธิ ปัญญาไปไม่ได้ มันสงบโดยสัญชาตญาณ โดยบุญกุศล โดยที่การทํามา มันก็เป็นว่าทุกข์มาก ทุกข์น้อย ทุกข์ปานกลางของใจแต่ละดวงไม่เหมือนกัน เห็นไหม กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กัน

แต่ถ้าลองทําความสงบเข้ามาแล้ว ขณิกสมาธิ อุปจารสมาธิ อัปปนาสมาธิ มันเป็นเครื่องกําหนดว่าขนาดไหน ขนาดไหนของความสงบที่ควรจะเป็นระดับของมันเข้าไป นั่นคือความสงบจริงไง ความสงบจริงนี้มันเป็นสัมมาสมาธิ ความเป็นสัมมาคือความถูกต้อง จิตนี้สงบแล้วจิตนี้ไม่ให้โทษกับใคร ถ้ามันไม่เป็นสัมมา มันเป็นมิจฉา จิตนี้สงบ จิตนี้มีพลังงาน เราจะใช้พลังงานนี้ไปทําในสิ่งที่ผิดพลาด สิ่งที่เป็นอกุศลได้ ถึงว่ามันไม่เป็นสัมมา

ความเป็นสัมมาสมาธิมันต้องควรมีศีล สมาธิ ปัญญา ศีลเป็นระดับพื้นฐานของความสงบขึ้นมาก่อน ต้องมีศีล พอมีศีลนี่ไม่ทําลายข้างนอก มันก็ไม่ทําลายข้างใน จิตนี้เป็นความสงบเข้าไป ความสงบนี้เกิดขึ้น มันเห็นคุณของศีลไง เห็นคุณของศีลแล้วเห็นคุณของการทําความสงบ

จิตนี้ทําความสงบ เราจะทําความสงบอย่างไรให้มันสงบ เราทําความสงบ ฟังสิ ทําไมเราต้องทําความสงบล่ะ เพราะความฟุ้งซ่านมันเป็นความทุกข์ร้อน ความสงบจะเกิดขึ้นได้ต้องมีสติสัมปชัญญะ เห็นไหม ความสงบโดยปกติพื้นฐานของปุถุชน เรามีสติสัมปชัญญะพอสมควร เราถึงเป็นปุถุชนธรรมดาอยู่นี่ ถ้าสติสัมปชัญญะเราขาดแคลนไปมันจะมีแต่จิตล้วนๆ

เราว่าเราโตขึ้นมาควรจะมีวุฒิภาวะของใจสูงขึ้นๆ วุฒิภาวะนั้นขาดสติไปจนเหลือแต่จิตเฉยๆ แต่ไม่มีสติ เห็นไหม ดูที่ว่าคนที่เขาเสียสติไป จิตเหมือนเรา มีร่างกายมีหัวใจเหมือนกัน แต่ขาดสติสัมปชัญญะของมนุษย์ปุถุชนของเรา ขาดสติไป ทําให้สตินั้นเสียไปเลยนั้น นั่นหลุดออกไปทั้งๆ ที่มีจิตอยู่ จิตเหมือนเรา จิตมี ร่างกายมี มนุษย์เหมือนกัน แต่เพราะว่าเขาขาดสติด้วยกรรมของเขาทํามา หรือเขาจะมีการกระทบสิ่งใด เขาเป็นไป อันนั้นกรรมของบุคคล

แต่ในเมื่อเรามีสติสัมปชัญญะอยู่แล้ว เราถึงรู้ว่า อ้อ! ทุกข์ อย่างนั้นทุกข์ อย่างนี้ความขัดข้องหมองใจ มีสติอยู่ แต่ไม่เอาสตินั้นมายับยั้งความคิดไง เอาสตินั้นมาพยายามตั้งต้นความคิดของตัวเองแล้วก็กําหนดพุทโธ คําบริกรรม หรือจะใช้ความคิดย้อนกลับเข้ามา เอาความคิดแก้ความคิดไง ความคิดว่าความคิดสิ่งที่คิดเดิมนั้นไม่ดี ให้คิดละเอียดเข้ามา เห็นไหม คิดสิ่งที่คิดอยู่ภายนอกออกไป หรือมันคิดฟุ้งซ่านเรื่องของการงานอยู่

แม้แต่เรื่องของงานก็คิดซํ้ากันได้ว่าปัจจุบันนี้ไม่ได้ทํางานอยู่ ทําไมเรายังคิดเรื่องงานอยู่ เพราะเวลาคิดงานควรจะอยู่ในหน้าที่การงานถึงคิดเรื่องงาน ขณะที่เราทําความสงบอยู่ควรจะอยู่ในความสงบ ทําไมใจมันไปคิดเรื่องงาน นั่นน่ะ ความคิดหลังไล่ความคิดหน้าไป ความคิดหลังไล่ความคิดหน้า ปล่อยความคิดอันเก่าเข้ามาด้วยสติด้วยสัมปชัญญะเข้ามาเรื่อย ความคิดจะละเอียดเข้ามาจนอยู่เป็นปัจจุบันว่าเราไม่ควรคิดใดๆ เลย สิ่งที่คิดขึ้นมาก็คิดเกิดดับตลอดเวลา นี่การทําความสงบด้วยใช้ความคิดไง ใช้ปัญญาอบรมสมาธิ หรือจะใช้คําบริกรรมเพื่อทําสมาธิก่อนแล้วทําให้เกิดปัญญาขึ้นมา

นั่นน่ะ การทําความสงบขึ้นมาในหลักของศาสนา ในหลักของพื้นฐานของจิตที่สงบกับจิตที่ฟุ้งซ่าน มันจะเห็นไง จิตที่ฟุ้งซ่านคือว่าจิตที่ฟุ้งซ่านด้วยยังถือทิฏฐิมานะว่าตัวเองรู้ ตัวเองเป็นผู้นํา ตัวเองมีวุฒิภาวะสูงกว่าผู้อื่น จะสั่งสอนผู้อื่น ทั้งๆ ที่ตัวเองสกปรก มีแต่ความทุกข์ในหัวใจ ในหัวใจนี้มีแต่ความทุกข์ มีแต่ความเร่าร้อนอยู่ มันจะเอาอะไรไปสอนใคร มันสอนเขาไม่ได้ แต่มันก็ยังมีทิฏฐิมานะความถือว่าสูงกว่า-ตํ่ากว่า

นี่วุฒิภาวะของใจ วุฒิภาวะของใจของผู้ที่ทําความสงบได้ ผู้ที่ทําความสงบได้จะมีความสงบร่มเย็น ก่อนจะทําความสงบเข้าไป ในขณะว่าเป็นปัญญาอบรมสมาธิ ใช้ความคิดไล่ความคิด ความคิดใหม่ไล่ความคิดเก่าๆ จนความคิดยํ้าอยู่กับที่ จนความคิดนี้ตั้งเป็นความคิดอยู่เฉย ขันธ์หมุนไปเฉยๆ มันหมุนไปด้วยไม่มีอารมณ์ไง ขันธ์มันหมุนไปเฉยๆ ความคิดมันจะหมุนออกมา แต่มันไม่สืบต่อ ไม่สืบต่อเป็นอารมณ์ออกไป นี่ปัญญาอบรมสมาธิ หรือกําหนดพุทโธๆๆ กําหนดอานาปานสติก็แล้วแต่ จิตมันสงบเข้ามาๆ ความสงบหมายถึงมันยํ้าพุทโธอยู่ตลอดเวลา

เดิมความคิด ขันธ์มันหมุนไปเฉยๆ แต่มันมีอารมณ์ต่อเนื่องไป นี่มันเผา โทสัคคินา โมหัคคินา มันเผา มันกินเชื้อ เชื้ออันนี้ไง เชื้อหมุนออกไปเป็นอารมณ์ออกไป ขันธ์นี้หมุนไป หมุนไปเฉยๆ แล้วมันเผาอารมณ์ออกไป เผาสัญญา เผาความคิด สังขารความปรุงความแต่งมันเผาอยู่ตลอดเวลา แล้วกําหนดพุทโธๆๆ เห็นไหม มันต่างกัน

คําว่า “พุทโธ” มันเป็นเชื้อเหมือนกัน มันเป็นอารมณ์ที่ต้องเกิดขึ้นมา วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตารมณ์ องค์ของปฐมฌาน นึกขึ้นมานี่มันวิตก แบ่งแยกพุทโธ วิจาร วิตก วิจาร วิตก วิจาร นึกพุทโธๆๆๆ มันยํ้าอยู่กับที่ มันไม่สืบต่อออกไป ไฟจะเผาไหม้ออกไปไม่ได้ไง เราให้เชื้อแค่พุทกับโธ ไฟเอ็งได้กินแค่ฟืน ๒ ท่อนนี้เท่านั้น ท่อนหนึ่งพุท ท่อนหนึ่งโธ ให้ยํ้าอยู่กับที่ พุทโธๆๆ มันก็ไม่ฟุ้งซ่านออกไป นี่ทําความสงบไง กําหนดพุทโธๆๆ ตลอดเวลา กําหนดไว้ เราให้เชื้ออยู่แค่ฟืน ๒ ท่อนนี้ มันเผาแค่ ๒ ท่อนนี้ อยู่ในแค่ ๒ ท่อนนี้

ธรรมชาติของธาตุรู้มันต้องเผาไหม้ทุกๆ อย่างที่ขวางหน้ามัน แต่เดิมมันเผาเหมือนเผาป่า เผาอารมณ์ไปทั้งหมด เผาความเร่าร้อนของใจ ใจมีแต่ความเร่าร้อนเพราะมันเผาให้มันสุกมันขุ่นอยู่ในหัวใจ แล้วเราเอาฟืนแค่ ๒ ท่อนนั้นเผา เพราะธรรมชาติของจิตมันเผาผลาญอยู่แล้ว นี่มันเผาผลาญแค่พุทกับโธแค่ ๒ ท่อนให้ยํ้าอยู่กับที่ๆ จนจิตมันก็เผาอยู่แค่นั้น ไฟ ในเมื่อเราควบคุมไฟได้ด้วยสติ ด้วยการควบคุมของเรา มันจะอยู่แค่พุทโธๆๆๆ

จากว่าคําว่า “พุทโธ” เมื่อก่อนกําหนดพุทโธก็หายปั๊บๆ สติสัมปชัญญะทําไม่ได้ เราไม่สามารถทําความสงบขึ้นมาได้ เรามีทิฏฐิมานะว่าเราเป็นครูผู้มีศักดิ์ศรี ผู้ที่สูง ผู้ที่ใหญ่ ผู้ที่สอนคนอื่นเขา เห็นไหม แม้แต่ความสงบของใจเรา เรายังทําไม่ได้เลย แต่พอเรากําหนดพุทโธๆ เพราะเราเชื่อในองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ศีล สมาธิ ปัญญา ทาน ศีล ภาวนา แล้วแต่ว่าใครจะสร้างฐานอันไหนขึ้นมา

ในเมื่อเรามีความคิดกําหนดพุทโธ เราเชื่อมั่นในความกําหนดว่าพุทโธนี้เป็นพุทธานุสติสามารถจะทําใจให้สงบได้ เรากําหนดพุทโธๆๆ ยํ้าอยู่แต่พุทโธอยู่อย่างเดียว จากที่มันเป็นไปไม่ได้เลย มันจะเป็นไปได้ ความเป็นไปได้คือพุทโธจะสืบต่อ จากกําหนดแล้วหาย กําหนดแล้วหาย กําหนดได้ระยะยาวขึ้นๆๆ ยาวขึ้นก็หายอีก ก็ตั้งต้นใหม่ หายก็ตั้งต้นใหม่ ยํ้าอยู่อย่างนั้น ให้ไฟเผาอยู่แต่เชื้อที่เราให้เท่านั้น กําหนดพุทโธมันก็ระยะสั้นเข้ามาๆ มันจะเป็นความสงบเข้ามาไง

อย่างไฟที่เผาไหม้ไปกินป่าเวิ้งว้างไปหมด กับไฟที่เราควบคุมได้นี่มันต่างกัน ไฟที่เราควบคุมไม่ได้มันเผาทุกอย่างไป มันจะเผาไป ทําลาย เผาด้วยนะ ทําลายชีวิตสัตว์ ทําลายหมด พอมันเผาขึ้นมาอารมณ์เราก็ขุ่นมัวไง ทําไมเป็นอย่างนั้นๆๆ เห็นไหม นี่ทําลายชีวิตสัตว์ คือว่าจิตมันคิดอกุศลออกไปเรื่อยๆ

กับเราให้อยู่แค่นั้น ไฟอยู่ในขอบของสติ เผาอยู่ตลอดเวลา เพราะธรรมชาติมันเป็นไฟ ธรรมชาติธาตุรู้มันต้องเผาผลาญ แต่เผาผลาญเฉพาะสิ่งที่เราให้มัน นี่กําหนดพุทโธเข้ามา กําหนดพุทโธเข้ามามันจะสงบเข้ามาเรื่อยๆ ใจนี้มันจะควบคุมได้ พอควบคุมได้ บางทีมันจะรวมลง มันจะวูบลง ความวูบลงของใจ สิ่งที่เราไม่เคยเจอ เราจะตกใจ สติสัมปชัญญะมันจะถอนขึ้นไง สติที่ตกใจมันจะเกิดขึ้นมากพิเศษกว่าปกติ เพราะความตกใจ อย่างเช่นเราตกใจสิ่งใดก็แล้วแต่ เราจะตกใจมากจนขนพองสยองเกล้า อันนี้ก็เหมือนกัน แม้แต่มันเป็นความสงบ เป็นนํ้าอมฤตธรรมที่เราควรจะได้ดื่มกินนะ แต่ทําไมสติของเราปลุกใจของเราไม่ให้ได้รับผลอันนี้ล่ะ

จิตที่มันจะรวมลงเป็นสมาธิ มันจะรวมลงเข้าไปในความสงบ สงบเข้าไปเรื่อยๆ มันจะรวมลงไป สติมันยังย้อนกลับมาเลย ไหนว่าเราเป็นคนฉลาดไง แล้วออกมาก็มานั่งเสียดายนะ แหม! มันกําลังจะลง รู้อยู่เพราะอะไร เพราะตําราสอนไว้ว่าจิตมันจะลง การเข้าความสงบมันจะเป็นอย่างนั้น จนเราทําหลายครั้งเข้า ในเมื่อออกมาแล้วมันมีความตกใจ มีความกลัว ก็ตั้งสติขึ้นใหม่ แล้วทําเข้าไป มันต้องมีประสบการณ์ถูกและประสบการณ์ผิดไปเรื่อยๆ มันจะไม่มีประสบการณ์ครั้งแรกแล้วจะเข้าได้ตามความเป็นจริงของมันอย่างนั้นหรอก บางทียังตกภวังค์ไปอีกนะ

การทําใจให้สงบแค่นี้มันก็แสนยาก แล้วเราว่าเราเกิดมาเราปรารถนาความสุข ทุกคนปรารถนาอยากได้ อยากเห็น อยากจับต้องความสุข ให้ใจได้สัมผัสความสุขนั้น แต่พอทําแค่พื้นฐานของจิตที่เป็นสมาธิ เป็นพื้นฐานของสัมมาสมาธิ จะก้าวขึ้นไปบนมรรคอริยสัจจังเท่านั้นมันยังทําไม่ได้เลย นี่หรือชาวพุทธ

ชาวพุทธ พุทธะ พุทธะคือผู้รู้ ผู้รู้คือใจของเรา “ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นเห็นตถาคต” คนเราเกิดมามีกายกับใจ กิเลสอยู่ที่ใจ ใจนี้เกิดมาเป็นมนุษย์ ได้สมบัติของกายมา มันก็สะสมมา จากเด็กเติบโตมาเป็นผู้ใหญ่ สะสมกิเลสขึ้นมาพร้อมกัน พร้อมกับความที่ว่าเราสะสมขึ้นมา แล้วเราก็สะสมบุญขึ้นมา

“บุญ” บุญคือความสุข คือความดี ความดีเราต้องขวนขวายเข้ามาเพื่อจะทําให้มันดีขึ้นๆ ไง เราได้ความดีมาแล้ว แต่ความดีมาแล้วมันเหมือนกับเราแลกเปลี่ยนมาแล้ว แลกเปลี่ยนมาแล้วเราต้องหาทุนต่อไปเพื่อแลกสิ่งที่สูงขึ้นไปเรื่อยๆ สูงขึ้นไปเรื่อยๆ นี่ถึงว่ากําหนดเข้าไป มันจะตกใจขนาดไหนเราพยายามทําใหม่ๆๆ ตั้งใจให้ดีแล้วกําหนดเข้าไปๆ มันก็จะวูบวาบอย่างนั้นอีก แต่สิ่งที่เคยผิดพลาดมา เคยเสียดายมา เคยออกมาแล้วเสียอกเสียใจ เราก็ตั้งใจเข้าไปใหม่ มันจะตกวูบอย่างไรให้มันตกไป มันจะวูบลง ให้วูบอย่างไรก็ให้วูบลงไป

เพราะการวูบของไฟนั้น ไฟ อาการของไฟมันโดนลมมันจะเป่า มันจะโยกมันจะคลอนไป เพราะไฟ อันนี้ก็เหมือนกัน ในเมื่อไฟมันจะรวมตัวเข้ามาๆ มันจะรวมตัวเข้ามา อาการของใจ การวูบวาบที่มันเป็นวูบไปนี่อาการของใจ อาการของใจ ใจที่จะเปลี่ยนสถานะไง จะเปลี่ยนสถานะจากปุถุชนคนหนาด้วยกิเลสเป็นกัลยาณปุถุชน ผู้ที่จะเป็นกัลยาณปุถุชนคือต้องควบคุมใจของใจไว้ให้อยู่ในอํานาจของตนได้ก่อน ใจที่อยู่ในอํานาจของตนคือใจที่อยู่ในสมาธิธรรมไง สมาธิธรรมอยู่ในอํานาจของสติ เห็นไหม

สติสัมปชัญญะการใคร่ครวญความคิดที่ผิดพลาดไป สติสัมปชัญญะควบคุมอยู่ ใจนี้จะอยู่ในอํานาจของเรา การจะประพฤติปฏิบัติ การทําความผิดพลาดมันจะน้อยลง เห็นไหม นี่ไง ถึงบอกว่าการควบคุม การควบคุมที่ว่าเราควบคุมใจของเราได้ ใจนี้เป็นเอกัคคตารมณ์ เป็นจิตที่ควบคุมได้ ทําสมาธิเข้าไป

ที่ทําไม่ได้เพราะว่ามันยังเข้าไม่ถูก มันยังเข้าไม่ชํานาญ การทําใจให้สงบบ่อยๆ เข้า ต้องพยายามพิจารณาให้สงบเข้ามาๆ สงบเข้ามาจนตั้งตัวได้นะ นี่คือการทําใจสงบด้วยการใช้คําบริกรรม เป็นสมาธิอบรมปัญญา ทําความสงบขึ้นมามันก็จะต่างกับจิตที่ไม่สงบ จิตที่มีความฟุ้งซ่านอยู่ตลอดเวลามันมีอํานาจเหนือเรา ฟังสิ มันมีอํานาจเหนือเรา มันใช้เรา มันทําทุกอย่าง มันคิดขึ้นมาก็อยากไปตามอารมณ์อันนั้น ความมีอํานาจคือความอยาก ความคิดที่จะทําอะไรก็ได้ ความคิดไง แต่เรายังไม่ได้ทําออกไป แต่ความคิดนี้พิลึกพิลั่นมาก มันจะคิดได้ตลอดเวลา กับที่ว่าเราควบคุมอันนี้ได้หมด ต่างกันไหม

จิตที่ฟุ้งซ่าน จิตที่มีอํานาจเหนือเรา กับทําความสงบขึ้นมา จิตที่อยู่ในการควบคุมของเรา จิตที่อยู่ในการควบคุม จิตที่เริ่มต้นของความคิด เพราะควบคุมจิตได้ ความคิดควบคุมได้หมด จิตสงบ ทําความสงบได้ นี่วุฒิภาวะของจิตที่สงบกับวุฒิภาวะของจิตที่ไม่สงบต่างกัน ภูมิจิตภูมิธรรมของคนต่างกัน

จะเห็นว่าในวงการพระทําไมเน้นยํ้าแต่ภูมิจิตภูมิธรรมๆ มันอยู่ตรงไหน ภูมิจิตภูมิธรรมของคนน่ะ ภูมิจิตภูมิธรรมของผู้ที่ปฏิบัติมันอยู่ตรงไหนถึงเรียกว่า “ภูมิจิตภูมิธรรม”

จากจิตที่เป็นสมาธิกับจิตที่ไม่เป็นสมาธิ จิตที่มีคุณธรรมหรือไม่มีคุณธรรม นี่ภูมิจิตภูมิธรรมของคนต่างกันแล้ว จากคนคนหนึ่งเป็นปุถุชนคนหนาด้วยกิเลส กําหนดจิตเข้ามาทําความสงบ สิ่งที่มันจะฟุ้งซ่านเพราะอะไร เพราะรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ธรรมารมณ์ นี่ไง เป็นพวงดอกไม้แห่งมาร เป็นบ่วงของมาร มันไม่ใช่มาร รูป รส กลิ่น เสียง เสียงที่เพราะ รสที่ดีทุกคนอยากสัมผัสหมด นั่นไง แล้วเวลามันสัมผัส ความสัมผัสโดยปกติมันสัมผัส เวลาเรากลับมาแล้วมานั่งคิดอยู่นี่มันก็อยาก นี่ความอยากอันนั้นทําให้ใจฟุ้งซ่าน

ทีนี้กัลยาณปุถุชนคือตัดพวงดอกไม้ของมาร บ่วงของมารนี่สลัดทิ้งหมดเลย ความสลัดทิ้งบ่วงของมาร พวงดอกไม้แห่งมาร เห็นไหม พวงดอกไม้แห่งมาร นี่ควบคุมใจได้ไง

ความสงบเข้าไปบ่อยๆ สงบจนจิตนี้เป็นสมาธิ จิตนี้ตั้งมั่น มันจะเห็นคุณค่าตรงนี้ เห็นคุณค่า อ๋อ! แต่ก่อนเวลามันฟุ้งซ่านออกมาเราควบคุมไม่ได้ วุฒิภาวะของใจจะต่างกันตรงนี้ ต่างกัน เหมือนกับเครื่องยนต์กลไก คนหนึ่งควบคุมเป็น อีกคนหนึ่งเป็นขี้ข้าของมัน ควบคุมไม่เป็น วิ่งหนีตลอดเวลา เห็นไหม นี่เราควบคุมกลไกของจิต จิตของเรา เราควบคุมได้ แม้แต่ทําใจสงบ วุฒิภาวะของคนคนเดียวนั้น แต่พัฒนาใจขึ้นมาเป็นคนคนใหม่ จากปุถุชนคนหนาด้วยกิเลสกลายเป็นกัลยาณปุถุชน

กัลยาณปุถุชน เห็นไหม จิตสงบแล้วมีความสุขมาก จิตสงบจะมีความสุขนะ จะว่า แหม! มันเวิ้งว้างหมด จะเป็นอัปปนาสมาธิเข้าไปถึงฐีติจิต มันเวิ้งว้าง ถ้าไม่มีครูบาอาจารย์ ตรงนี้จะเข้าใจว่าเป็นผล ส่วนใหญ่ผู้ที่ปฏิบัติจะไปติดตรงนี้หมด ติดตรงนี้ไง มันจะสุขมาก ถ้าไม่สุขทําไมทําให้คนติดได้ ทําไมคนติดสมาธิ ติดได้โดยธรรมชาติเลย เพราะมันเป็นสิ่งที่ตรงข้ามกับความฟุ้งซ่าน มันตรงข้ามกับความทุกข์ไง สิ่งที่ตรงข้ามกับความทุกข์คือความสุข ในเมื่อเป็นความสุข มันสุข ทําไมจะไม่ติดสุข ความติดสุขอันนี้มันถึงนึกว่ามันเป็นผล นี่ผลเกิดขึ้นจากการทําความสงบของใจ ไม่ใช่ผลที่เกิดขึ้นจากการชําระกิเลส

การชําระกิเลสมันเป็นงานอีกแขนงหนึ่ง งานทําใจให้สงบนี้เป็นงานของการทําใจให้สงบให้เป็นอิสระจากกิเลสชั่วคราว แต่งานทําการชําระกิเลสมันยังก้าวเดินไปอีก เห็นไหม ถ้าเราคิดอย่างนั้น เราเข้าใจอย่างนั้น แต่ความเข้าใจอันนี้มันต้องเทียบเคียงเข้าไปกับในองค์ศาสดาของเราคือธรรมและวินัย พระพุทธเจ้าสอนไว้อย่างไร

แต่ถ้าคนเราใช้ความเห็นของตัวเองเข้าไปสืบต่อ สืบต่อคือเอาความรู้สึกของเราเทียบกับธรรม มันจะเทียบว่าอันนั้นเป็นอย่างนั้น อันนั้นเป็นอย่างนั้น...ไม่ใช่หรอก มันไม่ใช่ มันเป็นอุปกิเลส

จิตนี้สงบเข้าไป จากกิเลส สันดานกิเลส กิเลสคือนักเลงหัวไม้ แล้วเปลี่ยนเป็นอุปกิเลส เห็นไหม จากกิเลสที่ว่าหยาบโลนเป็นกิเลสที่นิ่มนวล เป็นอุปกิเลสที่นอนอยู่ในใจ มันก็เทียบเคียงไปได้ทั้งหมด เพราะกิเลสตัวนี้มันมีธรรม มีความสงบอยู่ข้างบน เหมือนกับตอนนี้เขาโกงกันโดยโจรใส่สูทนั่นน่ะ นี่เหมือนกัน จิตเมื่อก่อนนั้นมันลูกทุ่ง เดี๋ยวนี้มันใส่สูทมันก็ยังหลอกเราอยู่อีก เห็นไหม มันต้องคิดเปรียบเทียบอย่างนั้นไง พอเปรียบเทียบอย่างนั้นมันถึงยกขึ้นไง

คนเราจะสะอาดได้ จะหาสูทใส่ได้มันต้องมีสถานะ มีความเป็นไปถึงจะใส่ได้ หัวใจที่มันจะใส่เป็นภูมิที่สูงขึ้นไป มันจะพัฒนาภูมิของตัวเองขึ้นไปได้อย่างไร ขึ้นจากความสงบของใจอยู่นี่ มันต้องใช้ปัญญาใคร่ครวญ ถ้าใช้ปัญญาใคร่ครวญ การขุดคุ้ยหาโจทก์หาจําเลยมันเป็นงานชนิดหนึ่ง งานในการยกขึ้น ยกใจขึ้นวิปัสสนานี้ ไม่ใช่ว่าใจมันวิปัสสนาไปเหมือนกับเครื่องยนต์กลไกที่กดติดเครื่องแล้วมันจะหมุนไปจนถึงสุดรอบของมัน อันนั้นเป็นเครื่องยนต์กลไก เป็นวัตถุ

แต่หัวใจมันหมุนไปในวงขอบเขตของไฟ โทสัคคินา โมหัคคินาอยู่ในหัวใจ มันก็เผาไหม้ตลอด เราควบคุมเชื้อของมันจนมันเผาผลาญ เผาสิ่งที่เป็นพุทโธๆ จนมันสงบขึ้นมา มันก็เป็นวงงานของมัน มันเป็นวงงานวงรอบหนึ่งของจิต แล้วจิตนี้จะยกขึ้นวิปัสสนามันต้องยกขึ้นวิปัสสนาในสติปัฏฐาน ๔ ไง

คนที่จะเห็นสติปัฏฐาน ๔ ตามความเป็นจริงมันต้องมีจิตทําความสงบให้เป็นเอกัคคตารมณ์ก่อน ไม่ใช่ว่าจิตปกติ เราธรรมดาเราก็พิจารณาในสติปัฏฐาน ๔ อย่างนั้นก็พิจารณาสติปัฏฐาน ๔ ได้ แต่สติปัฏฐาน ๔ อันนั้นเป็นโลกียะไง เป็นโลกียะก็เหมือนกับเด็กมันเล่นขายของ เด็กมันเล่นขายของมันก็ว่าอันนี้เป็นของ มันซื้อขายกันมีความสนุกมาก ผู้ใหญ่ไปยื้อแย่งมันจะร้องไห้ทันทีเลย

ไอ้จิตนี้มันเป็นโลกียะอยู่มันก็ว่าเกิดดับๆ สิ่งนี้เป็นสติปัฏฐาน ๔ เห็นแล้วเกิดดับๆ เกิดดับแล้วอะไรไปรู้ว่าเกิดดับล่ะ? มันไม่มี ไม่เป็นตามความเป็นจริงเพราะว่ามันยังไม่มีเอกัคคตารมณ์ตัวจิตตัวนี้เข้าไปรองรับ มันไม่มีสมาธิตัวที่เป็นพื้นฐาน พื้นฐานที่แยกจากโลกียะเป็นโลกุตตระ ไม่มีจิตที่เป็นกัลยาณชนผู้ที่เดินอริยมรรค เดินโสดาปัตติมรรค

ถ้าเป็นจิตปุถุชนอยู่ ความคิดนี้จะเป็นโลกียะ เดินมรรคนี้ก็เดินมรรคสัมมาอาชีวะก็ว่าเป็นสัมมาอาชีวะประกอบอาชีพชอบ แต่ถ้าเป็นโลกุตตระ การประกอบอาชีพชอบ อาชีพอะไรหรือ มันจะทําให้ใจนี้ดื่มกินอาหารอะไร

ประกอบสัมมาอาชีวะของโลกเขามันเป็นวัตถุที่เอามาเลี้ยงปากเลี้ยงท้อง แต่หัวใจมันเคยกินเคยโดนแผดเผามาด้วยความทุกข์ยาก แล้วมันสงบเข้ามา มันจะเลี้ยงอาชีพอะไรให้มีอาหารให้หัวใจนี้ได้วิปัสสนาได้ขึ้นไป

การเลี้ยงชีวิตชอบของโลกุตตระ คือจิตที่มีกิเลสอยู่ มันกินแต่กิเลส มันกินแต่ความชอบใจของมันอยู่ ความชอบใจมันหลงในอะไร? หลงในกายไง หลงในกาย หลงในเวทนาที่เจ็บไข้ได้ป่วยมันก็ไม่อยากเป็น เห็นไหม หลงในจิต เวลาเจริญขึ้นมา จิตสงบขึ้นมาก็ว่า โอ้โฮ! จิตฉันนี่มันจะเหาะเหินเดินฟ้า หลงในธรรม ความรู้ภายในหัวใจ หัวใจที่มันสัมผัสกับความสงบอันนั้นมันว่าอันนั้นเป็นธรรม เห็นไหม นี่กาย เวทนา จิต ธรรมมันก็หลงใหล มันไม่พิจารณาตามความเป็นจริง

มันถึงต้องจับ กาย เวทนา จิต ธรรม นี่สติปัฏฐาน ๔ ที่มีจิตทําความสงบแล้ว ที่มีใจ ใจที่ว่าเป็นเอกัคคตารมณ์ ตัวนี้จะค่อยวิปัสสนาไง จะวิปัสสนาได้ถึงต้องพยายามพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม

เห็นกาย เห็นกายด้วยตามความเป็นจริง ขณะที่ยกขึ้นเห็นกาย มันจะเกิดความขนพองสยองเกล้า การเห็นกายจากตาของธรรมกับการเห็นกายของตาของเนื้อต่างกัน การเห็นกายของตาของธรรมมันจะเห็นจากภายใน จากภายในหัวใจ ภายในหัวใจนี้มันเป็นสมาธิ มันเป็นจิตตั้งมั่น มันไม่มีกาลเวลา

กาลเวลา ๒๔ ชั่วโมงเป็น ๑ วัน ร่างกายของมนุษย์เรา ตายไปแล้ว ๓ วันจะเน่า กาลเวลาอันนี้มันเป็นกาลเวลาของโลกียะ แต่ถ้าเป็นโลกุตตระที่เดินอริยมรรคขึ้นมาแล้ว พอมันเห็นกาย มันเห็นเป็นปัจจุบัน มันจะขนพองสยองเกล้า ถ้าวิปัสสนาให้กายนั้นแปรสภาพไป มันจะแปรสภาพเดี๋ยวนั้น เดี๋ยวนั้นเป็นปัจจุบัน มันไม่มีมิติ ไม่มีกาลเวลาเข้ามาเกี่ยวข้องกับจิตที่เป็นความสงบ มันถึงเป็นธรรมไง ความเห็นที่เป็นธรรมจะวิปัสสนาภายในมันจะเห็นตรงนี้ไง เห็นตรงที่จิตนี้มีพื้นฐาน จิตนี้จับต้องได้ จิตนี้เป็นเอกัคคตารมณ์ จิตนี้เป็นสัมมาสมาธิไง

ความเพียร เพียรลงในสติปัฏฐาน ๔ ความเพียร ความดําริ ดําริการพิจารณา ดําริว่าจิตนี้ควรจะยกขึ้นวิปัสสนา วิปัสสนาให้ก้าวเดินออกไปด้วยปัญญา ปัญญาตัวนี้เกิดขึ้น เกิดขึ้นจากการภาวนาตลอด ภาวนามยปัญญาคือปัญญาเกิดขึ้นจากการภาวนา การภาวนาคือการทําจิตให้สงบแล้วยกขึ้นวิปัสสนาเป็นงานไง

งานในการภาวนากับงานของนักวิทยาศาสตร์ งานในการตรึก ไม่เหมือนกัน งานจากภายนอก งานจากภายในจะไม่เหมือนกัน ความไม่เหมือนกันของโลกียะ งานของโลกมันเปลี่ยนแปลง มันอาศัยผู้อื่นทําได้ แต่งานในการภาวนานั้นเราต้องทําเอาเอง พระพุทธเจ้าให้เดินเหนือกรรม ให้กรรมหลุดออกไปจากตนต้องเป็นผู้ที่ภาวนาเอง ต้องก้าวเดินเอง เพราะกิเลสมันอยู่ที่ใจของทุกๆ ดวง ใจของเรามันเป็นการใจแก้ใจไง งานของภาวนาคืองานของใจ ใจภาวนาในสติปัฏฐาน ๔ กาย เวทนา จิต ธรรมนั้นแหละ

ถึงจะติดกาย เพราะติดกาย ใจก็ไปติด ใจนี้ไปติดกาย ติดกายเราถึงมีกายเขา จะให้คนอื่นรักเรา เราก็รักเขาก่อนเพื่อจะให้เขารักเรา มันเพื่อเราทั้งนั้น สรรพสิ่งใดๆ ทําไปนี้เพื่อเรา เพื่อเราทั้งนั้นเลย เรารักเรา เราหวงเรา เราห่วงเรา เราอยากให้คนรักเรา อยากให้คนยกย่องเรา เราก็ทําความดีเพื่อเขา เห็นไหม ทําออกไปนั้นก็คือเพื่อเราทั้งนั้นเลย แต่มันเป็นกิเลส ๒ ชั้น ชั้นหนึ่งเรามองไม่เห็นมัน ตัวนี้มันอยู่ภายใน แล้วมันก็ห่วงคนโน้นห่วงคนนี้ มัน ๒ ชั้น มันรักมันสงวนตัวมันเองไว้ก่อน แล้วก็ค่อยบอกว่ารักคนโน้นรักคนนี้ มันถึงว่าพิจารณาเข้ามาเพื่อให้เห็นตามความเป็นจริงไง เห็นตามความเป็นจริงว่า สิ่งที่เราสงวนไว้ เราหวงเราแหนอันนั้นมันเป็นไตรลักษณ์ มันเป็นสมมุติ มันเป็นสิ่งที่ไม่แน่นอน มันเป็นการชั่วคราวไง

เราเกิดมาชาติหนึ่งเราก็อยากจะพบแต่ความสุข เราอยากพบมาก ความสุข แต่เราไม่พบความสุขเพราะอะไร เพราะว่าสิ่งที่หามานั้นมันเลี้ยงปาก แต่ไอ้สิ่งที่เลี้ยงใจตัวนี้มันไม่มี สิ่งที่เลี้ยงใจมันไม่มี มันเลี้ยงมา เลี้ยงด้วยความหลอกลวงของ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ไอ้สมมุติ ไอ้ตัวที่ว่าสงวนเราสงวนเขานี่แหละ เพราะมันไม่รู้จริง พอไม่รู้จริงมันก็ต้องโดนกิเลสลากคอไปตลอดกี่ภพกี่ชาติมาก็ไม่มีใครรู้ไม่มีใครเห็น เพราะเรามีอํานาจวาสนา เราเกิดมาพบพระพุทธศาสนา เราถึงมาเห็นสิ่งนี้ไง เห็นสิ่งนี้เพราะในการประพฤติปฏิบัติของเราเข้าไปตามความเป็นจริงแล้วตรงๆ หน้า กําลังประจันหน้ากันอยู่กับสิ่งที่เป็นเราเป็นเขาด้วยจิตที่เป็นภาวนามยปัญญา เห็นไหม

การเห็นภาวนามยปัญญา สิ่งที่เป็นเราเป็นเขานี้มันไม่ใช่เราไม่ใช่เขา มันไม่ใช่ เพราะเรายึดเอง เรายึดเองมันก็ไม่อยู่ในอํานาจของเรา ไม่อยู่ในอํานาจของเรา เราจะหลงในความยึดของเราทําไม มันละอายใจไง นี่ความละอายใจหมุนเข้ามา จิต ปัญญามันจะหมุนเข้ามา ภาวนามยปัญญา วิปัสสนามันจะหมุนเข้ามา พอหมุนเข้ามา ความละอายใจ ความสังเวชใจ ความละอายใจ ฟังสิ เพราะมันเห็นตามความเป็นจริง

เมื่อก่อนใครสอนมันก็ไม่เชื่อ สิ่งที่ข้างนอกสอน ปัญญาข้างนอก ครูบาอาจารย์สอนก็ไม่เชื่อ ถ้าไม่ได้ประสบเองจากปัญญาธรรม จากภาวนามยปัญญาจากภายในของตัวเอง ภาวนามยปัญญานี้คือจะชําระกิเลสได้ไง

การชําระกิเลสต้องชําระกิเลสแบบตามความเป็นจริง ตามความเป็นจริงของใจที่มีกิเลสนั้น ใครเล่าใครบอกอย่างไรก็ไม่ซึ้งใจเหมือนการเข้าไปเห็น

เห็นแล้วพอพิจารณาเข้าไป พอรู้เท่า มันสลดมันสังเวช มันสงสารเจ้าของ สงสารตัวเอง ทําไมตัวเองนี้นักปราชญ์ราชบัณฑิต เวลายกย่องตัวเองนะ เวลากิเลสมันหลอก แล้วพอมันเห็นความเป็นจริง ทําไมบอกว่าทําไมเอ็งมันโง่ขนาดนี้ นี่ความโง่ มันเศร้าสลดใจ มันจะปล่อยๆ การปล่อยนี้

กิเลสนะ มันเคยสะสมมาอยู่ในหัวใจของมนุษย์ ของทุกๆ ดวงใจ อย่าว่าแต่มนุษย์ ทุกๆ ดวงจิตดวงใจที่เป็นใจ ดวงจิตนี้มันจะมีกิเลสอยู่ตลอดเวลา จะอยู่ภพชาติไหนมันก็จะยึดมั่นถือมั่นอยู่ภายใน ไม่มีใครเคยเห็น แต่อันนี้เพราะว่าเราพัฒนาวุฒิภาวะของใจเจริญขึ้นมาจากกัลยาณปุถุชนไง จากกัลยาณชนหมุนขึ้น เดินอริยมรรคขึ้นมาด้วยภาวนามยปัญญา เห็นไหม นี่เราเป็นบุคคล ๑ ใน ๘ จําพวกนั้น เป็นบุคคล จากบุคคลที่ไม่คิดเลยว่ามันจะก้าวเข้ามาได้ในศาสนา ในสังฆคุณที่เราจะก้าวขึ้นมาเป็นสังฆะ

วิปัสสนาเข้าไปๆ บ่อยเข้าๆ ต้องทําบ่อยเข้าๆๆ มันจะปล่อยไปเรื่อย การปล่อยนี้มันไม่เคยปล่อยเพราะว่ามีอํานาจอะไรมาต่อรอง มันปล่อยเพราะปัญญาญาณต่างหาก มันปล่อยเพราะภาวนามยปัญญาเข้าไปไล่ต้อนมัน

กิเลสไม่เคยยอมอํานาจใคร กิเลสมีอํานาจเหนือทุกๆ คน กิเลสนี้เป็นเจ้าใหญ่นายโตกับดวงใจที่เกิดดับทุกๆ ดวง กิเลสมันใหญ่มาก ใหญ่ในหัวใจของเรา ไม่ใหญ่ที่หัวใจของใคร ใหญ่ในหัวใจของเรา แล้วเราก็เที่ยวไปกดขี่คนอื่น เห็นไหม ในเมื่อมันใหญ่มาก มันไม่มีใครเข้าไปต่อรองกับมันได้ ไม่มีใครคัดง้างกับกิเลสได้เลย

ภาวนามยปัญญา ธรรมจักรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ท่านปรินิพพานไปแล้วท่านเอาของท่านไป ธรรมจักรที่เกิดขึ้นนี้เป็นการชี้นําขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่ที่เกิดขึ้นจากผู้ที่ปฏิบัติผู้นั้นที่กําลังปฏิบัติอยู่ ผู้ที่กําลังดําเนินปัญญาภาวนามยปัญญาอันนี้อยู่ต่างหาก ผู้ที่มีภาวนามยปัญญานี้คือเป็นบุคคลที่ ๑ หมุนเข้าไปๆ มันจะปล่อยไปเรื่อยๆ ความปล่อยนี้ปล่อยเพราะการต่อสู้ ปล่อยเพราะอํานาจวาสนาที่เรามุมานะขึ้นมา มันไม่ปล่อยด้วยไม่มีเหตุไม่มีผลหรอก มันปล่อย มันปล่อย

การปล่อยนั้นคือว่ามันจนตรอก กิเลสจนตรอก กิเลสไม่มีสิ่งมีคุณวิเศษจะสู้กับธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ เห็นไหม เกิดขึ้นมาจากอํานาจวาสนาของเราที่เราภาวนามยปัญญานั้นเข้าไปต่างหากมันถึงยอม มันยอมนะ มันยอม ยอมแล้วเราก็พยายาม

เพราะเราขึ้นมาได้แล้ว เราก้าวเดินออกไปด้วยวุฒิภาวะของใจเราสูงขึ้นมา สูงกว่าปุถุชนธรรมดา สูงกว่ากัลยาณชน สูงกว่า จนเป็นบุคคลที่ ๑ หมุนเข้าไปๆ หมุนเข้า ซํ้าเข้าๆ ซํ้าเข้าด้วยความมุมานะ ด้วยความอุตส่าห์พยายามของดวงใจดวงนั้น ด้วยความเชื่อมั่นในธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ด้วยความเชื่อมั่น ด้วยอํานาจ ด้วยกําลังใจ ด้วยความเห็นว่ากิเลสยอมแพ้เราไปบางครั้งบางคราว เห็นไหม มันเป็นเครื่องยืนยันกันว่ากิเลสมันปล่อยได้

จากเดิมไม่เคยคิดเลยว่าคนอย่างเราจะสามารถชําระกิเลสได้ นักปฏิบัติอย่างเราหรือจะสามารถชําระกิเลส จะชนะกิเลสได้ชั่วครั้งชั่วคราว ขณะนี้กิเลสปล่อยต่อหน้าเรา มันเป็นเครื่องยืนยัน เห็นไหม สิ่งที่ยืนยันกับเราคือกิเลสมันถอยออกไปชั่วคราวๆ ให้เราว่าง มันปล่อยวางๆ นี่อิสระของเราเกิดขึ้น วุฒิภาวะของใจมันจะเทียบเคียงได้กับความสงบ กับที่ว่ากัลยาณชนที่จิตสงบขึ้นมา สงบขึ้นมานั้นมันก็เหนือกว่าคนอื่นขึ้นมา แล้วนี่ก็เหนือขึ้นไปอีก เห็นไหม นี่วุฒิภาวะของใจ ภูมิจิตภูมิธรรมของใจนั้นสูงขึ้น

ความสูงขึ้น เห็นไหม สูงขึ้น นี่ยืนยัน มันยืนยันในการประพฤติปฏิบัติ ยืนยันในการเดินปัญญาญาณของเรานี่แหละ มันยืนยันท่ามกลางหัวใจไง ท่ามกลางสนามกีฬา ท่ามกลางภวาสวะ ท่ามกลางภพของกิเลส ท่ามกลางภพของเราไง ภพในหัวใจของเรา

หมุนเข้าไปๆ หลายครั้งเข้า หลายครั้งเข้า กิเลสมันแก่นกิเลส มันไม่เคยยอมแพ้ใครง่ายๆ มันจะต่อสู้จนสุดฤทธิ์สุดเดชของมัน เราก็พยายามหมุนเข้าไปๆ อํานาจวาสนาของเรามีเท่าไรหมุนเข้าไป อันนี้ต่างหากยอดคน

ไม่มีคนคนไหน ไม่มีบุรุษผู้ไหน ไม่มีนักบวช นักปฏิบัติคนไหน จะเก่งมีอํานาจวาสนาเหมือนผู้ที่เดินภาวนามยปัญญา เพราะผู้นั้นกําลังจะพ้นเงื้อมมือของมัจจุราชชั่วครั้งชั่วคราวไง พ้นมือจากมัจจุราชนะ เห็นไหม เราต้องเกิดต้องตายไปตลอด แต่อันนี้มันจะพ้นจากมือ อันนี้เป็นผู้ที่มีอํานาจวาสนาที่สุด นี่วิปัสสนาเข้าไป จนถึงจุดหนึ่งกิเลสมันถอย ถอยจนมันเหนี่ยวรั้งไว้ไม่ได้ มันก็ต้องขาดสิ กิเลสมันขาดออกไป เห็นไหม

ในการยึดว่าเรา ว่ากายนี้กับจิตนี้เป็นเรามันขาดออกไปแล้ว วุฒิภาวะของใจมันเป็นปัจจัตตังประกาศเดี๋ยวนั้นเลย ประกาศที่ขาดเดี๋ยวนั้น เห็นสังโยชน์ขาดไปเดี๋ยวนั้น ความเห็นสังโยชน์ขาดเพราะอะไร “อัญญาโกณฑัญญะรู้แล้วหนอ” รู้อะไร? รู้ในสิ่งที่ว่าหลอกลวงอยู่ในใจไง สิ่งที่ยึดมั่นว่าเราไง สิ่งที่ว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นต้องดับทั้งหมด” แม้แต่ร่างกาย แม้แต่สิ่งที่เกิดขึ้นภายนอก แม้แต่การเกิดว่าเป็นเราไง แม้แต่ว่าเป็นเราๆ นี่ก็เกิดขึ้น ดับเหมือนกัน

มันเกิดขึ้นมา สิ่งใดสิ่งหนึ่งเกิดขึ้นเป็นธรรมดา ความยึดมั่นถือมั่นเกิดขึ้นมาเป็นธรรมดา มันต้องดับสลายเป็นธรรมดา มันละเอียดอ่อนมาก นี่มันเป็นความจริงของหัวใจ เป็นอกาลิโก ประกาศกังวานในใจดวงที่หลุดออกไปนั้น นั่นวุฒิภาวะของใจนี้สูงขึ้นไปอีกชั้นหนึ่ง นี่ภูมิจิตภูมิธรรมของมันสูงขึ้นมา

มันจะมองคนอื่นกับความคิดของโลกจะต่างกัน ความคิดของใจดวงนี้กับความคิดของโลก ถ้าความคิดของโลกที่ว่าหัวใจดวงนี้โง่เขลามาก มีโอกาสก็ไม่แสวงหา ไม่แสวงหาความมักใหญ่ใฝ่สูง ไม่ดึงสมบัติทุกอย่างมาเป็นของเรา เพราะอะไร

เพราะใจดวงนี้มันเป็นธรรม อํานาจของธรรมมันมีอํานาจเหนือสมบัติทั้งหลายในโลกนี้ หัวใจที่เขามีสมบัติประดับในเรือนในหัวใจของเขามันมีอํานาจ มันสลัดทิ้งได้ทั้งหมด มันสลัดเรื่องของโลกไว้ทั้งหมดเลย ไม่สีลัพพตปรามาส ไม่ผิดในความคิดในหัวใจ หัวใจจะสะอาดมาก หัวใจสะอาดมาก นี่ความสุขของใจดวงนี้ไง

ร่างกายนี้ไม่ใช่เรา แม้แต่เรา เราจะทะเลาะกับคนข้างนอกมันต้องมีการกระทบกระทั่งกัน เราถึงไม่ค่อยพอใจผู้นั้นๆๆ มีเสียงกระทบหูเรา เราก็ไม่พอใจใครว่าเรา อันนี้ในระหว่างกายกับใจกระทบกันมันก็ไม่เป็นข้าศึกกัน แต่เดิมกายกับใจนี้มีอํานาจเหนือต่างกัน ร่างกายกับหัวใจเวลาปวดขับปวดถ่ายมันจะไป ใจก็ไม่อยากไป ใจอยากจะนอนสบายๆ แต่มันจะขับถ่ายมันก็ต้องพยายามบังคับให้ตัวไป แต่พอมันไม่กดถ่วงกันแล้ว มันเห็นสภาวะตามความเป็นจริง มันรู้ตามหน้าที่ มันรู้ว่าสิ่งนี้ควรจะทําอย่างไรต่อไป เห็นไหม นี่วุฒิภาวะของใจมันต่างกันอย่างนี้ไง

จากผู้ที่ชําระร่างกายขาดออกไปจากใจ แล้วมันเดินมาอย่างนี้ คนเราเข้าไปถึงจุดหนึ่ง เข้าไปจริงๆ เข้าไปรับรู้ธรรมะ แต่เดิมว่าเรานี่จะไม่มีวาสนา คนอย่างเราหรือจะรู้ธรรมได้ แต่ในเมื่อเราประพฤติปฏิบัติขึ้นมา ธรรมะนี้เป็นของกลาง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประทานไว้ให้กับสาวก สาวกะ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้ปฏิบัตินี้ ทําไมเราจะปฏิบัติไม่ได้ ในเมื่อเราปฏิบัติได้แล้ว วุฒิภาวะเราก้าวขึ้นมาแล้ว มันก้าวเดินต่อไป ก้าวเดินต่อไปในมรรคอริยสัจจัง เห็นไหม นี่เป็นบุคคลที่ ๑ เป็นบุคคลที่ ๒ ยกขึ้นเป็นบุคคลที่ ๓ สิ

บุคคลที่ ๓ ในเมื่อหัวใจมันเป็นอย่างนั้นอยู่แล้วเราก็ยกขึ้น ยกขึ้นไป ยกขึ้นไป เดินมรรคต่อไป เดินมรรคนะ ยกขึ้น พอยกใจขึ้น จิตนี้มันพื้นฐาน มีความสงบอยู่แล้ว แต่การจะยกขึ้นมันเป็นงาน

งานที่เมื่อก่อนทําความสงบ เราให้ฟืน ๒ ท่อน พุทกับโธเท่านั้นเพื่อให้หัวใจนี้ได้เผาไหม้สิ่งนี้ เพื่อจะให้หดตัวเข้ามาไง หดตัวเข้ามาคือว่าไม่ให้เชื้อนี้เผาไปข้างนอก ให้เชื้อของไฟ พลังงานนี้ส่งออกให้เป็นพลังงานของธรรม พลังงานของธรรมคือเผาไหม้แต่สิ่งที่ว่าเป็นธรรม พุทโธๆ เผาอยู่อย่างนั้น

แต่ทีนี้ยกขึ้นวิปัสสนานี้มันต้องเผาไหม้อะไรล่ะ จะเผาไหม้ในสติปัฏฐาน ๔ ใช่ไหม หรือจะเผาไหม้ในอะไร

ต้องเผาไหม้ ต้องเป็นการเป็นงาน ต้องมีพลังงานขึ้นมาถึงเป็นงาน สิ่งที่จะทําให้เกิดเป็นงานขึ้นมา ยกขึ้นในสติปัฏฐาน ๔ เหมือนเดิม เพราะสติปัฏฐาน ๔ มีนอก-มีใน สติปัฏฐาน ๔ ภายนอก กายนอก-กายใน พิจารณากายซํ้าเข้าไป พิจารณาเวทนาซํ้าเข้าไป พิจารณาจิตเข้าไป พิจารณาธรรมเข้าไป

เพราะว่ามันเป็นการสืบต่อ พิจารณากายแล้วทิ้งเข้ามา ถ้าพิจารณากายด้วยความมีปัญญา แล้วพิจารณากายใน หรือพิจารณาความเป็นไปแปรสภาพของกายข้างใน นี่บุคคลที่ ๓ ถ้าเป็นบุคคลที่ ๓ ได้ มันต้องจับต้องได้ไง จับต้องได้คือการยกขึ้น จิตนี้ต้องมีความรอบคอบ ความรอบคอบในการวิเคราะห์ ในการมองซํ้าเข้าไป ในการเห็นจากตาธรรม ตาธรรมจะเห็นธาตุ ธาตุ ๔ มันเป็นธาตุ ๔ จากตามความเป็นจริง แต่ถ้าเราเป็นสัญญา เราเป็นการเริ่มต้นให้จิตนี้ก้าวเดินไปมันก็ทําได้ เพราะว่าเราจะหาเฉยๆ หาไม่เจอ มันเป็นนามธรรม

เรื่องของกิเลสอยู่ที่ใจ ใจนี้เป็นนามธรรม ใจเป็นนามธรรมเกาะเกี่ยวอยู่ภายใน เกาะเกี่ยวอยู่ภายในแล้วออกมาผ่านร่างกาย ผ่านความคิดออกมา เห็นไหม นี่เวลากิเลสมันทํางาน มันทํางานอย่างนั้น กิเลสมันเป็นพื้นฐานอยู่ที่หัวใจอยู่แล้ว แล้วอาศัยช่องนี้เป็นเครื่องหากินออกมา

ธรรมจักรหมุนเข้า เพราะธรรมจักรนี้เป็นขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วเราพยายามประพฤติปฏิบัติขึ้นมาเป็นธรรมของเรา ธรรมของเราต้องหมุนเข้าไปเชือดเฉือนกิเลสของเรา เข้าไปหาสิ่งที่ว่ามันเป็นฟืนเป็นไฟอยู่ในหัวใจของเรา การวิเคราะห์ การพยายามสอดส่อง การหาจําเลยไง

เราว่าเป็นเราๆ เราจับต้องที่ไหน แต่เดิมจิตไม่เคยสงบ ความสงบก็ไม่รู้ว่าอยู่ที่ไหน พอสงบขึ้นมา มันถึงอ๋อ! จิตสงบนี้คือเรา จิตสงบนี้คือจับต้องได้ มันเป็นเอกัคคตารมณ์ กําหนดจิตได้ สติสัมปชัญญะพร้อม แล้วย้อนกลับเข้ามายกขึ้นวิปัสสนา

อันนี้ก็เหมือนกัน สิ่งที่ว่ายกขึ้นมันต้องมีความสงบ การเห็น การจับต้องได้ไง การจับต้องได้ในกาย ในเวทนา ในจิต ในธรรม ในสติปัฏฐาน ๔ ถ้าพิจารณากาย พิจารณาให้แยกออกไปเป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ พิจารณาจิต จิตนี้มีอุปาทานในกายนั้น จิตนี้มีอุปาทานอยู่ จิตนี้ยังเกาะเกี่ยวอยู่ จิตไง จิตเป็นขันธ์ ๕

ขันธ์ ๕ นี้เป็นเรื่องของขันธ์ ๕ เป็นนามธรรม กายนี้เป็นรูปธรรมข้างนอก แต่ถ้าเป็นกายในนี้เป็นกายที่จิตนี้มันเกาะเกี่ยว มันเป็นอารมณ์ มันอิงกัน ความอิงกันอันนี้มันอิงกันอยู่ มันถึงว่าเป็นอุปาทานได้ วิปัสสนา วิปัสสนาเข้าไป วิปัสสนา คําว่า “วิปัสสนา” คือการเดินมรรค ความดําริชอบ ดําริให้เห็นความเป็นจริงว่าทําไมกายกับใจมันอิงกันไว้เพราะเหตุไร ทําไมมันถึงอิงกันไว้

เพราะเราต้องการให้มันเป็นอิสระออกจากกัน มันอิงกันอยู่ มันอิงกันอยู่เพราะว่ามันปล่อยมาแล้ว ปล่อยขึ้นมาจากข้างล่างแล้ว วุฒิภาวะของใจสูงขึ้นไปแล้ว สูงขึ้นไปแล้ว นี่ภูมิของธรรมมันสูงขึ้นไปเรื่อยๆ ภูมิของธรรมจะสูงขึ้นไปๆ แต่กิเลสมันก็สูงตาม เห็นไหม นํ้าขึ้น สวะในนํ้าก็ลอยขึ้นมาๆ นํ้าลง สวะก็ลอยลง

จิตของเราว่าประเสริฐขึ้นมาๆ...ประเสริฐ ประเสริฐจากปุถุชน ประเสริฐจากกัลยาณชน ประเสริฐจากบุคคลที่ ๑ ประเสริฐจากบุคคลที่ ๒ เป็นบุคคลที่ ๓ บุคคลที่ ๓ มันก็มีงานของบุคคลที่ ๓ งานของบุคคลที่ ๓ ก็คืองานการค้นคว้าไง งานการค้นคว้า ค้นคว้าในสิ่งที่ว่าหัวใจ กิเลสอาศัยผ่านมาเป็นเครื่องมือที่ออกไปทําลายล้างเขาไง ทําลายล้างเขาแล้วก็ทําลายล้างตัวเองด้วยไง ทําลายล้างหัวใจของเราให้หัวใจของเรามีแต่ความทุกข์ไง

ความสุขที่ปล่อยเข้ามานั้นปล่อยความทุกข์จากหยาบๆ เข้ามา มันเป็นความทุกข์หยาบๆ กับความสุขที่มหัศจรรย์นี้มันก็เป็นความสุขหยาบๆ มันยังมีความสุขที่ละเอียดขึ้นไปกว่านี้อีก ความสุขที่ละเอียดขึ้นไปจนถึงละเอียดสุดในศาสนาพุทธ เห็นไหม วุฒิภาวะของใจมันถึงมีระดับขั้นต่างๆ สูงขึ้นๆ

การสูงขึ้น สูงขึ้นจากการวิปัสสนาญาณ ไม่ใช่สูงขึ้นจากความนึกคิด ไม่ใช่สูงขึ้นจากสวะที่นํ้าขึ้นนํ้าลง สวะที่นํ้าขึ้นนํ้าลงนี้เปรียบให้เห็นว่า ถ้าจิตสูงขึ้น อวิชชามันก็อยู่บนนํ้านั้นตลอด อวิชชาอยู่บนนํ้า มันจะลอยอยู่บนนํ้าตลอดไป นํ้านั้นลอยมา แม้แต่หมาเน่ามันยังลอยมาในนํ้านั้นเลย เห็นไหม จิตเราสูงขึ้น อวิชชามันก็หมาเน่าตัวหนึ่ง มันเน่าเหม็นอยู่ในหัวใจไง

เราว่าใจเราประเสริฐอยู่ ใจเราประเสริฐใจเราดีอยู่ มันเผาหัวใจอยู่ วิปัสสนามาขนาดไหนมันก็เผาไหม้เข้ามา หมาเน่าตัวนั้นเราจะไม่เห็น เราจะไปเห็นหมาเน่า นํ้าลอยมาเห็นหมาเน่า เราเห็นเราก็ขยะแขยง แต่นั่นเราเห็นนี่ แต่นี้นํ้าไม่ขยะแขยง เพราะนํ้าไม่รู้ ไม่รู้ว่านั้นเป็นหมาเน่า เพราะนํ้าก็รับมา

จิตก็เหมือนกัน อวิชชาอยู่ในหัวใจมันก็ไม่รู้ มันนึกว่าเป็นเราไง หมาเน่าเลยกลายเป็นเนื้อย่างอย่างดีให้มันเผากินอยู่ในหัวใจนั่นน่ะ เพราะสิ่งไม่รู้ สิ่งที่ไม่รู้คืออวิชชา เห็นไหม มันต้องย้อนกลับมา มันต้องพยายามใคร่ครวญ จิตที่ใคร่ครวญ จิตที่หมุนกลับเข้ามา อันนั้นต่างหากพิจารณาวิปัสสนาเข้าไป

วิปัสสนากาย วิปัสสนาจิต จิตคืออาการของจิต อาการของจิตติดอะไร อาการของกาย กายนี้มันอิงกันอยู่ ถ้าวิปัสสนาจนภาวนามยปัญญาเป็นปัญญาล้วนๆ เข้าไป มันจะเห็นความแยกออกออกไป ดินเป็นดิน นํ้าเป็นนํ้า ลมเป็นลม ไฟเป็นไฟ ออกจากกัน แต่เดิมเป็นเรา-เป็นเขาในหัวใจ มันยึดมั่นถือมั่น แต่คราวนี้มันอิงกัน มันแปรสภาพ มันหลุดออกไปเป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ

ถ้าพิจารณาจิต จิตกับกายมันติดกันด้วยอะไร คุณค่าของจิตที่มันไปติดกับกาย ถ้ามันปล่อยกายออกมาแล้วพิจารณาจิต คุณค่าของกายนี้ คุณค่าของการติดยึดมั่นถือมั่นนี้มันแค่เศษของขยะชิ้นหนึ่งก็ไม่ได้ มันปล่อยขนาดนั้นเวลาใจมันปล่อยนะ มันปล่อยตรงนี้ เป็นบุคคลที่ ๔ ไง สังโยชน์ไม่มีอะไรขาดไป กามราคะ-ปฏิฆะนี้อ่อนลง จิตนี้เวิ้งว้างมาก มีความสุขแบบมหาศาล

ความสุขแบบที่ว่าไม่ใช่เรา เราไม่ใช่เขา เขาไม่ใช่เรา อันนั้นเพราะความยึดมั่นถือมั่น มันปล่อยมาแล้ว อันนี้มันไม่มีการยึดไม่มีการถือใดๆ ทั้งสิ้น มันปล่อยหมด ว่างหมด ว่าง ใจนี้ว่างหมด ความสุขอันนี้เกิดขึ้นมาจากการประพฤติปฏิบัติ จะเสวยสุขอยู่พักใหญ่ เสวยสุขอยู่อย่างนั้น ถ้าไม่มีครูบาอาจารย์ชี้นํา จะเข้าใจว่าอันนี้เป็นที่สุดแห่งทุกข์ เพราะอะไร เพราะจิตมันปล่อยกายออกมา วุฒิภาวะของใจนี้สูงขึ้นมาเป็นบุคคลที่ ๔ เห็นไหม นี่บุคคลที่ ๔ สังโยชน์ขาดออกไป ๓ กามราคะ-ปฏิฆะอ่อนลง ทีนี้เป็นจิตล้วนๆ เลย จิตล้วนๆ เลย

ถ้าผู้ที่จะสิ้นสุดแห่งทุกข์จะกําจัดหมาเน่านั้นให้ได้ มันต้องยกขึ้นวิปัสสนาต่อไป การยกขึ้นวิปัสสนา การเดินวิปัสสนาไง วิปัสสนาในนักปฏิบัติ ในการจะเข้าไปหาหมาเน่า ต้องให้เห็นหมาเน่า เห็นหมาเน่าในหัวใจเรานั่นล่ะ สิ่งที่ลอยมา ลอยอยู่บนหัวใจเรา วิปัสสนาเข้าไป ตรงนี้มันจะเข้าไปเห็นสิ่งนี้ หนุนหมาเน่าไว้ไง หมาเน่าลอยมาในนํ้า

นี่ก็เหมือนกัน โทสัคคินา โมหัคคินา กามราคะอยู่ตรงนี้ทั้งหมด แต่การยกขึ้นวิปัสสนา การเผาผลาญมันเป็นนามธรรม มันเผา เอาอะไรไปเผาผลาญ จะเผาผลาญกาย เวทนา จิต ธรรม เอาอะไรไปเผาผลาญ เพราะกายนี้ก็เป็นกายใน กายนี้เป็นกายอสุภะ-อสุภัง

การค้นคว้าการจะหากายนี้หาได้ยากมาก การหากายด้วยกายนอกเป็นกายนอก กายของธรรม เรายังหาแทบไม่เจอ เพราะเราจะเห็นแต่กายวัตถุ กายวัตถุนี้กายตาเนื้อประสบ แต่ถ้าเป็นตาของธรรม เห็นนิมิตภายในเป็นรูปของกาย นั้นคือตาธรรมนั้นคือกาย นี่คือกายนอกๆ แล้วกายของจิตมันละเอียดอ่อนมาก มันเป็นกามราคะ ความเป็นกามราคะ มันเหมือนกับเข้าไปหา มันเป็นนามธรรมภายใน มันจะเห็นได้ยาก การเห็นได้ยากตรงนี้เป็นเรื่องสุดวิสัย มันจะเหมือนกับสุดวิสัยเลย จนต้องพยายามพัฒนาจิตนี้ให้เข้มแข็งขึ้นมาก่อน ทําใจให้สงบ ตั้งจิตขึ้นมาให้เข้มแข็งขึ้นมาเป็นบุคคลที่ ๕

บุคคลคนที่ ๕ เห็นไหม การเดินบุคคลที่ ๕ การสร้างมรรคของบุคคลที่ ๕ มันไม่ใช่ว่าเป็นผลแล้วถึงจะเป็นผล การเริ่มต้นของเหตุไง การเริ่มต้นของเหตุ เหตุนี้ต้องเพียงพอ เหตุนี้เพียงพอถึงจะจับต้อง ถึงจะเกิด เราถึงสร้างสิ่งต่างๆ สร้างไฟ ไฟที่มันสงบตัวไป เราจะสร้างไฟนี้ให้เป็นไฟธรรมนะ ไฟของธรรมคือเผาผลาญเชื้อไง

ไฟของกิเลสมันเป็นไฟของกิเลสที่เผาผลาญออกมาข้างนอก ธรรมภาวนามยปัญญาเป็นไฟที่เราทําให้เกิดขึ้น เป็นธรรมจักรที่เราสร้างขึ้น สิ่งที่เราสร้างขึ้นไป เราสร้างขึ้นมา เราสร้างขึ้นแล้วเราจะให้ไปเผาผลาญสิ่งนั้นอีกทีหนึ่ง นี่บุคคลที่ ๕ ถึงต้องพยายาม พยายามคือว่าใจมันสงบขนาดไหนก็ไม่เชื่อ มันจะสงบ มันเป็นอุปกิเลส มันจะว่าสิ้นแล้ว มันเป็นสิ่งที่เหมือนกับสุดวิสัย มันทําได้ยาก มันเวิ้งว้างไปหมด มันเวิ้งว้างอยู่แล้ว

แต่ถ้าเราสร้างขึ้นมา เราสร้างใจขึ้นมาแล้ว เราพยายามวิเคราะห์วิจัย ไม่นอนใจ พยายามหันจิตเข้ามาดู สร้างใจขึ้นมาให้มันเจอ ความเจออันนี้จะขนพองสยองเกล้าเลยนะ เพราะอะไร เพราะว่ามันเป็นเหมือนกับว่า สิ่งที่เราคาดหมายไม่ถึง ของที่มันหายไป เพชรเม็ดงามๆ ของเรามันหายไป เราไม่เคยคิดว่าเราจะพบมันอีก เราไปเจอเข้า ทําไมมันจะไม่สะดุ้งสะเทือนใจ เพชรเม็ดงามๆ นี่เป็นอสุภะ-อสุภังของใจ ถ้าจับต้องได้มันจะมีความขนพองสยองเกล้าอย่างมหาศาล

การทําวิปัสสนามันเป็นงาน ๒ อย่าง งานการหาจําเลย งานในการหาเชื้อหาไฟเพื่อให้ไฟมันเผาผลาญไง หาเชื้อหาเหตุให้ธรรมจักรมันหมุนไปได้ ธรรมจักรมันจะหมุนไปได้มันต้องมีเหตุมีผล มันจะหมุนไปโดยที่ไม่มีอะไรส่งเสริมขึ้นไปได้อย่างไร สุตมยปัญญา จินตมยปัญญา ภาวนามยปัญญา ภาวนามยปัญญาจะหมุนไป ถ้าเราจับต้องได้ มันหมุนไปได้ มันมีเหตุให้พาไป

นี่อสุภะ ความเป็นอสุภะ เห็นไหม มันเป็นอสุภะโดยธรรมชาติของมัน แต่กิเลสมันบอกว่ามันเป็นสุภะ เป็นของสวยของงาม ของที่ว่าขั้วไฟฟ้าขั้วบวกกับขั้วลบจะต้องมาสปาร์กกันอยู่ตรงนั้น นี่ขั้วของใจ ใจคิดฝักใฝ่กันไง โอฆะเครื่องกั้นของการดําเนินออกไป โอฆะไง ทุกคนเกิดอยู่ที่นี่ ทุกคนตายที่นี่ ข้ามพ้นจากโอฆะอันนี้ไปไม่ได้ การข้ามพ้นไม่ได้มันจะมีพลังงานที่ต่อสู้มาก พลังงานของเราปกติปุถุชนเรายังเอาไว้ในอํานาจของเราไว้ไม่ได้ จนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงบอกว่าให้มีศีล ๕ ให้อยู่ในคู่ของตนแล้วไม่ผิดศีลไง นั่นน่ะเพราะว่ามันเป็นธรรมชาติที่มีอยู่

แต่ในเมื่อเราประพฤติพรหมจรรย์ เราจะเข้าไปหาหมาเน่าอยู่ในหัวใจ มันต้องผ่านนางตัณหา นางอรดีไง เข้าไปหาพ่อไง แค่ลูกๆ กิเลสของลูกๆ เราฆ่าหลานมา นี่ลูกของมัน เราจะผ่านตรงนี้เป็นเรื่องทุกข์มาก

การประพฤติปฏิบัติ เห็นไหม บุคคลที่ ๕ นึกว่าจะเป็นความสุข การสร้างเหตุ ในเมื่อการประพฤติปฏิบัติ การลงทําการทํางาน งานในการภาวนามยปัญญา งานในการชําระกิเลสเป็นงานที่แสนยาก เป็นงานการทุ่มทั้งชีวิต เพราะถ้าชําระตรงนี้ได้ ชีวิตนี้เป็นอิสระไง ชีวิตนี้ไม่อยู่ภายใต้อํานาจของความคิด ชีวิตนี้ไม่อยู่ในอํานาจของอวิชชา การจะทุ่มเพื่อทําลายเจ้าวัฏจักรในหัวใจของเรามันถึงเป็นงานที่แสนยาก งานที่แสนยากมันก็ต้องพยายามค้นคว้าเข้ามา ค้นคว้าเข้ามาเพื่อจะให้ธรรมจักรนี้หมุนไปให้ได้ เพื่อให้ภาวนามยปัญญาหมุนไป เพราะไฟได้เชื้อ เชื้อของไฟต้องเผาไหม้ไป ต้องเผาไหม้ไป

การค้นคว้ากาย เวทนา จิต ธรรม ในสติปัฏฐาน ๔ ภายใน กายในกาย เวทนาในเวทนา วิปัสสนาเข้าไป ตรงนี้เป็นขันธ์ ขันธ์ของใจ เป็นบุคคลที่ ๕ วุฒิภาวะของใจสูงขึ้นมามาก

ผู้บริหาร เห็นไหม ผู้ที่บริหารทํางานละเอียดอ่อนมาก งานของผู้บริหารเป็นงานที่ต้องใช้การวิเคราะห์วิจัยมาก เพราะอะไร เพราะรับผิดชอบสิ่งต่างๆ มหาศาล ผู้บริหารรับผิดชอบทุกๆ อย่าง รับผิดชอบหัวใจของทุกหัวใจ รับผิดชอบสิ่งที่พึ่งพาอาศัยเรา

นี่ก็เหมือนกัน เราจะเข้าถึงยอด ถึงจุดของหัวใจ จุดของหมาเน่า หมุนขึ้นไปจนจับต้องได้ วิปัสสนาไปๆ วิปัสสนาไปเรื่อยนะ วิปัสสนาไป การต่อสู้ไง ยิ่งเข้าใกล้จุดศูนย์กลางของอํานาจเท่าไร วิชาการของกิเลสมันจะละเอียดอ่อนขึ้นเท่านั้น การหลอกลวง การสร้างเงื่อนไข หลอกให้ใจคิดว่าสิ่งนั้นเป็นผล เห็นไหม เพราะเราเข้าใกล้ศูนย์ของอวิชชา เราเข้าไปใกล้ของหมาเน่า กลิ่นหมาเน่ามันจะลอยออกมา

นี่ก็เหมือนกัน วิปัสสนาเข้าไป แรงต่อต้านของการวิปัสสนา เรานึกว่าเราเป็นบุคคลที่ ๕ เราจะยกขึ้นเป็นบุคคลที่ ๖ มันจะง่ายๆ ขึ้นไป เหมือนกับเราเป็นนักกีฬาอย่างนี้ เราเล่นชนะขึ้นมามีแต่คนจะให้เหรียญทอง...ไม่มีทาง กิเลสมันจะป้องกันตัวมันเองอย่างสุดความสามารถ มันจะไม่ให้ใครเข้าไปใกล้ศูนย์อํานาจของมันได้เลย นี่ไง การยกขึ้นวิปัสสนาของหัวใจ ยกขึ้นวิปัสสนาไปมันจะต่อต้านทั้งหมด การต่อต้านคือการมันหลอกไง

ความหลอกของกิเลสหลอกว่า “สิ่งนั้นเป็นผลแล้ว ภาวนามาภาวนาไปทําไม นอนเสียดีกว่า ทุกข์ยากไปไหน เราเป็นคนแล้ว เกิดมาก็มีวาสนา” นี่ความเป็นภายในมันจะหลอก หลอกตลอด วิปัสสนา นี่ปัญญาอันนี้คือปัญญาของกิเลส กิเลสมันก็ใช้อยู่ในวิปัสสนานั้น เพราะเราเข้าไปใกล้แล้วๆๆ เพราะใกล้เท่าไรมันพยายามเอาตัวรอดไง เอาตัวรอดมันก็ต้องสุดวิสัยของมัน มันจะพลิกแพลงของมันไปเพื่อจะทําให้อย่างน้อยก็ให้เราหยุดยั้งไว้ก่อนเพื่อจะไม่ให้ไปเห็นหน้าของมัน เห็นไหม นี่ไม่เชื่อ ความไม่เชื่อกิเลส เราต้องเชื่อธรรม เราผ่านเข้ามาจนบุคคลที่ ๕ จะเป็นบุคคลที่ ๖ อยู่แล้ว เราจะไปอ่อนแอได้อย่างไร

ความไม่อ่อนแอ ถึงที่สุดนะ ถึงที่สุดของภาวนามยปัญญา ระเบิดออก กามราคะแตกออก ขันธ์ ๕ ไง ขันธ์ของจิตแตกออกจากจิตทั้งหมดเลย คราวนี้ระบือลือลั่น คําว่า “เวิ้งว้าง” มันตํ่าไป มันไม่มีสิ่งใดๆ ในโลก สักแต่ว่ารู้ สักแต่ว่าเป็นไป จิตนี้อยู่ในร่างกายนี่แหละ อยู่ในความประพฤติปฏิบัติ อยู่ในพระภิกษุ อยู่ในผู้ปฏิบัตินี้ มันก็ยังว่างหมด ความว่างนี้มหัศจรรย์มาก ความมหัศจรรย์นั้นมันอยู่ในหัวใจนั้นไง นี่ความว่างโดยบุคคลที่ ๖ วุฒิภาวะของใจสูงขนาดไหน วุฒิภาวะของใจ ภูมิของธรรมไง ภูมิของธรรมเป็นบุคคลที่ ๖ มันสูงมาก แต่สูงขนาดไหนมันก็อยู่ใต้หมาเน่า

มันจะหาหมาเน่าขึ้นไป ถึงตรงนี้ถึงหมาเน่า เพราะหมาเน่านี้ไม่ใช่ขันธ์ หมาเน่านี้เป็นหมาเน่าลอยนํ้า แต่ลอยนํ้ามา นํ้านี่ยกขึ้นสูงสุดแล้ว นั่นน่ะคือตัวอวิชชา มันเป็นตอ มันเป็นอย่างนั้นอยู่ จับยากมาก แล้วคิดดูสิ หมาเน่าลอยนํ้ามา แล้วนํ้าที่ไหนมันจะรู้จักหมาเน่าล่ะ นี่ก็เหมือนกัน หมาเน่ามันลอยอยู่ในหัวใจ แล้วหัวใจมันจะเอาอะไรไปรู้ว่าหมาเน่า มันเอาเครื่องมืออะไรไปจับล่ะ มันถึงว่าปัญญาญาณอันนั้น

มันจะทําไม่ได้ สิ่งที่ทําไม่ได้มันเหมือนกับสุดวิสัย แต่มันไม่สุดวิสัยเพราะอํานาจวาสนาของใจดวงนั้น อํานาจวาสนาของผู้ที่ปฏิบัตินั้นมันจะหันกลับมาดู เห็นหมาเน่ามันก็พลิกหมาเน่าทิ้งสิ มันไม่เห็นหมาเน่า มันนึกว่าอันนี้เป็นสิ่งวิเศษ มันนึกว่าเป็นหมาทองคํา มันจะสงวนไว้ไง มันสงวนว่าอันนี้เป็นทองคําลอยมาจะเป็นของประเสริฐ เพราะว่ามันไม่ได้กลิ่นหรือ ข้างนอกเขาเหม็นกันอยู่นั่นน่ะ มันจะเผาใจอยู่ไง มันจะเผาหัวใจอยู่

นํ้ารับหมาเน่าไว้ กลิ่นมันต้องขจรขจายไป นี่ก็เหมือนกัน หัวใจที่มีอย่างนั้นอยู่มันจะมีความทุกข์อยู่ เพราะไฟ นางตัณหา นางอรดีเป็นลูกของอวิชชา อวิชชาเป็นเรือนยอดของความคิด เป็นรากเหง้าของความคิด มันอยู่บนนํ้า มันอยู่บนใจ นี่คือตัวอวิชชา...พลิกออก จะพลิกได้ต่อเมื่อต้องเห็น การเห็นนี้เป็นบุคคลที่ ๗ เป็นบุคคลที่ ๗ นี้ เดินมรรคของบุคคลที่ ๗ ยิ่งยากเข้าไปใหญ่

ดูสิ บุคคลที่ ๕ เรายังเกือบเป็นเกือบตาย แต่บุคคลที่ ๗ เป็นเชื้อของไฟ เชื้อที่ละเอียดมาก เชื้อที่ละเอียดสุด แต่มันก็ไม่พ้นจากธรรมจักรขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพราะองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ผ่านไป เป็นเครื่องดําเนินไปแล้ว

การเชื่อธรรม เชื่อครูบาอาจารย์ เชื่อเทคนิควิธีการของหลวงปู่มั่น เชื่อผู้ที่ผ่านพ้นไป ความเชื่อคือศรัทธา ศรัทธาความเชื่อนั้นเห็นคุณเห็นประโยชน์จริง มันจะพลิกได้ มันจะจับได้ มันจะยกขึ้นได้ไง

สุดท้ายแล้ว ใหม่ๆ มันจะคิดว่าเหมือนกับว่าเป็นไปไม่ได้ สิ่งนั้นจะมีขึ้นมาได้อย่างไร มรรคผลมันพ้นออกไปแล้ว มรรคผลมันกึ่งพุทธกาล มันจะไม่มีมรรคไม่มีผลให้เราสืบต่อ...มี “ผู้ใดปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม” ผู้ที่ปฏิบัติสมควร ถ้ามันปฏิบัติไม่สมควรมันก็ไม่พบตรงนี้ ปฏิบัติสมควรเพราะอะไร

เพราะครูบาอาจารย์ผ่านพ้นไปแล้ว ครูบาอาจารย์ผ่านตรงนี้ไง ผ่านตรงนี้ก็มาชี้นําไว้ ชี้นํา ชี้บอก คอยเคาะคอยบอกลูกศิษย์ลูกหาว่าตรงนี้สําคัญนะ ตรงนี้สําคัญนะ ต้องเข้าจุดนี้ให้ได้นะ ถ้าเข้าจุดนี้ได้มันก็เห็นหมาเน่า เข้าจุดมันก็หมุนไป หมุนไปมันก็พลิก พลิกไป เห็นไหม เป็นบุคคลที่ ๘ พ้นออกไปเป็นบุคคลที่ ๙ เอวัง

๒

ศึกษาธรรมได้ธรรม

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๑๑ เมษายน ๒๕๔๕

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ นั่งให้ดี ตั้งใจฟังธรรม กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดแตกต่างกันนะ กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดแตกต่างกัน กรรมคือการกระทํา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้เชื่อกรรม กรรมคือการประพฤติปฏิบัติของเรา ทํากรรมดี ทําดีได้ดี ทําชั่วได้ชั่ว การกระทําต่างๆ ส่งผลมาให้เรา เราเกิดมาตามกระแสของกรรม กรรมทําให้เกิด ต้องเกิดในวัฏฏะ ต้องเกิดในภพชาติต่างๆ แล้วแต่กรรมจะพาเกิด

ปัจจุบันนี้ธรรมพาเกิด กรรมพาเกิดให้เป็นมนุษย์สมบัติ เราเป็นมนุษย์สมบัติ แล้วเราพบพระพุทธศาสนา เราได้ศึกษาพระพุทธศาสนา ศึกษาธรรมไง ศึกษาธรรมคําสั่งสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า การศึกษาธรรมเพื่อความกระจ่างแจ้ง

มืดมาสว่างไป สว่างมามืดไป คนสว่างมาสว่างไป นี่เหมือนกัน ถ้ามันได้สว่างมา ขอให้ทําคุณงามความดีมา เกิดมาพบพระพุทธศาสนา มันสนใจ มันใฝ่ใจไง ใฝ่ใจอยากจะประพฤติปฏิบัติ ใฝ่ใจอยากจะกระทํา ถ้าใฝ่ใจ ใฝ่ใจการประพฤติปฏิบัติเพื่อเราไง เพื่อบุญกุศล เพื่อความเป็นไปของเรา เพื่อชีวิตนี้มีความสุข

สัตว์ทุกตัวบุคคลปรารถนาความสุข จะสมความปรารถนาเราไม่สมความปรารถนาเรามันอยู่ที่กรรม กรรมให้ผลไป ปรารถนาขนาดไหน ปรารถนาคุณงามความดี ปรารถนาความสุขความสงบ ถ้ากรรมเราไม่ได้ทําคุณงามความดีไว้ มันก็จะให้ผลไป ให้ผลเป็นไปตามสัจธรรมนั่นน่ะ

เราศึกษาธรรมก็ศึกษาเพื่อรู้การกระทําของเรา เรากระทําความดีมา บุญกุศลต้องให้เป็นความดี แต่ความดีมันเป็นนามธรรม แต่ในปัจจุบันนี้เป็นรูปธรรม รูปธรรมคือการศึกษาของเรา การกระทําของเรา เราศึกษาธรรม ศึกษามาเพื่อให้มีความเข้าใจ ศึกษามา ศึกษาในการบอกเล่า การศึกษามานี้ ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าตรัสรู้ธรรม วางธรรมไว้ตามความเป็นจริง เราไปศึกษาคําบอกเล่ามา ศึกษาคําบอกเล่ามามันก็เป็นการศึกษามาเพื่อรู้เรา พอมีความรู้ขึ้นมามันก็มีความพอใจ มีความจงใจขึ้นมา ถ้าความพอใจความจงใจของเราขึ้นมา เราทําของเราได้ เราทําของเรา

เราว่าเราศึกษาธรรม เราเข้าใจธรรม เราทําของเราขึ้นมา เราศึกษาขึ้นมาแล้วเป็นประโยชน์ของเราขึ้นมา เป็นประโยชน์กับเรานะ มันหูตาสว่างไง หูตาสว่างนั้นเป็นสมบัติของใคร? เป็นสมบัติขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเราศึกษามานี่เป็นธรรมยืมมา สิ่งที่ยืมมา ยืมมาต้องพยายามทําให้เราเป็นต้นทุนขึ้นมา

แต่ถ้ากิเลสพาศึกษาล่ะ มันศึกษาแล้วมันเข้าใจว่าเป็นของเราไง ศึกษาธรรมขึ้นมา มันชําระกิเลสได้ไหม ถ้าศึกษาธรรมมาชําระกิเลส มันต้องมีธรรมภาคปฏิบัติเข้าไป จะต้องมีภาคปฏิบัติเท่านั้นที่จะไปชําระกิเลสได้ การศึกษาเข้ามานี่เป็นความจําเข้ามา

ส้ม-เปลือกส้ม เปลือกส้มรักษาเนื้อส้มไว้ให้หอมหวาน ให้มีรสชาติอร่อยกับเรา รักษาไว้ไม่ให้เสียหาย อันนี้ก็เหมือนกัน ขันธ์ ในสัญญาความจําได้หมายรู้ มันเป็นเปลือกของใจ เปลือกของใจศึกษาเข้ามาก็ศึกษาในสถานะของเปลือกของใจเข้ามา ศึกษาด้วยสัญญา ความจําได้ สังขาร ความคิด ความปรุง ความแต่ง สิ่งนั้นคลุกเคล้ากันไปอยู่อย่างนั้น

ถ้ากิเลสพาศึกษานะ ศึกษาแล้วจะให้ผลเป็นอะไร? ให้ผลเป็นการยึดมั่นถือมั่น ให้ผลเป็นความทิฏฐิมานะสูงส่งขึ้นมา เราปฏิบัติ เราศึกษาธรรมมาเพื่อกดกิเลสของเราขึ้นมา ทําไมมันศึกษาธรรมขึ้นมามันมีความเห่อเหิมมีความทะเยอทะยานล่ะ

ความเห่อเหิมของใจ ใจยึดมั่นถือมั่นนั้นเป็นอะไร เป็นกิเลสไหม สิ่งที่เป็นกิเลส ถ้าศึกษาธรรมมา ศึกษาเพื่อความอ่อนน้อมถ่อมตน ศึกษามาเพื่อภาคปฏิบัติ ศึกษามาเพื่อเป็นแนวทาง ศึกษามาเพื่อเป็นสมบัติ เป็นแผนที่เครื่องดําเนิน ถ้ามีแผนที่อยู่ เราจะดําเนินไปทางถูกต้อง ถ้าแผนที่ไม่มี เราจะเดินไปอย่างไร เราก็เดินไป วนเวียนอยู่ในความเห็นของเรา นั่นหลงป่า

คนหลงป่า ความหลงป่ามันยังพาให้อดข้าวอดปลาถึงตายได้ ถ้าหลงป่า นี่หลงในความเห็นของตัว หลงในความคิดของตัวเองไปในความคิดของตัวเอง หลงเข้าไปในการศึกษาเล่าเรียนมา ศึกษามาเพื่อกิเลส ไม่ได้ศึกษามาเพื่อธรรม ศึกษามาเพื่อธรรม มันศึกษามาแล้วต้องย้อนกลับเข้ามาสิ ศึกษามาเพื่อธรรม นั่นมันเป็นสิ่งที่วางไว้

อาจารย์มหาบัวไปหาหลวงปู่มั่น เห็นไหม ไม่ได้ดูถูกธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าต้องวางไว้ก่อน เวลายังไม่จําเป็นต้องวางไว้ก่อน ต้องทําความสงบของใจเข้ามาให้ได้ก่อน ทําความสงบของใจเข้ามา ถึงเวลาธรรมมันเป็นประโยชน์ มันจะเข้าสมานกันเป็นประโยชน์เลย แต่ถ้าธรรมไม่เป็นประโยชน์ มันหลอก

หลงป่าก็หลงป่าไปในตามความหลงป่า คนหลงป่าหลงทางไป มันพยายามหาทางออก มันยังรู้ว่าหลงนะ ถ้ามันหลงแล้ว เพราะมันยังจับต้นชนปลายไม่ถูก มันต้องว่าเรานี่หลงป่าแล้ว แต่หลงในความเห็นของตัวเอง ตัวเองไม่ใช่สมบัติของเรา ศึกษาธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามา ยึดว่าเป็นของเราได้อย่างไร

ยึดว่าเป็นของเราไม่ได้ เพราะเป็นสมบัติยืมมา เป็นคําบอกเล่าจากองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าเป็นธรรม เป็นเครื่องชําระกิเลส สิ่งนี้ชําระกิเลส กิเลสกลัวธรรม ถ้าเราศึกษาแต่ชื่อมา เวลาพูดถึงธรรม กิเลสมันจะหมอบตัวลง กิเลสมันฉลาดกว่า มันจะหลบตัวลงว่าสิ่งนี้เป็นธรรมๆ เราได้ธรรมมาแล้ว เพราะเราได้ธรรมมา เอาธรรมออกหน้าไง แล้วมันก็อยู่หลังความคิดเรา อยู่หลังความคิดเรา ตลบเอาความคิดเราไปกิน อยู่หลังความเห็นของเรา ตลบความคิดไป นี่วนไปอย่างนั้น เราหลงในการคิดว่าเราศึกษาธรรม

ศึกษามาเพื่อใคร? ศึกษามาเพื่อชําระกิเลส ไม่ได้ศึกษามาเสริมสร้างกิเลสให้ขนพองสยองเกล้า นั่นขนพองสยองขวัญหมายถึงว่ามันมีอํานาจเหนือเราอยู่ในธรรมชาติของมัน

คนเกิดมาพร้อมกับกิเลสพาเกิด เกิดมาพร้อมกับกิเลสในหัวใจของเราพาเราเกิดมา แล้วมันอยู่ในหัวใจ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา ความไม่รู้ของใจโดยพื้นฐาน ใจของเราไม่รู้จักตัวมันเองโดยพื้นฐาน แต่มีความรู้สึกอยู่ ด้วยความพื้นฐานของเราไม่เข้าใจว่าสิ่งใดเป็นคุณสิ่งใดเป็นโทษ

การศึกษาขึ้นมา นี่กิเลสพาศึกษา ศึกษาธรรมมา แต่ยังไม่ได้ปฏิบัติธรรม ศึกษาธรรมมา เอาธรรมนั้นมาพอกพูนในความเห็นของตัว ดินพอกหางหมู ดินพอกหางหมูแกว่งไปแกว่งมา มันเกาะอยู่ในหางหมูมัน อันนี้ก็เหมือนกัน กิเลสพอกอยู่กับใจ แล้วเวลาศึกษาธรรมมาก็ศึกษามาด้วยกิเลส กิเลสสะสมมา เป็นการพอกกิเลส เพิ่มพูนกิเลสเข้าไปในหัวใจ กิเลสมีความพอใจในตัวมันเอง กิเลสมันก็ยิ่งเป็นใหญ่ในหลักใจอันนั้น

มันถึงว่า เวลาเราศึกษาธรรมมา เราคิดว่าเราศึกษาธรรมมาแล้วเราได้ธรรม ศึกษาธรรมมานี้ ถ้าศึกษามาด้วยความเป็นธรรม เห็นไหม มันจําเป็น สุตมยปัญญา การศึกษาปริยัติต้องสําคัญ สําคัญในความสําคัญของเรา ศึกษามาแล้วเป็นแนวทางไว้ให้ถูกต้อง เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ กรรมฐาน ๕ อุปัชฌาย์ทุกองค์ต้องบอกกรรมฐานกับสาวกผู้ที่บวชใหม่ทุกคน พระบวชใหม่ทุกองค์จะต้องได้รับกรรมฐาน เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่สําคัญ

ในปริยัติที่ศึกษามานั้นมันก็เป็นสิ่งที่บอกเรื่องอริยสัจ เรื่องความเป็นไป เรื่องภายใน เรื่องอริยสัจ เรื่องอาการของใจ ใจหมุนไปขนาดไหนมันจะเวียนไปตามประสาอาการของใจ แล้วสิ่งนี้คือขันธ์ ๕ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ นี่อาการของใจ สิ่งใดเกิดขึ้นก่อน สิ่งใดเป็นรูปของใจเกิดขึ้นมา สิ่งใดเป็นสังขาร ความปรุง ความแต่ง นั่นน่ะ ศึกษามาเพื่อให้รู้สิ่งนั้น รู้สิ่งนั้นเพื่ออะไร? เพื่อว่าเวลามันเกิดขึ้นมาจะได้สื่อความหมายกันถูกต้อง แล้วมันดับ มันปล่อยวางได้ไหม มันสงบตัวลงได้ไหม ถ้าสงบตัวลงมา ทําไมมันทําใจของมันให้สงบตัวลงไม่ได้

เวลาสงบตัวลง โดยธรรมชาติของมัน มันใช้งานไปสุดกระบวนการของเขา เขาต้องหยุดตัวของเขาเองโดยธรรมชาติของเขา นี่หยุดโดยธรรมชาติของเขา เราก็ว่าอยู่ในวังวนของอาการของใจ เราอยู่ในวังวนของความรู้สึกเราอย่างนั้นน่ะ แล้วมันก็ปล่อยวาง มันจะคิดฟุ้งซ่านขนาดไหนมันก็ต้องปล่อยวางเป็นชั่วครั้งชั่วคราว เราก็อาศัยพออยู่ได้ไง พออยู่ได้เพราะกิเลสมันให้เรามีชีวิตอยู่ได้ไปวันหนึ่งๆ เท่านั้น แต่เราไม่สามารถได้ธรรมไง

ผู้ศึกษาธรรมต้องได้ธรรมด้วย ถ้าได้ธรรม เห็นไหม ได้ธรรม ได้ความสงบของใจ ถ้าใจสงบตัวลงมา ใจสงบตัวเข้ามาๆ พอสงบตัวเข้ามามันจะเย็นใจ ความเย็นใจ ความเข้าใจของใจ รสของธรรมชนะซึ่งรสทั้งปวง รสของธรรมเกิดขึ้นนะ เกิดขึ้นเพราะเราสัมผัสธรรม เราสัมผัสของเราเอง เราพยายามทําความสงบของใจ ถ้าทําได้ นี้คือภาคปฏิบัติ

“ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ” มีปริยัติขึ้นมาเพื่อจะมีการปฏิบัติ ศึกษาธรรมมา ศึกษาแล้วต้องวางไว้ก่อน วางไว้ให้เป็นหลักความเป็นจริงว่าอันนี้เป็นธรรม ถ้ามันไม่มี นี่ชื่อของธรรม เราศึกษา เราจําชื่อมา เราได้ชื่อของธรรมมาแล้ว แต่ตัวของมันเรายังจับต้องไม่ได้ ถ้าตัวของมันเราจับต้องได้ เราพยายามกําหนดคําบริกรรมก็ได้ ใช้ความคิดพิจารณาดูความคิดของตัวเองก็ได้ ดูความคิดของตัวเองไป มันจะหมุนไปไหน ความคิดนี้หมุนไปไหน หมุนไปแล้วให้อะไรเป็นผลมา

เป็นผลคือความทุกข์ร้อน เป็นผลคือความแผดเผาใจของตัวเอง นั่นน่ะ มันเป็นผลเพื่ออะไรขึ้นมา ถ้าเป็นโทษ เราทําไมไม่ปล่อยวาง ถ้าเราปล่อยวางสิ่งนั้นได้ ปัญญามันเกิดขึ้นมา นี่คือได้ธรรม ได้ธรรมคือได้สติสัมปชัญญะ ได้สติ ความระลึกคิดได้ ถ้าเราระลึกความรู้สึกเราได้ เราคิดยับยั้งตัวเราได้ มันจะมีการจับต้อง จุดตรงไหนที่มันเกิด มันต้องดับตรงนั้น ความคิดเกิดจากตรงไหน ต้องดับที่ความคิดนั้น ความคิดนั้นเกิดขึ้นมาจากใจ เกิดขึ้นมาจากภายใน แล้วหมุนออกไป แล้วเราดับไม่ได้ เราไปดับความคิดของคนอื่น เห็นไหม

เวลาเราทุกข์ร้อนกัน เราปลอบประโลมกัน เราปลอบโยนกันระหว่างฝ่ายตรงข้าม จะใครก็แล้วแต่ เราปลอบโยนเขาได้ นี่เราจะดับไฟให้คนอื่น ดับไฟที่อื่นทั้งนั้นเลย แต่ไม่ได้ดับไฟสิ่งที่มันเกิดขึ้น ไฟเกิดที่ไหน? ไฟเกิดที่ใจของเรา ใจมันเกิดขึ้นมา มันเร่าร้อนขึ้นมาที่ใจ แล้วเราจะดับมันอย่างไร

ดับมันด้วยธรรมไง ด้วยธรรม ด้วยคําบริกรรม ด้วยพุทโธ ธัมโม สังโฆ มรณานุสติ คิดถึงความตาย มรณานุสตินี่คิดถึงความตาย มันจะหยุด ถ้าอะไรก็แล้วแต่มันจะเป็นไป คิดถึงตาย เพราะมันตายแล้วมันสิ้นสุดการกระทําสืบต่อ มันจะหยุดได้ ถ้ามันหยุด มันหยุดตรงนี้ มันเริ่มหยุดคิด หยุดที่มันจะฟุ้งซ่านไป มันจะพยายามสงบตัวเข้ามา นี่คําบริกรรมเข้าไป เข้าไปถึงใจ นี้คือได้ธรรม สิ่งที่ได้ธรรมขึ้นมา ได้ธรรมจากหยาบๆ ขึ้นมา มันจะได้ธรรมมา

ศึกษาธรรมมา ศึกษาไปถ้าเป็นกิเลสพาศึกษานะ เราจะทุกข์ร้อนมาก จะทุกข์ร้อน จะเข้าใจว่าเรารู้ เราประเสริฐ เรารู้ เราเข้าใจนะ เราเหนือคน เราเหนือเขาอยู่แล้ว เพราะเรารู้มากกว่า จําแต่ชื่อของธรรมมา จําได้มากกว่า คนจําได้มากกว่ากับคนจําได้น้อยกว่า ถ้าคนจําได้น้อยกว่าเขาทําตัวดีกว่า เขาก็ดีกว่าเราอยู่วันยังคํ่า แต่ความเห็นของตัวว่าเราจําได้มากกว่า นั่นน่ะ ศึกษาธรรม นี้ศึกษาโดยคุณนะ

ศึกษาโดยโทษมันกลับมา โดยที่ว่า การศึกษาธรรม ศึกษาโดยแบบหญ้าแฝก กําหญ้าแฝกไม่แน่น แล้วเราถอนหญ้าแฝก หญ้าแฝกจะบาดมือ นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเราศึกษาธรรม เราเข้าใจธรรม มันศึกษาด้วยให้โทษ ด้วยกิเลสพาศึกษา ศึกษาแล้วยิ่งมักใหญ่ใฝ่สูง ศึกษาแล้วยิ่งขนพอง กิเลสมันยิ่งพองขน พองขนในใจของเรา ขนในใจของเรามันจะพอง มันจะมีความยึดมั่นถือมั่นมากขึ้นไป อันนั้นมันเป็นโทษอยู่แล้ว

แล้วเป็นโทษ เห็นไหม เวลาสั่งสอนลูกศิษย์ลูกหาไป ในพระไตรปิฎกมีมากมายเลยที่ว่าสั่งสอนลูกศิษย์ลูกหาแล้วมีลูกศิษย์ลูกหาขึ้นมาศึกษาขึ้นมา เริ่มต้นก็สอนธรรมองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สอนธรรมที่ศึกษาเล่าเรียนมา สอนไปๆ กิเลสมันคิดขึ้นมา กิเลสมันใหญ่ขึ้นมา มันเอาความเห็นของตัวแทรกเข้าไปด้วย ความเห็นของตัวมันไม่ใช่ธรรมแล้ว นี่กล่าวตู่ อันนี้เป็นโทษมากเลย กล่าวตู่พุทธพจน์ กล่าวตู่สัจธรรม การกล่าวตู่มันเอาอะไรมากล่าวตู่? ก็เอากิเลสมากล่าวตู่สิ ความเห็นของตัวเองนี่กล่าวตู่พุทธพจน์ กล่าวตู่ สอนไป เวลาตายไปตกนรกหมกไหม้ขึ้นมา

ในพระไตรปิฎกมีนะ เวลาพ้นจากนรกขึ้นมาเกิดเป็นปลาทองคํา นั่นน่ะ การบวชนี้ บวชในพระศาสนา เกล็ดเป็นเกล็ดทองคําเลย แต่เวลาอ้าปากขึ้นมานี่ปากเหม็นมากเลย เพราะอะไร เพราะบุญกุศลมันก็มีส่วนทําคุณงามความดี สืบต่อศาสนามันก็สืบต่อศาสนา อันนี้เป็นส่วนที่มันเป็นคุณ แต่ส่วนที่เป็นโทษ สอนตัวเองให้หลงผิด กิเลสพองขนขึ้นมาแล้วทําให้ตัวเองหลงผิดพลาดไปยังไม่พอนะ ยังสอนให้คนอื่นผิด ถ้าคนอื่นผิดขึ้นมา เดินผิดพลาดไป มันยิ่งเป็นโทษ ๒ ชั้น ๓ ชั้นขึ้นมา นั่นน่ะ ตกนรกหมกไหม้ แล้วพ้นจากนรกขึ้นมาเป็นชั้นๆ ขึ้นมาแล้ว ขึ้นมา ถึงจะเกิดมาเป็นปลาทองคํา

นั่นไง กิเลสพาศึกษา พาศึกษาอย่างนั้น ถ้ากิเลสพาศึกษาขึ้นมา ในหัวใจของเรา เราจะพ้นออกไปจากธรรม ก้าวเดินออกไปนะ ทั้งๆ ที่ว่าห่มผ้าเหลืองอยู่นะ แต่ก้าวเดินห่างออกไปจากธรรมตลอด ห่างออกไปจากธรรมตลอด ไม่เข้ามาใกล้ธรรม เพราะมันไม่ได้ธรรม ไม่ได้สัมผัสธรรมตามหัวใจนั้น มันสัมผัสเพราะศึกษามาเฉยๆ ศึกษาก็มีหลักการ หลักการมีอยู่แล้ว เราจะลืมขนาดไหน เราเปิดพระไตรปิฎกเราก็ฟื้นความจําของเราได้ เราไม่ต้องกลัวสิ่งต่างๆ เลย แต่เวลาเราทําความสงบของใจสิ เดี๋ยวมันก็พลัดพราก เดี๋ยวมันก็เสื่อมสภาพ ยกขึ้นวิปัสสนายิ่งแล้วไป

จะได้ธรรมมันต้องเป็นภาคปฏิบัติ ถ้าภาคปฏิบัติจะได้ธรรมขึ้นมาจากหัวใจ ได้ธรรมขึ้นมา เห็นไหม

กิเลสเกิดขึ้นจากใจแล้วให้ความเร่าร้อนกับใจนั้น ให้ความทุกข์อยู่กับใจนั้น กิเลสจะดับ จะดับที่ใจนั้น ถ้ากิเลสดับที่ใจนั้น ธรรมสัมผัสที่ใจนั้น กิเลสดับลงด้วย แล้วใจดวงนั้นเป็นธรรมขึ้นมาอีกด้วย ได้ธรรมขึ้นมาจากใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะพ้นจากทุกข์ขึ้นมา ใจดวงนั้นจะเข้าใจตามสัจจะความเป็นจริง สัจจะ อริยสัจจะ หัวใจที่เกิดขึ้น อริยสัจเกิดขึ้นจากหัวใจ อริยสัจเกิดขึ้นจากภายใน นั่นน่ะ ผู้รู้อริยสัจ กลั่นความคิดนี้ออกมาจากอริยสัจ

อริยสัจ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค เห็นไหม ธรรมนี้มีอยู่โดยดั้งเดิมโดยความเป็นจริง แต่ไม่มีใครสามารถรื้อค้นขึ้นมาได้ ไม่มีใครสามารถจะย้อนกลับมาหาใจของตัวเองได้ นี่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าศึกษามา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าค้นคว้ามา จนองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเข้าถึงธรรมก่อน เข้าถึงธรรมตรงนั้นแล้วถึงวางอริยสัจให้เรา

สรรพสิ่งในโลกนี้เกิดขึ้นมาแล้วมีทุกข์เป็นเรื่องหลัก ทุกอย่างจะเผาไหม้ด้วยความทุกข์ เพราะการเกิดนี้ ชาติปิ ทุกฺขา ชาติความเกิดนี้เป็นสิ่งที่รองรับทุกข์หมด เพราะเกิดมามีเรา พอมีเรา สรรพสิ่งก็มี สรรพสิ่งนี้มีเพราะมีเรา เราไม่เกิด สรรพสิ่งนี้ก็มีอยู่ แต่เราเป็นดวงจิตอยู่ เราเกิดในสภาวะไหนก็แล้วแต่ อยู่ในสภาวะนั้นในวัฏวน ใจดวงนี้อยู่ในสภาวะไหนก็อยู่ในสภาวะนั้น

แต่ในปัจจุบันนี้ ชาติปิ ทุกฺขา ชาติ ความเกิดขึ้น ภพมนุษย์นี้เกิดขึ้นจากใจดวงนั้น ใจดวงนั้นเสวยภพเป็นมนุษย์ขึ้นมา เพราะเป็นมนุษย์ สรรพสิ่งในโลกมนุษย์นี้ถึงเห็นสภาวะไปทั้งหมด แล้วสามารถพยายามรื้อค้น พยายามค้นคว้า พยายามสืบหามาเป็นของของเรา เราทํามาค้าขายอะไรก็แล้วแต่ สิ่งใดเป็นของเรา เราจะว่าเป็นของเรา แล้วก่อนที่จะมาเป็นของเราเป็นของใครมาก่อนล่ะ เห็นไหม ถึงว่าเป็นสมบัติกลาง สมบัติในโลกนี้เป็นของประจําโลกอยู่กับเขา ใครเป็นผู้ที่มีปัญญาก็จะได้สมบัตินั้นเป็นของเรา เป็นของเราชั่วคราว

ถ้าคนมีปัญญาใช้สมบัตินั้นเป็นประโยชน์จะเป็นประโยชน์มหาศาล ถ้าคนไม่มีปัญญา สมบัตินั้นเอาใช้สอยไปจนทําให้คนเสียคนก็ได้ เล่นการพนัน เล่นทุกอย่าง เพราะเอาเงินนี้เป็นตัวหลักก็ได้ หรือสมบัตินี้ทําบุญกุศล สร้างบุญกุศลก็ได้ สมบัตินี้ทําประโยชน์กับโลกก็ได้ นี่ผู้มีปัญญา

ปัญญานี้คืออะไร ปัญญาเกิดจากไหน

ถ้าเขาทํากรรมดีมา มีวาสนามา มาสว่าง ไปสว่าง เขาจะมีความรู้สิ่งนี้เป็นสมบัติเดิมของเขา นี่กรรมจําแนกสัตว์ให้เกิดต่างๆ กันตรงนี้ กรรมอยู่ในหัวใจของสัตว์โลก หัวใจของสัตว์โลกจะแยกจําแนกความคิดของคนไปต่างๆ กัน แยกจริตนิสัยของคนไปต่างๆ กัน จริตนิสัยของความคิดของใจนี้แล้วแต่ว่ากรรมจําแนกออกไป เราทํากรรมความดีมามาก เราสร้างกุศลมามาก ความคิดเราจะคิดไปในแง่บวก แง่คุณงามความดีกับใจดวงนี้ไปตลอดไป แล้วก็ไปตกอยู่ในสังคมไหน สิ่งแวดล้อมไหน สิ่งแวดล้อมนั้นจะดึงให้เราไปทางไหน อันนั้นก็เป็นกรรมอีกชั้นหนึ่ง

เพราะชีวิตนี้เกิดตายๆ มาในวัฏฏะนี้ไม่มีต้นไม่มีปลาย การสะสมมาต้องมีมหาศาล ถึงต้องผ่านพ้น ต้องผ่านไปตามสภาวะของกรรมนั้น แล้วเราจะฝืนได้ไหม ฝืนความรู้สึกที่มันติดพันกับสิ่งนั้น ฝืนความรู้สึกที่มันจะเกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้น ฝืนไว้ ฝืนไว้ที่ไหน? ฝืนไว้ในหลักใจ ฝืนไว้ในหัวใจของเราไง หัวใจของเราฝืนไว้ว่าให้ใจนี้อยู่กับเรา อยู่กับความคิดของเรา อยู่กับเรา ไม่ให้หัวใจนี้ไปอยู่กับสิ่งต่างๆ มันคิดออกไปเรื่องสิ่งต่างๆ คิดออกไปเรื่องของโลก มันไปอยู่กับเขาแล้ว คิดเรื่องสิ่งใด ใจอยู่กับความคิดสิ่งนั้น ถ้าใจมันอยู่กับเรามันก็เป็นอิสระของมัน

ถึงว่าฝืนสิ่งต่างๆ ฝืนความดึงดูดของความต้องการ ฝืนความดึงดูดของความไม่รู้ความไม่เข้าใจ ใจนี้เป็น อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี่ความไม่รู้ สังขารปรุงแต่ง มันจะหมุนออกไปด้วยความเกาะเกี่ยวไปทุกๆ สรรพสิ่ง มันจะเป็นไปตามทั้งนั้น นั่นน่ะ เราปฏิบัติธรรม เราต้องย้อนกลับมา

เราฝืนกิเลส ฝืนความรู้สึกของเรา เท่ากับเราปฏิบัติธรรมโดยเนื้อหาสาระ ถ้าเราฝืนได้บ่อยๆ การฝืนได้ทําให้เราไม่โดนเขาฉุดกระชากลากไป ไม่โดนกิเลสฉุดกระชากลากไปหนึ่ง สอง ความฝืนขึ้นมานี่มันเคยฝืนขึ้นมา พอมันฝืนขึ้นมามันก็รู้โดยธรรมชาติของมันว่าสิ่งนี้ฝืนได้ สิ่งนี้มีสิ่งที่เกาะเกี่ยวได้ สิ่งนี้ถึงว่า เหมือนกับเราเป็นเด็กแล้วเราเป็นผู้ใหญ่ได้ เราสามารถจะไม่เดินหลงทางได้ เด็กไปตกอยู่ที่ไหนก็แล้วแต่ มันจะเดินไปไม่ถูกทาง มันจะหลงทิศหลงทางไปของมันตามประสาของเด็ก แต่ผู้ใหญ่เดินจะไม่หลงทาง

อันนี้ก็เหมือนกัน ใจเราฝืนความรู้สึกขึ้นมามันก็ฝืนเข้าถูกทาง เข้าถึงทาง เห็นทางความเป็นจริง เดินเข้าถึงสัจจะ เดินเข้าถึงหัวใจได้ เห็นไหม

ในถนนหนทางเราก้าวเดินไปยังมีการผิดพลาด มีการหลงไปในถนนหนทางนั้น ในหัวใจ สิ่งที่เป็นนามธรรม สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นนามธรรม ความเป็นไปในหัวใจ การก้าวเดินนั้นจะเดินให้ถูกต้องมันจะเป็นไปได้อย่างไร มันต้องมีความผิดพลาด ความผิดพลาดนั้นเป็นครูของเรา ความผิดพลาดของใจที่มันผิดพลาดนั้นมันเป็นครูที่เราจะพยายามให้ความผิดนั้นว่าตรงนี้เป็นความผิด ตรงนี้ควรจะทําอย่างไร

เช่น เวลาจิตมันจะสงบขึ้นมามันจะเกิดอาการต่างๆ เกิดอาการวูบต่างๆ เกิดอาการตกใจต่างๆ สิ่งนี้คือความผิดพลาดของใจ แต่ความผิดพลาดขนาดไหนมันก็เป็นความเคยใจ ใจดวงนี้มันรักสงวนตัวเอง เราอยู่กับเรามาตลอด แล้วเราจะไปอยู่กับสิ่งใดที่มันเวิ้งว้าง ที่มันจะไม่มีที่จับต้องได้ มันก็มีความตกใจ มีความกลัว นี่โดยธรรมชาติของใจเลย จะมีความกลัว กลัวตาย ใจดวงนี้กลัวตาย แล้วสัตว์มนุษย์ต้องพึ่งพาอาศัยกัน จะอยู่คนเดียวก็อยู่ไม่ได้ ว้าเหว่ จะอยู่ด้วยกันมันก็มีการเบียดเบียนกัน

นี่ก็เหมือนกัน เวลาจิตนี้มันจะออกไปเป็นบุญกุศล เป็นคุณงามความดี มันยังกลัว กลัวจนไม่กล้าไป กลัวจนต้องหดเข้ามา นี่ความเคยใจ ใจเป็นอย่างนั้น ความตกใจ ความกลัวสิ่งตกต่างๆ สิ่งนั้นมันเป็นอาการของใจ มันไม่ใช่ใจ มันเป็นความนึกคิดเกิดขึ้น ไม่ใช่ตัวใจ เห็นไหม ตัวใจคือความรู้สึกเฉยๆ

ความกลัว กลัวคืออะไร กลัวมาจากไหน นั่นน่ะ ถ้าเราเข้าใจตรงนี้ เราพยายามค้นคว้า พยายามแยกแยะออกมา ความกลัวนี้มันเกิดจากว่าเราไม่เข้าใจ สภาวะอวิชชา ไม่รู้ว่าใจจะเข้าความสงบต่างหาก ใจจะเข้าไปถึงคุณงามความดีต่างหาก ไม่เข้าใจตรงนั้น พอมันกลัวขึ้นมามันก็ทําให้ใจนี้ฟูออกมา ใจจะสงบเข้าไปก็สงบไม่ได้ ย้อนออกมารับรู้สิ่งหยาบๆ สิ่งที่ความที่ว่าอยู่กับขันธ์ ใจอยู่กับขันธ์ อยู่กับอารมณ์ เกาะเกี่ยวอยู่กับอารมณ์อยู่อย่างนั้น นี่มันปล่อยวางสิ่งข้างนอกเข้ามา อารมณ์ความฟุ้งซ่าน คิดถึงรูป รส กลิ่น เสียงต่างๆ คิดแล้วมันก็ไปตามความคิดนั้น

เวลามันสงบเข้ามาจนเป็นตัวมันเอง เข้ามาอย่างนี้ มันก็อยู่แต่ในขันธ์ของตัวเอง มันปรุงแต่ง ปรุงอยู่ในหัวใจ ความคิดในหัวใจมันจะคิดของมันไปตลอดเวลา แล้วเวลามันจะปล่อยวางสิ่งนี้มันก็ยังกลัว เห็นไหม มันยังกลัว มันยังเป็นไป ทําให้ฟุ้งออกมาเกาะเกี่ยวกับสิ่งนั้นอีก มันก็เป็นอารมณ์อยู่อย่างนั้นน่ะ มันถึงเป็นความสงบเข้ามาไม่ได้ไง ถ้าเป็นความสงบเข้ามาไม่ได้ มันเป็นสัมมาสมาธิไม่ได้

สิ่งที่เป็นสัมมาสมาธินี้ นี่คือหลักการที่ว่าเป็นมรรคอริยสัจจัง หลักของศาสนา ลัทธิต่างๆ เรื่องทําความสงบมีมาโดยดั้งเดิม ทําความสงบของใจมีมาทุกศาสนา ทุกๆ ลัทธิสอนให้คนทําความสงบของใจ แล้วทําความสงบแล้วมันละเอียดอ่อนเข้าไป

ดูเจ้าชายสิทธัตถะไปเรียนกับอาฬารดาบส อาฬารดาบสสอนเรื่องสมาบัติ สมาบัติ อากาสานัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ วิญญาณัญจายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ จากรูปฌาน ๔ กับอรูปฌาน ๔ ยกขึ้นอากาสานัญจายตนะเลย นั่นอรูปฌานแล้ว ฌาน ๔ อรูปฌาน ๔ ความสงบของใจสงบได้ขนาดไหน จบสิ้นแล้วนั้นคือจบสิ้นกระบวนการในการฝึกหัด นั่นคือว่าสิ้นแล้ว นั่นคือผลของงาน เห็นไหม มันมีมาโดยดั้งเดิม ถ้ามีมาโดยดั้งเดิม ลัทธิศาสนาต่างๆ ความสงบนี้มันถึงมีพื้นฐาน ความสงบของใจเป็นพื้นฐานของลัทธิศาสนาต่างๆ ทุกศาสนาเลย มันถึงเป็นอย่างนั้นมาโดยดั้งเดิม

แต่พระพุทธศาสนาสอนต่างไปจากนั้น พระพุทธศาสนาสอนเรื่องมรรคอริยสัจจัง พระพุทธศาสนาสอนเรื่องวิปัสสนาญาณที่จะพ้นออกไปจากกิเลส สิ่งที่พ้นออกไปจากกิเลสคือว่าเอาสิ่งที่เป็นความสงบของใจนี้เป็นบาทฐาน เป็นบาทฐานแล้วยกขึ้นค้นคว้าความเห็นของกาย เวทนา จิต ธรรมอีกต่างหาก การค้นคว้ากาย เวทนา จิต ธรรม นี่มรรคเกิด เกิดตรงนี้ ผู้ที่จะได้ธรรมจะได้ตรงนี้ ตรงที่ใจยกขึ้นวิปัสสนาไง ยกขึ้นวิปัสสนา ยกขึ้นเป็นหลักของศาสนาพุทธ หลักขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ตรัสรู้ธรรมขึ้นมา นั่นน่ะ ยกขึ้นตรงนี้ ปัญญาอย่างนี้เกิดขึ้นมามันจะเป็นปัญญาของผู้นั้น ปัญญาในการประพฤติปฏิบัติขึ้นมา ความสัมผัสของธรรมเข้ามา มันสัมผัสเข้ามานะ

ผู้ที่ประพฤติปฏิบัติมันมีการต่อสู้ ในการต่อสู้กับความเหนี่ยวรั้งไปของกิเลส หนึ่ง ความต่อสู้สิ่งนั้น ต่อสู้ให้สงบตัวเข้ามา อันนั้นเป็นการต่อสู้ด้วยการไม่ใช่ชําระกิเลส แต่การวิปัสสนานี้เป็นการต่อสู้ที่ลึกซึ้งกว่า มันมีความลึกซึ้งคือว่า ถ้าความสงบของใจไม่พอ มันจะวกออกไป มันจะออกไป คือว่ามันขับเคลื่อนไปไม่ได้ มันทําให้ภาพนั้น สิ่งที่เห็นอยู่นั้นหลุดไม้หลุดมือไป หนึ่ง แล้วยกวิปัสสนาไปมันก็จะไปไม่รอด ความหลุดมือออกไปนั้นมันเป็นการที่ว่า เราไม่สมประกอบ เราทํางานไม่สมประกอบ เราทํางานไม่เข้าถึงหลักความเป็นจริง เราจะเอาผลจากความเป็นจริง เป็นไปไม่ได้ มันต้องถอนกลับมา ถอนกลับมารักษาความสงบของใจ

ลัทธิศาสนาต่างๆ สอนเรื่องความสงบ มันไม่ใช่เป็นความผิดทั้งหมด มันเป็นการเริ่มต้น สิ่งที่มีความเริ่มต้น ถ้าจิตเราสงบขึ้นมา ความคิดของเราจะไม่คิดแบบปัจจุบันนี้ ปัจจุบันนี้เรามีความคิดเป็นความคิดของเรา เห็นไหม นี่ศึกษาธรรม ศึกษาธรรมเราก็มีเราเป็นพื้นฐาน มีความอยากศึกษาแล้วเราก็ศึกษาธรรมเข้าไป ถ้าเราศึกษาธรรมเข้าไป ความคิดความเห็นของเรามันบวกเข้าไปในความคิดนั้น มันจะมีความคิด มันจะเป็นความเห็นไปได้ มันจะต้องใช้สังขารของเรา

แล้วความไม่รู้ของเรา ความไม่รู้คือว่าเคยคิดเคยทําอย่างไรก็ทําโดยสันดานเดิมของเราอย่างนั้น สันดานเดิมคือจริตนิสัยที่คิดนึกไปตามความเห็นอย่างนั้น อันนี้มันเป็นโลกียะ มันเป็นความคิดของโลกเขา ความคิดดั้งเดิมของเราที่เป็นอย่างนั้น คิดขนาดไหนมันไม่เป็นกลางไง นี่มัชฌิมาปฏิปทามันเกิดขึ้นมาไม่ได้ มันถึงว่าเป็นความคิดที่ว่าเข้าใจแล้วปล่อยวางๆ เป็นความสงบ เป็นวงของสัมมาสมาธิทั้งนั้นเลย นี่ความคิดอย่างนี้โดยดั้งเดิม เพราะมันมีความคิดดั้งเดิม

จนเราทําความสงบของใจเข้ามา ต้องมีความสงบของใจ ถ้าใจไม่สงบขึ้นมา ความคิดใหม่ไม่เกิด ความคิดใหม่คือความคิดวิปัสสนา สิ่งที่วิปัสสนาได้ขึ้นมานี้เพราะว่ามันปล่อยวางเข้ามาแล้ว ปล่อยวางเข้ามาเป็นอิสระ ตัวตนของเรามันเบาบางลง ตัวตนของเรามันมีอํานาจเหนือเรา พอตัวตนมีอํานาจเหนือเรา มันจะคิดตามอํานาจของมัน เพราะตัวตนของเรามันเบาบางลง นี่เบาบางลงจนจับต้องสิ่งใดไม่ได้ เบาบางจนจับต้องสิ่งใดไม่ได้นั้นคือยกขึ้นวิปัสสนาไม่เป็น ถ้ายกขึ้นวิปัสสนาไม่เป็น จะไม่ได้ผลงาน จะไม่ได้ธรรม จะอยู่สมาธิ สัมผัสความสงบของใจเท่านั้น

ถ้ายกขึ้นวิปัสสนาเป็น ต้องยกขึ้น นึกภาพกาย เริ่มต้นขึ้นมาถ้านึกภาพกายนั้นเป็นสัญญา สัญญาเพราะมีตัวตน เราเป็นคนนึกคิด แต่ถ้าเวลามันปล่อยวางจนหมดแล้วเราก็ต้องเริ่มต้นจากการนึกคิดขึ้นมาเหมือนกัน นึกคิดขึ้นมาเพื่อตั้งประเด็นขึ้นมา ถ้าเราตั้งประเด็นขึ้นมาได้เราจะเห็นกายขึ้นมา เห็นกายจากภายในไม่ใช่เห็นกายจากภายนอก

การเห็นกายของเราด้วยตาเห็นกายนี้เป็นความเห็นของเรา ตาเห็นกายอยู่ปัจจุบันนี้ เห็นแล้วมันก็เกิดในธรรมชาติของมัน เห็นตามธรรมชาติ กับเห็นตามธรรม ตามธรรม ธรรมคือความสงบของใจ ใจนี้สงบขึ้นมาแล้ว ดวงตานี้มันเป็นใจ ใจนี้เป็นนามธรรม แล้วไปเห็นกายตามสภาวะที่มันเป็นจริง สภาวะที่มันเป็นจริงมันไม่ใช่สภาวะที่มันเป็นโลกของเราอย่างนี้

ถ้าสภาวะเป็นโลกของเราอย่างนี้ มันเห็นแล้วมันเกิดความผูกพัน ระหว่างฝ่ายตรงข้าม ความเห็นกันจะเกิดความผูกพันอย่างมหาศาลเลย แต่ถ้าเป็นธรรมเห็นไม่เป็นอย่างนั้น มันจะเป็นสภาวะของมันเฉยๆ สภาวะที่ว่าเป็นกระดูกก็ได้ เป็นเนื้อก็ได้ เป็นอวัยวะ ๓๒ นี้เป็นอย่างใดก็ได้ หรือเห็นทั้งร่างกายก็ได้ แล้วนึกสภาวะนั้นไว้ มันจะขนพองสยองเกล้านะ

ขนพองสยองเกล้าของกิเลสเวลามันพองขนอย่างหนึ่ง ขนพองสยองเกล้าของการที่ว่าเราไปจับต้องตัวตนของกิเลสอย่างหนึ่ง ต่างกันมาก ขนพองสยองเกล้าของกิเลสเวลามันมีอํานาจเหนือเรา ขนพองสยองเกล้าด้วยทิฏฐิมานะโดยที่เราไม่เข้าใจ เราจะปล่อยให้มันลากความคิดเราไปตามมัน แต่ขนพองสยองเกล้าในการเห็นธรรม เห็นร่างกาย เห็นธรรม เห็นกายนี้ มันจะขนพองสยองเกล้าด้วยความตื่นเต้นกับความเห็นอันนี้ไง ตื่นเต้นกับสมบัติของเราที่เราจะหยิบสมบัตินี้เป็นสมบัติของใจได้ ถ้าเราได้ธรรม เราจะได้สมบัติสิ่งนี้

การทําธุรกิจมันต้องมีที่ทําธุรกิจที่เราจะทําธุรกิจต่อกัน นี่ก็เหมือนกัน ในการชําระกิเลสมันต้องมีสถานที่ที่ว่าเราจะชําระกิเลส กิเลสมันผูกพันใจ ผูกพันร่างกาย ผูกพันความเห็นตัวตนของเรา ตัวตนต่างๆ นี้มันผูกมัดกับกายกับใจนี้ ผูกมัดกันไว้ ใจนี้หลงแล้วมันถึงได้มาหลงตัวตนนั้น นี่ความหลงของใจมันเป็นสภาวะอันหนึ่ง เป็นอกุศล เป็นธรรมฝ่ายดําที่มันผูกใจมาตลอด ถ้าเราวิปัสสนาสิ่งนี้มันจะเห็นว่าสิ่งนี้เป็นสิ่งที่แปรสภาพ มันจะพึ่งตนเองไม่ได้ มันจะคงสภาวะอย่างนั้นไม่ได้ มันจะแปรสภาพไป

ความแปรสภาพไป เราเห็นสภาวะอย่างนั้น ใจมันสลดสังเวชมาก เพราะอะไร เพราะมันมืดบอด ใจนี้มืดบอด คิดว่าสรรพสิ่งในร่างกายของเรานี้เป็นเราทั้งหมด ในสภาวะของเรา โลกคิดอย่างนั้นนะ “สมบัติเงินทองข้าวของยังเป็นของเรา แล้วเนื้อหนังมังสาร่างกายของเราทําไมจะไม่เป็นของเรา มันต้องเป็นของเราสิ” นั้นเป็นโดยสมมุติ สมมุติสัจจะนี้มันเป็นสมมุติสัจจะความจริงอันหนึ่ง ความจริงนี้ความจริงชั่วคราว ชั่วแค่ชีวิตเดียว ชีวิตนี้ สิ้นสุดของชีวิตคือต้องตายไป

ถ้ามันตายไป ร่างกายนี้เป็นเรามันต้องอยู่ในอํานาจของเราสิ มันต้องไปกับเราใช่ไหม เวลาเรามีชีวิตอยู่นี่มันต้องไม่เจ็บไข้ได้ป่วยใช่ไหม เวลามันเจ็บไข้ได้ป่วยเราต้องสั่งให้มันหายได้ใช่ไหม ถ้าเป็นของของเรา ข้าวของเงินทองเราเก็บใส่ตู้เซฟได้ ร่างกายถ้าเป็นของเรา เราต้องสั่งได้สิ เราต้องบังคับบัญชามันได้สิ...มันไม่ได้สักอย่างหนึ่งเลย มันเป็นสภาวะ มันเป็นจริงโดยสมมุติ เป็นเราจริงๆ เป็นเราก็เพราะว่ามันเกิดมากับเรา แต่เป็นแค่ชั่วคราว

แต่ธรรมนี้จะเห็นสภาวะตามความเป็นจริง ถ้าเห็นตามความเป็นจริงมันจะปล่อยวางไง เห็นสภาวะอย่างนี้มันจะสลดสังเวชมาก สังเวชว่าทําไมเราโง่เง่าขนาดนั้น มันจะเกิดความสลดสังเวชนะว่าโง่เง่าเต่าตุ่น ใจนี้ทําไมมันไม่เห็น นั่นน่ะ ศึกษาธรรม องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็สอนแบบนี้ สอนให้เห็นตามความเป็นจริงแบบนี้ เราก็ศึกษามา แต่เราไม่เคยเห็น เพราะเราไม่ได้ปฏิบัติ

ถ้าเราปฏิบัติขึ้นมาจนเราจะเห็นตามความเป็นจริงขึ้นมา มันเป็นสมบัติของใคร มันได้ธรรมจากใจดวงนั้น ใจดวงนั้นจะต้องได้ธรรมเอง ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าวางไว้ให้สัตว์โลกมันก้าวเดิน องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบอกทางไว้ ทางนี้ทางมรรคอริยสัจจังนี้เป็นทางอันเอกที่จะพ้นจากกิเลสได้ เป็นคนชี้ทาง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ชี้ทาง ทุกดวงใจต้องก้าวเดินเอง เพราะทุกดวงใจนั้นเป็นผู้ติด ใจนี้มันติดกับสิ่งนี้ มันจะปลดปล่อยสิ่งนี้ได้มันต้องปลดปล่อยในตัวมันเอง ไม่มีใครสามารถปลดปล่อยแทนกันได้เลย

ถ้าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปลดปล่อยแทนได้ จะรื้อสัตว์ขนสัตว์ไปหมดแล้ว ไม่ปล่อยให้สัตว์โลกค้างไว้ในโลกนี้หรอก แต่มันเป็นไปไม่ได้เพราะอะไร เพราะมันดึงมาก็ไม่เชื่อ ชี้ทางบอกก็ไม่ฟัง ฟังไว้แล้วประพฤติปฏิบัติก็ยังพาใจนั้นหลงไปต่างหาก พาใจของเราหลงไป ไม่เข้าหลักความเป็นจริง หลงออกไปตามกิเลสมันชักนําไป

นั่นน่ะ ขนาดก้าวเดินตามก็ยังศึกษาธรรมเฉยๆ ศึกษาด้วยกิเลสมานะ ศึกษาด้วยทิฏฐิมานะ ศึกษาด้วยกิเลส กิเลสก็พาหมุนเวียนไป ไม่เข้าตามความเป็นจริง แต่หมุนกลับมา ความผิดพลาด ความเป็นไปนั้น อันนั้นเป็นการศึกษาเล่าเรียน มันต้องมีความผิด ความผิดเป็นไป

ความเป็นไปของการผิดพลาด มันจะต้องมีของมันอย่างนั้นโดยธรรมชาติ โดยธรรมชาติของสิ่งที่ปิดใจไว้ไง ใจโดนปิดไว้สภาวะแบบนั้นมันก็ต้องเป็นแบบนั้นโดยธรรมชาติของมัน โดยธรรมชาติ กิเลสก็เป็นธรรมชาติอันหนึ่ง เพราะกิเลสมันเกิดมากับใจ เป็นธรรมชาติอันหนึ่ง สภาวธรรมอันนี้เป็นสภาวธรรมแบบเป็นอกุศล ถ้ากุศลเกิดขึ้นไป อกุศลมันต้องอยู่ไม่ได้ มันจะอยู่ไม่ได้ นั่นน่ะ สภาวะที่มันอยู่ไม่ได้เพราะมันเห็นตามความเป็นจริง

ถ้าเห็นตามความเป็นจริงมันจะเริ่มปล่อยวาง ปล่อยวาง จนสภาวะหนึ่ง พิจารณากาย เห็น ตั้งขึ้นมา พิจารณาซํ้า จนกว่ามันจะแปรสภาพไป เป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟก็ได้ แปรสภาพไป เกิดสภาวะ ตั้งร่างกายขึ้นมา เอาไฟเผา เผาให้มันละลายไป พอละลายเข้าไป สิ่งนี้พึ่งไม่ได้ สิ่งนี้ไม่ใช่ของเรา ถ้าเป็นของเรา เราจะรักษาสิ่งนี้ไว้ได้ มันไม่ใช่ของเราจริงๆ พอเข้าใจตามความเป็นจริงมันจะปล่อย พับ! ขาดเลย นี่ขาด ได้ธรรมมาจากใจ เห็นสภาวะนี้ขาดออกไป กายเป็นกาย จิตเป็นจิต ไม่เกี่ยวกัน อยู่ตามสภาวะของมันตามความเป็นจริง ต่างอันต่างจริง

กายก็จริงอันหนึ่ง จริงโดยที่ว่าเราได้ความจริงมา หัวใจนี้ก็เป็นความจริงอันหนึ่ง ความผูกพัน ทุกข์ที่เป็นความผูกมัดไว้ก็เป็นความจริงอันหนึ่ง มันได้สลัดออกจากกันด้วยสภาวะภาวนามยปัญญา มันขาดออกไปด้วยภาวนาของใจ ปัญญานี้ชําระ ในพระพุทธศาสนาปัญญาอันนี้ประเสริฐที่สุด มรรคอริยสัจจังเกิดจากตรงนี้ไง มัชฌิมาปฏิปทาในเครื่องชําระกิเลสเกิดจากตรงนี้ เกิดจากในหัวใจทุกดวงที่มีโอกาสศึกษาได้ ในหัวใจ ใจของเราทุกดวงสามารถทําสิ่งนี้ได้ สะสมขึ้นมาจากใจ จากความก้าวเดินของใจ นี่สะสมขึ้นมา

จากการศึกษาเล่าเรียนต้องมีการศึกษาเป็นพื้นฐาน ศึกษาธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นการศึกษาธรรม แล้วประพฤติปฏิบัติจนจะได้ธรรม ถ้าเราได้ธรรมของเราขึ้นมา นั่นน่ะ ใจดวงนั้นประเสริฐ

สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องแปรสภาพหมด สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีการเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งทั้งหลายต้องบุบสลายไปเป็นธรรมดา มันเห็นสภาวะสิ่งที่เป็นธรรมดาไง นั่นน่ะ ความได้ธรรมขึ้นมามันจะยืนหลักของตัวมันเองได้ ทีนี้ได้ธรรมขึ้นมามันก็ต้องทําขึ้นไปให้เจริญรุ่งเรืองขึ้นไปเพื่อถึงที่สุด เพื่อให้พ้นออกไปจากความยึดมั่นถือมั่นของใจให้ได้ พ้นออกไปจากกิเลส

เดินตามธรรมขึ้นไป เดินตามธรรม ธรรมชี้นําไว้แล้ว มันเห็นทาง สิ่งที่ประพฤติปฏิบัติมา มืดมิดปิดมา ปิดมาทั้ง ๘ ด้าน ว่ามรรค ๘ เป็นทางเดิน นี่มันปิดมาทั้ง ๘ ประตู เราไม่มีทางสามารถก้าวเดินได้เลย จนเราชําแรกเข้าไป จนมีความเห็นถูกต้อง จนชําระออกไป

มรรคสัมปยุตอย่างไร ในหัวใจมันรวมตัวอย่างไร แล้วมันสมุจเฉทปหานกิเลสขาดออกไปอย่างไร วิปปยุตคลายตัวออกอย่างไร มันเห็นตามความเป็นจริง สิ่งนี้เกิดขึ้นจากใจดวงนั้นแน่นอน ถ้าใจดวงนั้นไม่เห็นสภาวะสิ่งนี้ ใจดวงนั้นไม่ได้ธรรม ใจที่จะได้ธรรมต้องเห็นสภาวะแบบนี้ตามความเป็นจริงเลย ตามความเป็นจริงว่าใจนี้รวมตัวกัน เพียงแต่ความคิด ความดําริชอบ ความเพียรชอบ งานชอบ สติชอบ ความระลึกชอบ ล้อมเข้าไปเลย พร้อมกับรวมตัวเข้าไป สมุจเฉทปหานออกไปจากใจ

แล้วมันจะก้าวเดินต่อไป ยิ่งก้าวเดินต่อไป เพราะเห็นว่าสิ่งนี้หลุดออกไปส่วนหนึ่งจากใจ ใจเรานี้มีสิ่งที่หลุดออกไป มันสามารถทําได้ ถ้าใจทําได้ เราต้องพยายามจะให้มันมากขึ้นไปกว่านั้น เริ่มต้นจากการทําความสงบของใจ มันจะเริ่มสะสมสิ่งนี้ไง

ทุนเดิมของเรา ถ้าเรามีทุนรอนของเรา เราจะสามารถทําค้าขายได้ ถ้าเราไม่มีทุนรอนของเรา เราจะทําอะไรสิ่งใดไม่ได้เลย ความสงบของใจเป็นพื้นฐานของใจ สัมมาสมาธิ เห็นไหม กิเลสอย่างหยาบหลุดออกไป กิเลสอย่างละเอียดมันก็ผูกมัด มันก็รัดดึงใจเหมือนกัน รัดดึงใจไว้ เอาใจนั้นกับกิเลสผูกพันไปในหัวใจนั้น ต้องทําความสงบของใจเข้ามาเพื่อให้มันปล่อยวางต่อกัน เพื่อให้มีโอกาสให้ใจดวงนี้ได้ก้าวเดิน ให้ใจดวงนี้ก้าวเดินขึ้นมา

จับต้องไปที่กาย ถ้าจับต้องนี้เป็นงาน เห็นไหม เราใช้มือทํางาน เราทําสิ่งใดเราก็ใช้มือทํางานได้ แต่อันนี้เราใช้ใจทํางาน ใช้ความรู้สึกทํางาน ใช้หัวใจทํางาน ถ้าหัวใจมันเกาะเกี่ยวกับความฟุ้งซ่าน เกาะเกี่ยวกับความหลงผิดไปมันก็ทําให้ใจนี้ฟู ถ้ามันเกาะเกี่ยวกับธรรม เกาะเกี่ยวกับคําบริกรรมต่างๆ มันก็สงบเข้ามา ถ้าสงบเข้ามามันมีพลังงานเกิดขึ้น ถ้ามันฟุ้งซ่านไป มันจับจ่ายใช้สอย คนเราสุรุ่ยสุร่ายจับจ่ายใช้สอยจะมีสมบัติติดตัวไหม ถ้าคนเรารู้จักเก็บหอมรอมริบมันจะมีสมบัติติดตัว หัวใจก็เหมือนกัน ถ้ามันคิดฟุ้งซ่าน มันปรุงแต่งออกไปตลอด มันจะเอาอะไรไปติดตัวมัน มันจะไม่มีอะไรติดตัวมันหรอก มันใช้จ่ายของมันฟุ่มเฟือยไปตลอดเวลา

แต่ถ้าคําบริกรรมของมัน กําหนดพุทโธๆ มรณานุสติ กําหนดความตายของเรา กําหนดเข้ามาตลอดเวลา มันจะย้อนกลับเข้ามา ถ้าย้อนกลับเข้ามามันจะเริ่มสะสมตัวมันขึ้นมา มันจะเริ่มมีทุนรอนขึ้นมา ถ้ามีทุนรอนขึ้นมา นี่เป็นทุนเริ่มต้นที่เราจะยกขึ้นวิปัสสนาอีก จะยกขึ้นวิปัสสนาซํ้าสองซํ้าสามไปเรื่อยๆ จนกว่ามันจะหมดสิ้นไป จนจะไม่มีสิ่งใดจับต้องได้

ถ้าสิ่งใดจับต้องได้ สิ่งนั้นคือกิเลส จับต้องสิ่งใดได้ สิ่งนั้นมีอยู่ สิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นเป็นมานะ เป็นสิ่งที่กระทบกระเทือนของใจ จับต้องสิ่งนั้นได้ ต้องจับต้องโดยธรรมชาติของมัน

เริ่มต้นนี้ยังจับต้องได้โดยสมุฏฐานเลย เพราะมันมีความจับต้องได้ จับต้องแล้ววิปัสสนา ที่เราจับต้องไม่ได้เพราะอะไร เพราะกิเลสมันผลักไส มันผลักไสไม่ให้ใจมันย้อนกลับ มันผลักไสให้ใจหมุนออกไปจากภายใน หมุนออกไปข้างนอก พลังงานส่งออก พลังงานของใจต้องส่งออกไปตลอดเวลา สิ่งที่ส่งออกไปพร้อมกับ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา พร้อมกับความหลง มันส่งออกไป มันก็ต้องส่งออกไป นี้คือการศึกษาธรรม การศึกษามันมีความผิดพลาด ความผิดพลาดเราก็เทียบเคียงตามตํารา เทียบเคียงกับครูบาอาจารย์ ฟังเทศน์ฟังธรรม ฟังเรื่องนี้ เรื่องปัจจุบันธรรม เรื่องใจที่มันเกิดขึ้นจากหัวใจปัจจุบันนี้ ย้อนกลับเข้ามาๆ ย้อนกลับเข้ามาในหัวใจ ย้อนกลับเข้ามาจับต้อง ไฟเกิดที่ไหนต้องดับไฟที่นั่น ความทุกข์เกิดขึ้นมาจากหัวใจ ต้องดับที่หัวใจ แล้วที่จับต้องนี้ไม่ใช่ใจหรือ? เป็นอาการของใจ ไม่ใช่ใจ

อาการของใจคือธรรมชาติของมันที่มีอยู่กับใจที่เกิด อารมณ์ แขกจรมา ความคิดเวลาคิดมันก็มีมา เวลาเราคิดขึ้นมานี่ความคิดเกิดขึ้น เวลาไม่คิด ความคิดอยู่ไหน เวลาเราไม่คิด ความคิดไม่มี ความคิดไม่มี เวลาเราคิดขึ้นมาความคิดเกิดขึ้นนี่แขกจรมา นี่ก็เหมือนกัน อาการที่มันฟุ้งซ่านขึ้นมามันฟุ้งซ่านมาจากไหน ถ้ามันไม่ฟุ้งซ่านขึ้นมา มันสงบ มันสงบตัวลงอย่างไร

ถ้าพูดถึงภาวนาไม่เป็นเลยมันก็ไม่รู้ผล แต่นี่เป็นแล้ว เราพิจารณาเข้ามาจนเห็นกายตามความเป็นจริง กายไม่ใช่เรา เราไม่ใช่กาย เห็นสัจจะตามความเป็นจริง สิ่งนี้เป็นการยืนยันกับใจเข้ามา พอยืนยันกับใจเข้ามา ใจก็ต้องทําความสงบเข้าไปให้ได้ ย้อนกลับมาทําความสงบของใจเข้าไป ลึกซึ้งเข้าไป ลึกซึ้งเข้าไป ความอ่อนใจเริ่มอ่อนตัวลงๆ อ่อนตัวลงจนพร้อมควรแก่การงาน

จะปั้นดิน ปั้นโอ่ง ปั้นไห ต้องนวดดินให้ควรแก่การงาน จิตใจที่จะเริ่มจับต้องวิปัสสนาได้มันต้องควรแก่การงาน เราพยายามตะล่อมใจของเราจนมันควรแก่การงานแล้วยกขึ้นวิปัสสนา ยกขึ้นวิปัสสนา จับกายอีก พิจารณาซํ้าเข้าไป แยกแยะออก กายนี้ต้องคืนสภาวะเก่าของเขา ธาตุเดิมของเขา เขาเป็นดิน เป็นนํ้า เป็นลม เป็นไฟ คนเราตายแล้ว เวลาศพฝังไว้มันต้องเป็นสภาวะแบบนั้น ทุกอย่างต้องกลับคืนสภาวะเดิม

ร่างกายที่ได้มานี้ได้มาจากกรรม กรรมนี้ได้จากไข่ของมารดากับเชื้อของพ่อรวมตัวกันกับจิตปฏิสนธิเกิดมาเป็นเรา เป็นเราขึ้นมา เป็นมนุษย์ขึ้นมาคนหนึ่ง แล้วเวลาเราตายไป จิตที่ว่าปฏิสนธินี้ต้องหลุดออกไป สภาวะที่ว่าได้มาจากไข่ของมารดา มันเจริญเติบโตขึ้นมาจนเป็นมนุษย์ เป็นตัวอ่อน เป็นสรรพสิ่งขึ้นมา แล้วเวลาตายไปแล้วฝังดิน มันไปไหน มันกลับไปสู่สภาวะเดิมของมัน มันต้องกลับไปสู่สภาวะเดิมของธรรมชาติ เราอาศัยสิ่งนี้เกิดขึ้นมา แล้วก็ดํารงชีวิตกันมาขนาดนั้น

นี่ก็เหมือนกัน วิปัสสนาซํ้าตรงนี้ ตรงที่ว่าสิ่งนี้มันคืออะไร ระหว่างกายกับจิตมันเกาะเกี่ยวกันด้วยสิ่งใด มันเกาะเกี่ยวกัน เพราะอะไรมันถึงเกาะเกี่ยวกันอยู่ นั่นน่ะ เกาะเกี่ยวกันด้วยความอุปาทานความยึดมั่นถือมั่น ใจที่ยึดมั่นถือมั่น ยึดมั่นถือมั่นสิ่งนั้นว่าเป็นเรา สิ่งนั้นว่าเป็นเรา

สิ่งที่ว่า กายไม่ใช่เรา เราไม่ใช่กายนั้นส่วนหนึ่ง เราเห็นจริงเราก็ปล่อยวางเข้ามา แต่อุปาทานมันยังมีอยู่ชั้นหนึ่ง วิปัสสนาซํ้าเข้าไป จนซํ้าแล้วซํ้าเล่า มันจะปล่อยวางมาบ่อยครั้งๆๆ บ่อยครั้งจนกว่ามันถึงที่สุด

ถ้าเราหลง มันปล่อยวางแล้วเราชะล่าใจ เราปล่อยไปมันจะทรงตัว มันจะแข็งตัวขึ้นมา มันจะทรงตัวขึ้นมา ถ้าทรงตัวขึ้นมา เราจะสู้มันไม่ได้ ถ้าเราไม่หลงผิดไป เราซํ้าแล้วซํ้าอีก มันไม่เห็นตรงไหนก็พยายามรื้อค้น รื้อค้นนะ

กิเลส ถ้าธรรมเหนือขึ้นมามันจะหลบซ่อนตัว มันไม่หนีไปไหนหรอก มันอยู่ในใจนั่นล่ะ แต่มันหาที่หลบซ่อน แล้วธรรมเรา เรารักษาธรรม ธรรมคือสัมมาสมาธิ ธรรมคือมรรคอริยสัจจัง ธรรมคือความเห็นถูกต้องที่เข้าไปต่อสู้กับมัน มันสะเพร่า สุกเอาเผากิน ไม่มีความจดจ่อ ไม่มีความระลึกรู้อยู่ ไม่มีความจงใจทํา ถ้าความจงใจทําของเราไม่พอ มันหลบเลี่ยงได้ พอหลบเลี่ยงได้ นั่นน่ะ ทําให้เราหลงไป วิปัสสนาหลง หลงตรงนี้ หลงตรงที่เราทําแล้วไม่ถึงที่สุดมันจะหลงออกไป

ถ้าเราซํ้าเข้าไปๆ จนถึงที่สุด ทําถึงที่สุด ได้ไตร่ตรองตลอดเวลา ถึงที่สุดแล้วมันต้องขาดออก สิ่งที่ขาดออก ปล่อยวางซํ้าแล้วซํ้าเล่า ซํ้าแล้วซํ้าเล่านะ การหมั่นคราดหมั่นไถ ต้องซํ้าแล้วซํ้าเล่าจนกว่าถึงที่สุดแล้ว ถ้ามัชฌิมาปฏิปทามันลงตัวแล้ว มันปล่อยวางมันก็มัชฌิมา เริ่มเคลื่อนไหวไง ถ้ามันปล่อยวางนี่มันเริ่มเคลื่อนแล้ว เริ่มเคลื่อนๆ เราต้องซํ้าไปบ่อยๆ จนสิ่งที่เคลื่อนออก ขาดออกไปจากใจ สิ่งนี้ขาดออกไป เวิ้งว้างเลยนะ กายเป็นกาย ใจเป็นใจ แยกออกจากกัน สิ่งที่แยกออกจากกัน แยกออกไปเลย นี่ได้ธรรม

สิ่งที่ได้ธรรมมันก็หมุนไปอีก หมุนขึ้นไปจนกว่าจะจับต้องได้ หมุนขึ้นไป หลงใหลอยู่ ความเวิ้งว้างของใจมันจะมีความสุขมาก มันจะเวิ้งว้างขนาดไหนมันก็เป็นความสุขของเขา แต่กิเลส ในความเวิ้งว้างนั้นมันมีใครเป็นคนรู้ว่าเวิ้งว้างล่ะ แต่ในเมื่อสภาวะที่จะหลงมันไม่เข้าใจอย่างนั้นหรอก เวิ้งว้างนี้คือความเป็นผล ผลที่ความสงบของเรา มีความสุขมาก มีความเวิ้งว้างมาก มีความสุขของเรา ความพอใจของเรา จะหลงใหลไปอยู่พักใหญ่ แต่ถ้าใครอยู่ใกล้ครูบาอาจารย์ ใครอยู่ใกล้ตํารับตํารา ธรรมวินัยนี้เป็นศาสดาของเรา รื้อค้นธรรมวินัยมันจะเข้าไปเจอว่ามรรค ๔ ผล ๔ ให้เราได้ย้อนกลับมาเทียบเคียงกับของเรา

มรรคขั้นที่ ๑ เวลามันปล่อยวางเห็นกายนี้ตามความเป็นจริง มรรคขั้นที่ ๒ คืนธรรมชาติเขาไป มันยังมีสิ่งที่ต้องก้าวเดินอีก แต่มันเป็นไปไม่ได้ มันจะก้าวเดินไปไม่ได้เพราะมันละเอียดอ่อน มันเป็นเรื่องเหมือนกับว่าจะสุดวิสัย แต่ไม่สุดวิสัยของผู้ที่มีธรรม ไม่สุดวิสัยของหัวใจที่จะก้าวเดินต่อไป ถ้าหัวใจนั้นไม่สุดวิสัย มันพยายามย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาจับต้องได้

ความเป็นอสุภะ-อสุภังของใจ ความสกปรกของใจ ใจจะสกปรกอย่างนั้น ใจมีความคิดความสกปรกโสโครกของใจ ใจถึงมีปฏิฆะ ความผูกโกรธ ถ้าไม่สมใจหวังจะผูกโกรธ ใจจะโกรธมาก ใจจะไม่พอใจ ไม่พอใจกับความสมหวังของตัว ถ้ามันสมหวังแล้วมันจะพอใจของมัน ถ้ามันสมหวัง แล้วสิ่งใดจะสมหวังใจได้ตลอดไป มันเป็นไปไม่ได้ สรรพสิ่งที่เราเกิดมาแล้วจะสมหวังเราตลอดไป มันเป็นไปไม่ได้เลย มันต้องมีการผิดหวัง มันต้องมีการผิดพลาด อันนั้นเป็นเรื่องอาการของใจ ถ้าเป็นเรื่องของกายก็เป็นเรื่องของอสุภะ-อสุภัง

ความผูกโกรธ โกรธเพราะว่ามันไม่ได้สมความปรารถนาของมัน สิ่งที่จะได้มาไม่สมความปรารถนา ถ้าไม่สมปรารถนามันก็เกิดปฏิฆะ เกิดปฏิฆะมันก็เกิดกามราคะ กามราคะมันเกิดก่อน มันถึงเกิดปฏิฆะ ความผูกโกรธ ความโลภ ความโกรธ ความหลงมันเกิดจากตรงนี้ไง

สิ่งที่ว่าเป็นโรคความหลงมันเกิดจากที่ว่าเราเห็นกายเป็นเรา เราเห็นสรรพสิ่งนี้เป็นเรา อันนั้นเป็นทิฏฐิมานะความเห็นผิด ความเห็นผิดเฉยๆ แต่ความหลงที่ไปกับความเห็นผิดมันอยู่ที่ไหน เพราะมันหลงในตัวมันเองมันถึงจะเห็นผิดใช่ไหม ถ้าไม่หลงตัวมันเองมันจะเอาอะไรมาเห็นผิด นั่นน่ะ มันจะย้อนกลับเข้ามาจับตรงนี้ได้

สิ่งที่จะจับตรงนี้ได้ ศึกษาธรรมมาเป็นการศึกษา ศึกษามาขนาดไหนก็เป็นการศึกษาธรรม แต่ถ้าไม่ปฏิบัติ จับต้องไม่ได้ ไม่ได้ธรรม สิ่งที่จะได้ธรรมเกิดจากภาคปฏิบัติ เกิดจากความมุมานะของตัวเอง เอาชีวิตเข้าแลกนะ จะทุกข์ยากขนาดไหนสิ่งใดก็แล้วแต่ ไม่สนใจ ขอให้เราได้ประพฤติปฏิบัติ ขอให้เราได้ใช้ภาวนาของเราเกิดขึ้นมา ถ้าไม่อย่างนั้นแล้วมันจะออกไปข้างนอกไง

“การดํารงชีวิตอยู่ ถ้าเราดํารงชีวิตสิ่งนี้เราก็พอแล้ว เราประพฤติปฏิบัติมาอย่างนี้มันก็สมกับเราประพฤติปฏิบัติแล้ว” นั่นน่ะ มันก้มให้กิเลส ถ้ากิเลสมีอํานาจเหนือกว่า มันจะคิดอย่างนั้น “เราประพฤติปฏิบัติมาแล้ว เราศึกษาธรรมแล้ว เราทําแล้ว พอสมควรแล้ว เราต้องทุกข์ยากไปเพื่ออะไร” ถ้าอย่างนี้แล้วมันก็ก้มกราบกิเลสให้กิเลสมีอํานาจเหนือหัวใจนั้น เพราะมันยังต้องพาเกิดในกามภพ สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ว่า ความโกรธ ความโลภ ความหลงพาเกิด เกิดในวัฏวนนี้มันยังพาเกิดอยู่ สิ่งที่พาเกิดอยู่นี้มันพยายามรักษาตัวมันเองไว้

กิเลสนี้มันหลอกเรา ความคิดของเรานี่แหละ ความคิดของเราเป็นกิเลส สิ่งที่เป็นกิเลสมันจะต้องหลอกเรา สิ่งที่หลอกเรา เราก็เชื่อเรา เราเชื่อเรามาก เราไม่ได้ธรรมนี่ เราได้ศึกษาธรรมมา ศึกษาธรรมมาว่าเราเข้าใจแล้ว เรารู้แล้ว ยันกันไว้ได้ มันก็ยันกันไว้ได้ชั่วคราว ยันกับความคิดอันนั้นไว้ได้ว่าเราเข้าใจธรรมๆ มันก็เวิ้งว้าง เพราะความเวิ้งว้างมันมีผลมาจากเราปล่อยวางเข้ามาแล้ว จิตมันมีพื้นฐาน พอจิตมีพื้นฐาน ความคิดเรานี้ว่าเป็นผล ความยันกันว่าเป็นผล มันยังจับรวบยอดไม่ได้

ถ้าเราวิปัสสนาเข้าไปซํ้าๆ ขึ้นไปบ่อยๆ พยายามวิปัสสนาเข้าไป มันจะจับรวบยอดได้ ถ้าจับรวบยอดได้ นี้คือได้งาน ถ้าได้งาน ได้ความไม่พอใจ ได้ความขุ่นใจ ใจที่มันมีเปลือกส้ม มันก็จับต้องได้ง่าย เพราะเปลือกส้มกับผลส้มมันต่างกันโดยธรรมชาติ แต่นี้มันเป็นเนื้อในของส้ม แล้วมันมีใยอยู่ในนั้น เนื้อในของส้มปอกเปลือกเข้าไปแล้วมันจะมีใยส้มอีกชั้นหนึ่ง

อันนี้ก็เหมือนกัน ขันธ์อันละเอียดมันอยู่ในนั้นมันไม่ใช่เนื้อส้มโดยเนื้อหาสาระ แต่มันเป็นใยเส้นๆ ที่มันติดอยู่ในเปลือกส้มนั่นน่ะ นี่มันละเอียดอ่อน ขันธ์ของใจ ความโลภ ความโกรธ ความหลงนี้มันเป็นความคิด มันเป็นขันธ์เหมือนกัน แต่ขันธ์อันละเอียดที่อยู่ในหัวใจดวงนั้น ถ้าจับตรงนี้ได้ ยกขึ้นวิปัสสนาได้ นี่จะได้ธรรม ได้ธรรมโดยภาคปฏิบัติ ได้ธรรมโดยการศึกษาของเราขึ้นมา

แต่ก่อนแต่ไรมา การวิปัสสนามันก็ยังว่าเป็นความยากพอสมควร เราศึกษา เราค้นคว้ามา เราปฏิบัติมา เราได้ธรรมมาแล้วเป็นชั้นเป็นตอนขึ้นมา มันก็เป็นผลของมันขึ้นมา ไอ้วิปัสสนาอันนี้มันจะละเอียดอ่อนกว่า มันจะหลอกลวงได้มากกว่า มากกว่าจากชั้นนอก ชั้นนอกนี้มันยังเป็นเรื่องของความหยาบ สิ่งที่หยาบมันอยู่ข้างนอก สิ่งที่ละเอียดอยู่ข้างใน ไอ้นี่มันอยู่ในใจของเรา มันยิ่งละเอียดอ่อนเข้าไป มันยิ่งทําให้เราพลิกแพลงให้เราผิดพลาดตลอด ความพลิกแพลงผิดพลาด ปัญญาอันนี้มันถึงเป็นปัญญาอันมหาศาล ปัญญาของนํ้าป่า

นํ้าป่า นํ้าของกามภพ นํ้าของกามโอฆะ นั่นน่ะ ความผูกพันของมัน มันต้องเข้าข้างตัวมันโดยธรรมชาติของมัน เข้าข้างโดยธรรมชาติขึ้นมาแล้วยังสร้างสมนะ สร้างสถานการณ์ สร้างความเป็นไปให้เราเห็นสภาวะความเป็นจริง สร้างให้เราหลงตามไปว่าสิ่งนี้เป็นวิปัสสนา ถ้าสิ่งนี้เป็นวิปัสสนา เราก็จะก้าวเดินตามมันไป โดนกิเลสจูงไปนะ โดนกิเลสจูงให้เราเดินตามมันไป ทั้งๆ ที่ว่าเราจะฆ่ากิเลส เราจะพยายามปฏิบัติธรรมเพื่อให้ได้ธรรม แต่เราก็ให้กิเลสมันพาเราไป

จากเดิม เริ่มต้นที่ว่ามันสร้างสมขึ้นมาเราก็สู้มันไม่ไหว เราก็ยังยอมแพ้มันเป็นครั้งเป็นคราว จนกว่าเราสามารถจับต้องมันได้ มันก็หลอกเราซํ้าอีก หลอกเราซํ้าให้เราเชื่อมัน ให้เราหลงตามมันไปว่าสิ่งนี้เป็นผลงาน สิ่งนี้เป็นสิ่งที่เราประพฤติปฏิบัติได้ธรรมแล้ว แล้วก็เชื่อมันไป เชื่อไปชั่วครั้งชั่วคราว พอพ้นออกไป พอมันเสื่อมสภาวะไป มันขึ้นมา สิ่งนี้อยู่ในหัวใจเราเต็มหัวใจ ความเร่าร้อนของใจยังอยู่ในหัวใจ ความเห็นผิดของใจยังเป็นธรรมชาติของมันอยู่อย่างนั้น ความไม่เห็นผิด ความไม่เข้าใจตัวเอง มันก็ต้องย้อนกลับมา เราผิดพลาด เราโดนกิเลสหลอก ย้อนกลับเข้ามา

ปัญญาในการต่อสู้กับกิเลสนี้มันถึงพลิกแพลงแล้วแต่เงื่อนไข เงื่อนไขของความหยาบก็เป็นเงื่อนไขของความหยาบๆ เงื่อนไขของความละเอียด แล้วต้องเป็นปัจจุบันธรรม สิ่งที่เป็นปัจจุบันเกิดขึ้นเดี๋ยวนั้น แล้วต่อสู้กันเดี๋ยวนั้น อันนั้นเป็นธรรม สิ่งที่เคยใช้แล้วในขั้นไหนก็แล้วแต่ที่มันเป็นความเห็นของเรา

แต่ถ้ามันเอามาใช้ปัจจุบันนี้มันเป็นปัจจุบัน เราใช้ได้เลย ใช้ในปัจจุบันนั้น ความคิดเดี๋ยวนั้น เกิดขึ้นเดี๋ยวนั้น ใช้ปัจจุบันนั้น ถ้าในปัจจุบันนั้นเกิดขึ้นมา มันจะปล่อยวาง ถ้าปล่อยวางเดี๋ยวนั้น นั่นเป็นผลงาน ถ้ามันไม่ปล่อยวาง เราก็พลิกแพลง เทียบเคียง พลิกแพลงออกไป ปัญญาเราจะหมุนออกไป ปัญญาหมุนออกไปขนาดไหนขึ้นมา หมุนเพื่อหาจังหวะชําระมันไง หมุนเพื่อหาช่อง หาจังหวะที่เราจะเชือด เราจะทําลายกิเลสนี้ออกไปจากใจ

กิเลสเป็นความหลงผิด กิเลสเป็นความเห็นผิด กิเลสเป็นความยึดมั่นถือมั่นในความเห็นผิดๆ ทั้งนั้น เพราะมันเห็นผิดมามันถึงทําให้เราทุกข์ยากมาตลอด แล้วเราจะชําระความเห็นผิด มันเป็นผลงานของเรา เราจะมืออ่อนตีนอ่อนได้อย่างไร เราต้องเข้มแข็ง ถ้าเราเข้มแข็งขึ้นมา มันถึงจะต่อสู้ได้

มันให้เราอ่อนด้อยอ่อนตัวนะ ทําให้เราไม่มีกําลังใจสู้มัน “หมดแล้ว เรื่องมรรคเรื่องผลไม่ควรจะประพฤติปฏิบัติหรอก เราจะทําไปมันจะทุกข์ยากเกินไป เรื่องอย่างนี้มันเรื่องของผู้ที่ประพฤติปฏิบัติ ผู้ที่เขาจะเห็นผิด เขามีความเห็นผิดเขาทําไป เราเป็นคนเห็นถูกต้อง เรามีความเห็นชอบ เราเห็นชอบ เราต้องมัชฌิมาปฏิปทาสิ ต้องทําพอสมควร ทําพอเป็นไป” เห็นไหม นี่มันหลอกซํ้าหลอกซากอยู่อย่างนั้น ความเห็นของเราหลอกเราเอง

ถ้าเราเชื่อความเห็นของเรา เราก็ผิดพลาดออกไป ถ้าเราไม่เชื่อขึ้นมา ปัญญามันจะโต้เถียงทันที ถ้ามันเป็นความจริงขึ้นมา เราต้องมีคุณงามความดีขึ้นมาสิ ในเมื่อมันไม่เป็นความจริง เราถึงต้องทุกข์ยากอยู่อย่างนี้ แล้วเราจะชําระความทุกข์ยากของเราออกไป มันจะเป็นความผิดไปไหน ถ้าปัญญามันพลิกกลับขึ้นมา ข้อมูลมันพลิกกลับขึ้นมา เราจะมีกําลังใจขึ้นมาแล้วเราจะต่อสู้ได้

ถ้าปัญญาเราไม่พลิกกลับขึ้นมานะ วันนั้นเราแพ้ วันนั้นเราวิปัสสนาไปเราจะมีแต่ความน้อยเนื้อตํ่าใจ ถ้าวันไหนเราวิปัสสนาแล้วเรามีกําลังใจ เราชนะมันนะ เราใช้ข้อมูลปัญญาของเราพลิกแพลงจนชนะมัน เราจะมีกําลังใจมาก แล้วกําลังวิปัสสนาจนสามารถจะปล่อยวางได้ชั่วคราว นี่เริ่มจากปล่อยวางชั่วคราว เพราะปัญญาเราได้รวมตัว ถ้าปัญญารวมตัวขึ้นมา รวมตัวเป็นมรรคอริยสัจจัง แล้วชําระออกไป มันปล่อยวางชั่วคราวๆ ชั่วคราวเท่านั้นนะ ชั่วคราวเพราะมันก็ต้องขยับก่อน ก่อนที่เราจะทําลายสิ่งใด เราต้องขยับเขยื้อนมันก่อน เราถึงทําลายมันได้ เพราะมันเป็นเรื่องแก่นของกิเลส

สิ่งใดที่ว่าเป็นความแน่นหนา เป็นความมั่นคง ไม่มีสิ่งใดมั่นคงเท่ากิเลส สิ่งของที่มั่นคงทางโลกนี้มั่นคงขนาดไหน ใช้ระเบิดทําลาย ทําลายได้หมด สิ่งที่เป็นความคิด เป็นความนึกเอา เราระเบิดไม่ได้หรอก เราระเบิดตัวเรา เราก็ระเบิดตัวตายเปล่าๆ กิเลสไม่เคยตายหรอก กิเลสมันก็ตายไปพร้อมกับจิตนั่นน่ะ มันถึงว่าระเบิดก็ระเบิดไม่ได้ ทําอะไรก็ไม่ได้ แต่มรรคอริยสัจจังนี้สามารถระเบิดได้ มรรคอริยสัจจังนี้สามารถทําลายได้ ทําลายในหัวใจนี้เลย มันถึงว่าเป็นปัญญาก้าวเดินออกไป ปัญญาก้าวนําพร้อมกับสัมมาสมาธิ

สัมมาสมาธิเป็นพื้นฐานของใจ แล้วใจหมุนเข้ามา หมุนเข้ามาทําลายมัน ซํ้าบ่อยครั้ง บ่อยครั้งเข้าๆ จนกว่ามันทําลายออก กามภพหลุดออกไปจากใจ แล้วยังต้องทําซํ้าๆ เข้าไป เพราะมันเป็นสิ่งที่ว่ามันสืบต่อเนื่องนะ

เรื่องของกามภพนี้มันเป็นเรื่องที่ว่า พรหม ๕ ชั้น มันต้องเลื่อนชั้นขึ้นไปเรื่อยๆ นี่ก็เหมือนกัน ในเมื่อมันปล่อยวางแล้วมันต้องซํ้า ต้องฝึกบ่อยๆ เข้า มันจะซํ้าเข้าไปบ่อยครั้งเข้าๆ จนกว่ามันจะพ้นออกไป เปลือกนี้ เส้นใยของใจออกหมดเลย ออกหมดจนจับต้องสิ่งใดไม่ได้ สิ่งที่จับต้องไม่ได้นั้น เนื้อของส้มมันจับต้องสิ่งใดไม่ได้ สิ่งที่จับต้องไม่ได้นั้นมันคืออะไร? นั่นน่ะคือเนื้อของใจล้วนๆ เลย

จะได้ธรรมต้องให้ใจดวงนี้สัมผัส จะได้ธรรมต้องจิตเดิมแท้นี้ผ่องใส จิตเดิมแท้นี้เป็นผู้ข้ามพ้นกิเลส ถ้าไม่เข้าถึงจิตเดิมแท้นี้จะชําระกิเลสไม่ได้ มันเป็นการชําระกิเลสส่วนหยาบๆ เข้ามาทั้งนั้น ส่วนหยาบๆ เข้ามาแล้ว อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา นี้ต้องไปอยู่ในพรหม ๕ ชั้นนั้นเด็ดขาดเลย ถ้าจะพ้นจากพรหม ๕ ชั้นนั้นต้องย้อนกลับมาตรงนี้

มันจะจิตเดิมแท้นี้ผ่องใสขนาดไหน ใครเป็นคนรู้ว่าผ่องใส ใครเป็นคนมีความรู้สึกนั้น จิตดวงนี้ใครไปรู้สึกมันว่ามันผ่องใส ว่ามันผ่องใส มันผ่องใสมาจากอะไร? มันผ่องใสด้วยตัวมันเอง ย้อนกลับเข้าไปจับต้องตรงนั้น ย้อนกลับเข้าไปจับความผ่องใสนั้น แล้วพลิกความผ่องใสนั้น ความผ่องใสนั้นเป็นญาณ ปัญญาในกามราคะเป็นปัญญาที่ต่อสู้รุนแรงมาก ปัญญาขั้นไหนก็ไม่เท่ากับปัญญาของขั้นกามราคะ ในเรื่องของความเข้าใจผิด ในเรื่องของความโลภ ความโกรธ ความหลงนี้เป็นปัญญาที่รุนแรงมาก ถ้าชําระกันด้วยความรุนแรง ความรุนแรงนั้นทําลายกิเลสออกไปจากใจ พ้นออกไปแล้ว ทีนี้ปัญญาอย่างข้างบนจะใช้ปัญญาอย่างนี้ไม่ได้ อุทธัจจกุกกุจจะ นี้เป็นความฟุ้งซ่านของใจด้วยปุถุชนเรา นี่อุทธัจจ-กุกกุจจะ

แต่ปัญญานี้ อุทธัจจะ ความเพลินในงาน ถ้าใช้ปัญญาที่รุนแรง ปัญญาที่มี มันจะเพลินไปในงาน มันจะไม่มัชฌิมาปฏิปทาในขั้นของจิตเดิมแท้นี้ผ่องใส จิตเดิมแท้นี้ผ่องใสนี้มันเหมือนกับความละเอียดอ่อนของญาณ ญาณตัวนี้ต้องใช้ปัญญาญาณ ญาณอย่างมรรคอริยสัจจัง

มันถึงว่าอรหัตตมรรคมันจะสูงสุดขนาดไหน ย้อนกลับเข้ามาๆ มันละเอียดอ่อน ละเอียดอ่อนเพราะเราไม่เคยทํา ใจดวงหนึ่งจะทําได้หนเดียว ได้หนเดียวเท่านั้น พอพ้นจากกิเลสแล้วใจดวงนั้นก็พ้นจากกิเลส ถ้าใจไม่เคยพ้นจากกิเลส ใจดวงนั้นก็ไม่เคยเห็น เห็นไหม เห็นได้หนหนึ่ง แล้วจะเห็นเฉพาะชําระกิเลสเท่านั้น

แต่ในเมื่อยังไม่ชําระกิเลสจะเอาอะไรมาเห็น ในเมื่อไม่เห็นก็ต้องมีความผิดพลาด ถ้าในเมื่อไม่เห็นก็ต้องมีความหลงไป ความหลงของเราก็ต้องหลงไป พ้นออกไป ต้องให้มีการลองผิดลองถูกอยู่อย่างนั้น

แต่ถ้าใครใกล้ครูบาอาจารย์ มีครูบาอาจารย์เป็นที่พึ่งที่สอนชี้ย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาพลิกทีเดียวด้วยญาณ ปัญญาญาณอย่างเดียวพ้นออกไปจากใจ นั่นน่ะ ใจดวงนั้นก็ต้องถูกทําลายไป สิ่งที่ผ่องใส สิ่งที่มีความสว่างไสวขนาดไหนก็ต้องทําลายไป เพราะสิ่งที่ผ่องใส สิ่งที่สว่างไสวนั้น เพราะมันเป็นตัวของมันเอง เป็นสสาร เป็นสิ่งที่รู้สึกจับต้องได้

สิ่งที่เป็นสสาร สิ่งที่เป็นธาตุรู้ต้องทําลายทั้งหมด ถ้าไม่ทําลายสิ่งนั้น คือตัวมานะใหญ่ สิ่งนั้นคือตัวของมันเอง ถ้าทําลาย มานะ ๙ เราสูงกว่าเขา สําคัญตนว่าสูงกว่าเขา ทั้งๆ ที่สูงกว่าเขานะ สําคัญตนก็ผิด ถ้าไม่สําคัญตนมันก็อยู่โดยธรรมชาติของมันใช่ไหม เราเสมอเขา สําคัญก็ผิด ไม่สําคัญก็อยู่ในธรรมชาติใช่ไหม เราตํ่ากว่าเขา สําคัญก็ผิดเหมือนกัน ถ้าไม่สําคัญมันก็มีโดยธรรมชาติ สิ่งที่มีอยู่โดยธรรมชาติของมัน สิ่งที่มีตัวนี้ตัวมี ตัวมี ตัวเป็น ตัวไป มันเป็นตัวที่ต้องทําลาย สิ่งนี้ต้องทําลาย แล้วพอทําลายขึ้นมา นั้นคือได้ธรรม

ศึกษาธรรมมานี้เป็นภาคปริยัติ ศึกษามาควรศึกษาอย่างยิ่ง ศึกษามาเพื่อเป็นหนทางแนวทาง แต่จะได้ธรรม ถ้าเราศึกษาแล้วเราปฏิบัติถูกต้อง มัชฌิมาปฏิปทา ถ้าเราจะไม่ได้ธรรม เราศึกษามาแล้ว ศึกษามาแล้วปฏิบัติตามกิเลส ถ้ากิเลสเป็นใหญ่ การปฏิบัตินั้นปฏิบัติตามกิเลส กิเลสพาออกไป การปฏิบัตินั้นลุ่มๆ ดอนๆ แล้วจะไม่ได้ผลตามความเป็นจริง

แต่ถ้าเราจะได้ธรรมนี้ เราต้องปฏิบัติในความถูกต้อง ต้องปฏิบัติในมรรคอริสัจจัง มรรคอริยสัจจังย้อนกลับเข้ามา ถึงยกขึ้นสูงขึ้นไปๆ เป็นชั้นเป็นตอนเข้าไป ต้องเป็นชั้นเป็นตอนเพราะเป็นมรรค ๔ ผล ๔ เพื่อให้หัวใจดวงนี้เข้าถึงธรรมโดยสมบูรณ์แบบ ถ้าเข้าถึงธรรมถึงจะได้ธรรม ถ้าได้ธรรม ใจดวงนั้นถึงจะรู้ธรรมจริง ใจดวงนั้นเป็นใจที่ว่าเป็นปัจจัตตัง รู้จําเพาะใจดวงนั้น ใจดวงนั้นรู้โดยตามความเป็นจริง ใจดวงนั้นจะมีความสุข สุขที่ไม่ใช่ขันธ์ สุขของโลกมันหยาบๆ โลกหยาบๆ เพราะสุขเป็นสุขเวทนา สุขในสุขของขันธ์ สุขในการกระทบ แต่นี้ไม่มีสิ่งใดกระทบ มันเป็นสุขโดยวิมุตติสุข

ถ้าเป็นวิมุตติสุขนี้มันเป็นสิ่งที่ว่าไม่สามารถที่จะเทียบเคียงในความสุขของโลกได้ โลกนี้เป็นสมมุติทั้งหมด เป็นความสุขที่ในสมมุติ แต่สุขในวิมุตติ สุขในตัวมันเองคือมันอิ่มเต็ม สิ่งที่สุขคืออิ่มเต็มและพอในใจ สิ่งที่พอ สิ่งที่เติมอีกไม่ได้ อันนั้นถึงเป็นวิมุตติ ไม่มีสิ่งใด ไม่ใช่ความสุขในเวทนา ไม่มีการกระทบใดๆ ทั้งสิ้น นั้นเป็นผลของผู้ที่ได้ธรรม

ใจดวงนั้นได้ธรรมดวงนั้น ถึงจะเป็นปัจจัตตังกับใจดวงนั้นแล้ว อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ ตนเป็นที่พึ่งแห่งตนได้ ตนสร้างสมตนขึ้นมาจนเป็นที่พึ่งได้แล้วถึงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลกได้ เป็นผู้ชี้ทางออกได้ ถ้าคนไม่ประพฤติปฏิบัติ ไม่เคยเห็นธรรม จะเอาธรรมมาจากไหนมาเป็นแนวทาง

ธรรมฝ่ายเหตุนะ อริยสัจเป็นธรรมฝ่ายเหตุ

ธรรมฝ่ายผลกลั่นออกไปจากอริยสัจ

ทุกข์ สมุทัยนี้เป็นธรรมฝ่ายลบ ทุกข์นี้เป็นความทุกข์มาก สมุทัยนี้เป็นความหลงใหล เป็นความที่ว่าเป็นตัณหาความทะยานอยาก มันเป็นความที่เราไม่เข้าใจมัน แล้วยึดมั่นถือมั่น

มรรคอริยสัจจังนี้เป็นทางเดิน นิโรธ มันดับขึ้นมา อริยสัจนี้เป็นสิ่งที่ว่าเป็นทางเดิน เป็นสิ่งที่ว่าจับต้องได้ แต่ผลของมันพ้นออกไปจากอริยสัจ ต้องรู้อริยสัจตามความเป็นจริง แล้วปล่อยวางอริยสัจไว้ รู้กฎของธรรมชาติแล้วปล่อยวางธรรมชาติไว้ตามธรรมชาตินั้น แล้วใจนี้หลุดพ้นออกไป

รู้ธรรมชาติ เรารู้ธรรมชาติ เราแบกธรรมชาติ เรารู้สิ่งธรรมชาติ แล้วยึดมั่นถือมั่นธรรมชาติ มันก็ยึดมั่นถือมั่นไปอีกส่วนหนึ่ง นั่นน่ะ ถ้ายึดอริยสัจ รู้ในอริยสัจ ว่าเรารู้อริยสัจ เรารู้ตามความเป็นจริง มันก็ยึดอริยสัจอยู่อย่างนั้น มันไม่ปล่อยอริยสัจไว้ตามความเป็นจริง

อริยสัจนี้เป็นสิ่งที่มีอยู่ สิ่งที่ว่าเป็นธรรมที่ว่ามีอยู่แล้วโดยดั้งเดิม ถ้าเราไปรู้สิ่งนั้นขึ้นมา ใจผ่านจากสิ่งนั้น พ้นออกจากสิ่งนั้นมา ถึงจะเป็นธรรม ถึงจะได้ธรรมจริง ถ้ายังยึดมั่นถือมั่นสิ่งนั้นมันก็วนอยู่กับสิ่งนั้น วนอยู่กับในอริยสัจนั้น

นั่นน่ะ เหมือนกับว่าธรรม เห็นไหม สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมทั้งหลายต้องแปรสภาพทั้งหมด แล้วมันแปรสภาพอย่างไรล่ะ ถ้ามันอยู่กับเรามันจะแปรสภาพอย่างไร ธรรมทั้งหลาย เราไปอาศัยสิ่งนั้นก้าวเดินมา เราอาศัยถนนหนทางเป็นสิ่งที่ก้าวเดินมา สิ่งนั้นมีความจําเป็นมหาศาลในเมื่อเราอยู่บนถนนนั้น ถ้าเราอยู่บนถนนนั้น ถนนนั้นรับรองเรามา เราก้าวเดินมา เราปฏิเสธถนนนั้นไม่ได้เลย แต่ถ้าเรายึดถนนนั้น เราก็มาถึงตรงนี้ไม่ได้เหมือนกัน

เราต้องก้าวเดินไปตามสภาวะความเป็นจริง มันถึงว่าเป็น สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา ธรรมมันถึงว่าต้องกลับไปอยู่ในสภาวะตามความเป็นจริงของเขา ธรรมชาติ สรรพสิ่งต้องกลับไปอยู่ในสภาวะเดิมของเขา

ใจดวงที่เคยมีกิเลสอยู่ในหัวใจได้สลัดกิเลสออกจากใจทั้งหมด กลับไปอยู่ในสภาวะเดิมของเขาเหมือนกัน นั้นใจที่พ้นออกไปจากกิเลส พ้นออกไปด้วยความเป็นจริง พ้นออกไปจากการได้ธรรม ได้ธรรมในการประพฤติปฏิบัติ ไม่ใช่ได้ธรรมมาด้วยการศึกษา ด้วยการจดจํามา ด้วยการศึกษาแล้วแบกสิ่งนั้นไว้ในหัวใจ จนหลังหักก็ไม่รู้ผล ศึกษาเล่าเรียนมากขนาดไหนก็มีกิเลสตัณหามากขนาดนั้นถ้าไม่ปฏิบัติ

ถ้าปฏิบัติแล้วถึงจะรู้ว่า ผลของการปฏิบัติมันต่างกับการศึกษามหาศาล

การศึกษามานี้ง่ายๆ การท่องจํา การพยายามมีความใส่ใจ ศึกษามาก็ศึกษาได้ แล้วตีความเอาด้วยความเห็นของเรา แต่ในการปฏิบัติมันยาก ยากตรงที่ว่าตีความไม่ได้ ถ้าเราตีความ กิเลสมันพาตีความด้วย ถ้าเราตัดสินใจสิ่งใดไป การตัดสินใจของเรา กิเลสมันตัดสินใจด้วย ถึงต้องทําให้มันเป็นมัชฌิมาปฏิปทา ถึงต้องทําให้มันไม่มีสิ่งใดที่ว่าเอนเอียงไปกับสิ่งใด แล้วให้สิ่งนั้นพ้นออกไปจากธรรมชาติของมัน พ้นไปตามความเป็นธรรม ไม่ใช่พ้นจากความเห็นของเรา พ้นจากความเห็นของเรานี้ เราจะมีความเห็นของเราตลอดไป พ้นจากความเป็นธรรม พ้นจากความจริง แล้วเราก็เห็นจริงๆ กัน

ยถาภูตํ สิ่งนั้นต้องเป็น าณทสฺสนํ ยถาภูตํ รู้ตามความเป็นจริง จะมีญาณอีกตัวหนึ่งว่ารู้แจ้ง รู้ว่าหลุดพ้นไง รู้ว่าพ้นด้วย รู้ว่าหลุดพ้นด้วย ใจดวงนั้นถึงจะเป็นสัจธรรมความเป็นจริง ความเป็นจริงของใจดวงนั้น เอวัง

๓

สมถะยกขึ้นวิปัสสนา

พระอาจารย์สงบ มนสฺสนฺโต

เทศน์บนศาลา วันที่ ๒๒ ธันวาคม ๒๕๔๒

ณ วัดสันติธรรมาราม ต.คลองตาคต อ.โพธาราม จ.ราชบุรี

ตั้งใจ ตั้งใจฟังธรรม ธรรมถึงว่าสําคัญขนาดนั้น สําคัญที่ว่ามันเป็นการรื่นเริง ความรื่นเริงในธรรมนั้นไง วิหารธรรม ผู้ที่มีธรรมแล้ว เวลาสนทนาธรรม ธรรม เครื่องที่ทําให้จิตใจนี้องอาจกล้าหาญนะ มันเป็นวิหารธรรม เป็นเครื่องอยู่อาศัย นี่ใจผู้มีธรรมไง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ที่ได้ธรรมอันนี้ก่อนเพื่อน เป็นผู้ชําระกิเลสออกไปจากกิเลสทั้งหมด ใจเป็นธรรมล้วนๆ นะ แล้วสั่งสอน เป็นผู้ชี้นําให้สาวกตรัสรู้ตาม เป็นผู้ที่รู้ธรรมตามมา แล้วเวลาสนทนาธรรม เห็นไหม นี่ธรรม ธรรมนี้เป็นวิหารธรรม ธรรมถึงว่า การฟังธรรมเป็นกาลเป็นเวลาเป็นสิ่งสําคัญมาก ธรรมอันนั้นน่ะ

เราย้อนกลับมาสิ ย้อนกลับมาว่า แล้วถ้าปัจจุบันนี้ล่ะ การเข้าหาธรรม ฟังดูสิ ธรรมที่ควรจะเป็นไปมันเป็นไหมล่ะ ควรจะเป็นไปตามธรรมนั้น เพราะอะไรล่ะ เพราะทําแล้วมันเป็นธรรม ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นเป็นอันหนึ่ง เป็นพระไตรปิฎก จดจารึกไว้อยู่ในพระไตรปิฎก แต่เวลาเราไปค้นคว้าออกมา เราไปศึกษาออกมา มันมีการตีความของเราเข้าไป

ธรรมที่ในมุตโตทัย องค์หลวงปู่มั่นบอกไว้ว่า ธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เหมือนทองคํา ประเสริฐสุด ประเสริฐมาก แต่ถ้าเรายังมีกิเลสอยู่ เราผู้ที่ไปค้นคว้าออกมา ผู้ไปศึกษาออกมามีกิเลสอยู่ มันเปื้อนไปด้วยความคิดความเห็นของตัว ความคิดความเห็นของตัวนั้นคือดิน คือความสกปรกที่ไปทําให้ทองคํานั้นมีความสกปรก คือธรรมะนั้นไม่เป็นความเป็นจริง

ถึงว่าธรรมโอสถนั้นควรจะเป็นยาให้เราผู้ปฏิบัติธรรมนี้ได้ดื่มกินธรรมะอันนั้นเข้าไป มันจะได้มีความสุขขึ้นมาเป็นวิหารธรรม แต่นี่มันศึกษาเข้าไปแล้วมันไม่เป็นอย่างนั้น มันไม่เป็นอย่างนั้นเพราะว่าเรามีของเราอยู่ เรามีความคิดความเห็นของเราอยู่ อันนี้ในหลัก ในหลักของศาสนา ถึงต้องให้ทําความสงบ

ธรรมที่ศึกษามานั้นเป็นปริยัติ “ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ” เห็นไหม ปริยัติแล้วต้องศึกษา เหมือนแผนที่ควรจะศึกษา แต่ถ้าเป็นแผนที่ทางโลกเขา มีแผนที่เป็นความรู้เขา อันนั้นเขาว่าเป็นความรู้ของเขาแล้วทางโลก นี่ไง ถึงว่าเป็นปัญญาทางโลก ธรรมนี้คลุกเคล้ากันไปก็เป็นศีลธรรมจริยธรรม ให้เป็นเครื่องอยู่ของโลกเขาด้วยความผาสุก ด้วยความสงบ ด้วยความผู้ที่มีศีลธรรมมีจริยธรรม ไม่เบียดเบียนกัน แต่มันเป็นไฟสุมขอนไง

ไม่เบียดกัน ไม่เบียดเบียนกันภายนอก เพราะว่าเราควบคุม พยายามควบคุมใจแล้วดัดแปลงตน แต่มันดัดแปลงด้วยสุตมยปัญญา ความศึกษามามันขัดอกขัดใจกับความเห็นของตัว ความเห็นของตัวอยากจะอิสระอยากจะเสรี อยากจะทําอะไรตามความเห็นของกิเลสทั้งหมดเลย แต่มันเข้าใจว่าเป็นธรรม เห็นไหม นี่ปัญญาทางโลกเขา

ถ้าศึกษาแผนที่อันนั้นมาแล้วก็ว่าเป็นการรู้ธรรม ก็รู้ด้วยการปกปิดไว้ รู้ด้วยการกลบเกลื่อนไว้ เห็นไหม เป็นไปไม่ได้เลยที่กิเลสในหัวใจยังเต็มหัวใจอยู่ แล้วมันจะให้อยู่ในกรอบของศีลของธรรม มันต้องคัดค้าน มันต้องต่อต้าน แต่มันต่อต้านอย่างไรก็แล้วแต่ ในเมื่อสังคมเป็นอย่างนั้น ศีลธรรมจริยธรรมเป็นอย่างนั้น นี่ปัญญาทางโลก สุตมยปัญญา

จินตมยปัญญา จินตมยปัญญาก็ใคร่ครวญเข้าไปๆ พอใคร่ครวญเข้าไปๆ มันมีเหตุผลไง ความผิดความถูกขึ้นมามันจะเทียบเคียงกันว่า ความผิดและความถูก ถ้าเราทําถูกต้อง กับเราทําผิดแล้วมันจะให้ผลเราขนาดไหน นี่จินตมยปัญญาจะย้อนกลับเข้ามา ย้อนกลับเข้ามาถึงว่าความผิดความถูกเข้าไปเป็นอย่างไร มันจะมีการเห็นโทษไง ถ้าเห็นโทษ มันก็จะทําคุณงามความดีขึ้นมาบ้าง เพราะความเห็นโทษ ถ้ายังไม่เห็นโทษ ไม่เห็นโทษมันก็ต้องพอใจกับตัวมันเอง เพราะมันไม่เห็นโทษ ไม่เห็นโทษ กิเลสมันต้องเต็มที่ของมันไป

แต่เพราะความเห็นโทษของมัน เราถึงว่าพอเห็นโทษขึ้นมามันจะทําให้เราไม่ทําอีก นี่ฝืนตน ฝืนตน นี่จินตมยปัญญา ภาวนามยปัญญายังไม่เกิดขึ้นมาจากการกระทําของเรา

ภาวนามยปัญญา นี่ภาวนามันไม่เกิด ภาวนามยปัญญาเกิดไม่ได้ เกิดไม่ได้เพราะว่าเครื่องมือไม่พร้อมไง เหตุปัจจัยจะให้เกิดภาวนามยปัญญามันเป็นไปไม่ได้

ถึงเวลาครูบาอาจารย์สอน สอนให้ทําความสงบก่อน เริ่มต้นต้องทําความสงบก่อน ปัญญาทางโลก แผนที่อะไรก็ต้องวางไว้ก่อน แผนที่นั้นเป็นแผนที่ส่องชี้ทางไปถูกต้องหมด แต่เราเข้าถึงไหม จินตมยปัญญาก็เป็นจินตมยปัญญา ก็ยังเป็นปัญญาที่ว่าเราคิด เราเห็น เราจินตนาการไป ก็เพียงแต่เห็นโทษเห็นภัยของความคิดนั้น แต่มันก็ยังไม่สามารถจะเข้าถึงจุดทําลายได้ไง

ชีวิตเราเกิดมาเป็นมนุษย์ เกิดมาเป็นมนุษย์ในชีวิตนี้มันก็เหมือนกับเราอยู่บนภูเขานํ้าแข็ง ภูเขานํ้าแข็งมันโผล่ขึ้นมาจากนํ้า ส่วนหนึ่งที่โผล่จากนํ้าเป็นส่วนเล็กน้อยมาก แต่ภูเขาทั้งลูกจมอยู่ในนํ้า ชีวิตนี้ก็เหมือนกัน ชีวิตนี้ไง ส่วนที่เราเกิดเป็นมนุษย์นี้เหมือนภูเขานํ้าแข็งที่โผล่ขึ้นมาจากนํ้า มันมีความเป็นภพของมนุษย์ ภพของมนุษย์นี่ภพข้างนอกนะ เพราะเกิดเป็นมนุษย์ เหมือนกับโผล่ขึ้นมาจากนํ้าส่วนหนึ่ง แต่ส่วนที่จมอยู่ มันเหมือนนิสัยไง ภวาสวะคือภพของใจ เห็นไหม

กิเลสสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ นี่ภพของใจก็มีอยู่ มีอยู่ส่วนที่ว่ากิเลสอาศัยตรงนั้นน่ะ นี่มันอาศัยอยู่ เราอาศัยอยู่ว่า เหมือนกับภูเขานํ้าแข็ง เหมือนโลกที่เราอาศัยอยู่ ส่วนที่โผล่ขึ้นมา ความเห็นเราก็เหมือนกัน ส่วนที่โผล่ออกมา ส่วนที่คิดได้แค่นั้นเอง ภวาสวะไง ส่วนที่จมอยู่ในนํ้าแข็งอีกมหาศาล เห็นไหม ถึงได้ต้องทําความสงบ

นี่ทําความสงบๆ กําหนดพุทโธๆๆ เข้าไปเพื่อให้จิตนี้สงบไง ทําใจให้เป็นสมถกรรมฐานให้ได้ งานส่วนแรกของผู้ที่จะเข้าถึงธรรมต้องมีสมถกรรมฐานก่อน ถ้าไม่มีสมถกรรมฐาน คิดขนาดไหนก็เป็นแผนที่ เป็นความคิดโลก เป็นความคิดที่เอาดินนี้เข้าไปปกปิดธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งนั้นเลย

ธรรมนี้เป็นของประเสริฐของเลอเลิศอยู่แล้ว แต่ความคิดความเห็นของเราเข้าไปคัดค้านกับธรรมอันนั้นไง พอคัดค้านหรือว่าเข้าไปปกปิด คือความเห็นของตัว จะใครคัดค้านได้ ความคิดความเห็นภายในมันก็ไปตามเต็มที่ของความคิดนั้น ความคิดของเรา เพราะมันอยู่ภายในใช่ไหม มันจะในที่ลับที่แจ้งขนาดไหน ความคิดอยู่ในหัวใจมันก็คิดของมันตลอดไป นี่มันปกคลุมไปเลย

“ธรรม” ใจเท่านั้นสัมผัสธรรม ถ้าใจที่มีธรรมจะมีวิหารธรรม มีความสุข แต่ใจนี้มันมี ด้วยความมีกิเลสอยู่ในหัวใจ มันก็เผาให้ร้อน อยู่บนภูเขานํ้าแข็งคิดว่าจะเย็นมันก็ร้อน มันให้ความทุกข์กับตัวเอง เห็นไหม ถึงว่ามันเย็นไม่ได้ ถึงกําหนดพุทโธๆๆ เข้าไป

พุทโธๆ เรากําหนดพุทโธเข้าไป เหมือนกับนักไต่เขา นักไต่เขาไต่แล้วไต่ขึ้นไปถึงข้างบน มันก็ถึงสุดยอด มันก็เป็นที่พักได้ แต่ในเมื่อยังผูกตัวอยู่ หรือโรยตัวจากเขาลงมา นี่กําหนดพุทโธๆๆ ธัมมานุสติก็ได้ ธัมโม สังโฆ กรรมฐาน ๔o ห้อง วิธีการใดวิธีการหนึ่ง กรรมฐาน ๔o ห้อง ทําถึงความสงบทั้งหมด สมถกรรมฐานยังแบ่งถึง ๔๐ ห้อง ๔๐ วิธีการที่จะทําให้เข้าไปถึงความสงบของใจ ถึงความสงบของใจ ถึงฐานของภวาสวะ ถึงที่ทํางาน ถึงภูเขานํ้าแข็งที่มันจมอยู่ในนํ้า

ส่วนที่จมอยู่ในนํ้านี้มหาศาลเลย นี่คือสันดาน นี่คือกิเลส นี่คือความที่ว่ามันสะสมไว้ในใจของเราที่มันจมอยู่ในนํ้าไง แล้วเราอยู่บนภูเขานํ้าแข็ง แค่ลอยตัวอยู่บนภูเขานํ้าแข็ง เราจะไปดัดแปลงตนเองได้อย่างไร เราจะชําระกิเลสได้อย่างไร

โรยตัวลงมาก็เหมือนกัน โรยตัวจากความสูงลงมาให้ยืนอยู่บนพื้นให้ได้ ถ้าตัวของเรายืนอยู่บนพื้นได้ ตีนของเรายืนอยู่บนพื้น เราจะมีโอกาสทํางานไง ทํางานบนพื้นดินทํางานได้ง่ายกว่า กับทํางานอยู่บนอากาศที่เอาเชือกผูกตัวไว้

นี่เหมือนกัน พอจิตนี้กําหนดพุทโธๆ เข้าไป การกําหนดพุทโธๆ เข้าไป อาการของใจมันต้องมี เราว่าความสงบ ความสงบเล็กน้อย ความสงบมาก นี่มันลงไม่ถึงฐีติจิตไง มันไม่รวม จิตนี้ไม่รวมขึ้นเป็นตัวมันเองเป็นอิสรเสรี ความเป็นอิสรเสรีของใจมันพ้นจากความคิดความปรุงของเรา ความคิดความปรุงของเราที่เราว่าเราคิด เรารู้ เราฉลาดนั่นน่ะ มันเอาความคิดอันนี้ มันคิดเข้าข้างตัวเอง มันถึงว่าเป็นความสกปรก ไม่ให้ตัวเองเป็นอิสระ ความที่ไม่เป็นอิสระนี้มันถึงไม่มัชฌิมา ไม่มัชฌิมามันถึงไม่เห็นสภาวะตามความเป็นจริงไง แต่ก็ต้องกําหนดสมถกรรมฐานเข้าไป เห็นไหม สมถกรรมฐานเข้าไปเพื่อให้จิตนี้เป็นกลาง จิตนี้ให้เห็น ให้เห็นสิ่งใด? ให้เห็นความสงบ

“เห็น” ไม่ใช่เห็นสิ่งข้างนอกนะ เห็นเป็นนิมิตเป็นอะไร มันเป็นทางผ่านไง เราจะไปทาง เราจะเดินทางไป สิ่งที่เป็นข้างทางมันจะมีให้เราเห็นภาพต่างๆ ที่จะชวนให้เราแวะเราเวียนมากมายเลย เราไม่ต้องการ เราต้องไปให้ถึงจุดหมายปลายทางของเราให้ได้ ความปรารถนาของเราก็ต้องการให้ใจเราสงบก่อน

ใจเราสงบนี้เป็นสมถกรรมฐาน สมถกรรมฐานนี้เป็นงานนะ งานอันเอกเลย เพราะว่าจิตได้ดื่มกินความสงบไง จิตสัมผัสกับความสงบ เห็นไหม สมถกรรมฐาน ใจนี้มันเป็นฐานการงาน ฐานที่ตั้ง ถ้าไม่มีฐานที่ตั้งการงาน มันจะไปทํางานได้อย่างไร งานอะไรล่ะ? งานในวิปัสสนาไง ถ้าวิปัสสนาเกิดขึ้น เห็นไหม เห็นในอะไรถึงว่าเป็นวิปัสสนา นี่สมถกรรมฐานกับวิปัสสนากรรมฐานมันต่างกันตรงนี้ไง ถ้าไม่มีสมถะ เป็นวิปัสสนาไปไม่ได้ มันก็เป็นแผนที่โลกเท่านั้น เป็นความคิดของโลกล้วนๆ เลย

โลกของเราคิด เราคิดในหมู่เรา ปัญญาอย่างนี้ปัญญาชําระกิเลสไม่ได้ ปัญญาอย่างนี้ถ้าเป็นตามหลักของศาสนาก็เป็นแค่สัญญาไง สัญญาคือความจําได้หมายรู้ สัญญานี้เป็นระบบออกมา เราศึกษามาเป็นระบบออกมา ระบบทุกอย่างเป็นสัญญา จัดรูปแบบขึ้นมา มันหลอกกันตั้งแต่ความคิดของเราเอง ก็อปปี้มา สัญญาจําความหมายมา กิเลสมันหัวเราะเยาะ เราว่าเราจะหาธรรมาวุธเข้าไปชําระกิเลส กิเลสมันหัวเราะเยาะเลย มันหัวเราะเยาะแล้วมันหลอกเราอีกด้วยนะ “ต้องเป็นอย่างนั้น ต้องเป็นอย่างนั้น”

พอจิตเราสงบเข้าไป เราอยู่บนอวกาศ เราอยู่บนอากาศ เราผูกเชือกโรยตัวลงมา จะลงมาถึงฐานที่ตั้งที่ควรแก่การงาน เรายืนอยู่นั่น ขาเราก็สามารถที่จะแตะกับภูเขาได้ ทรงตัวอย่างไรก็ได้ การทรงตัวอยู่บนภูเขาที่เรายังโรยตัวลงมาไม่ถึงตีนเขา ตีนนี้ก็แตะถึงตัวภูเขาเหมือนกัน แล้วมันจะพลิกแพลงได้ เอียงซ้ายเอียงขวาก็ได้ จะทําให้ตัวเบาอย่างไรก็ได้ จะตีลังกาอย่างไรก็ได้

จิตนี้ก็เหมือนกัน เวลาทําใจให้สงบเข้าไป ความเห็นเป็นนิมิตต่างๆ ความรู้สึกต่างๆ เป็นความว่าง ความเห็นต่างๆ มันเป็นได้ ความเป็นอันนั้นเป็นสมถะทั้งหมด จิตนี้จะพิสดารขนาดไหนมันก็เป็นในวงของสมถกรรมฐาน ในวงของสมถะไง ความสงบเข้าไปมันเป็นปีติ พอเป็นปีติมันก็มีมหาศาล ปีติลึกลํ้าขนาดไหน ปีติขนาดว่าส่งออกรู้วาระจิตต่างๆ นี้ก็เป็นแค่ปีติ มันอยู่ในวงของสมถะทั้งหมด มันไม่ใช่ในวงของวิปัสสนา นี่ความเห็น เห็นรูปแบบเข้ามา ความเห็นเป็นนิมิตต่างๆ ความไปรู้ไปเห็นถึงว่าไม่ใช่วิปัสสนา

วิปัสสนามันต้องวิปัสสนาในกาย เวทนา จิต ธรรม เห็นไหม จิตนี้สงบเข้าไปถ้าเห็นกาย ถ้าไม่เห็นกาย ครูบาอาจารย์จะสอนแต่เฉพาะเรื่องของกาย เพราะกายนี้เป็นภาพใหญ่มาก กายนี้ การเห็นกายนี้เห็นยากมาก การเห็นกายเหมือนกับการยกขึ้นวิปัสสนา การเห็นกาย เพราะเห็นด้วยตาของธรรม กับเห็นด้วยตาของตาเนื้อจะต่างกันมาก ผู้ที่ปฏิบัติตรงนี้สําคัญที่สุด ถ้าการเห็นกายจะขนพองสยองเกล้า ความเห็นต่างๆ ที่เคยเห็นมานั้นหลุดมือไปหมด

ความเห็นเป็นนิมิต ความเห็นรูปแบบต่างๆ เห็นกายนี้ก็เป็นนิมิต เห็นจากตาธรรม แต่การเห็นกายมันสะเทือนถึงหัวใจ ยกขึ้นวิปัสสนาได้ ยกขึ้นวิปัสสนา เหมือนกับว่าเรามีปัญหากันในเรื่องของแง่กฎหมาย เราต้องฟ้องศาล ศาลนั้นรับฟ้องหรือไม่รับฟ้อง ถ้าไต่สวนมูลฟ้อง มีเหตุของมูลฟ้อง นั่นศาลก็จะรับฟ้อง

การเห็นกายก็เหมือนกัน เห็นด้วยนิมิตต่างๆ เห็นด้วยกาย ความเห็นนิมิตมันยังไม่สะเทือนถึงใจ แต่ถ้าเห็นกายด้วยตาธรรมนะ มันสะเทือนถึงใจ มันจะขนพองสยองเกล้า นั่นน่ะเป็นการบอกว่านั่นศาลรับฟ้องแล้ว ไต่สวนมูลฟ้องคือการเห็นกายนั้น เห็นตามความเป็นจริง ไต่สวนมูลฟ้องแล้วศาลนั้นรับฟ้อง ยกขึ้นวิปัสสนา นั่นน่ะ วิปัสสนาตรงนั้นไง

ถ้าเป็นความเห็นต่างๆ ข้างนอกที่ยังไม่สะเทือนถึง มันไม่ยกขึ้นวิปัสสนา อันนั้นมันเป็นในวงของสมถะ วงของสมถะคือความสงบของใจ ใจสงบแล้วมันถึงจะเห็นสถานะ การเห็นนั้นถึงจะเป็นความจริงขึ้นมา แต่ในเมื่อการทําใจสงบเฉยๆ เรายังปฏิบัติในทางกายใช่ไหม ถ้าพิจารณาจิตล่ะ

การพิจารณาจิตก็ได้ พิจารณาจิตคือพิจารณาความคิด ขันธ์ ๕ ไง ขันธ์ ๕ นี้เป็นความคิด พิจารณาความคิด แต่ครูบาอาจารย์ส่วนใหญ่จะไม่ค่อยสอนตรงนี้เพราะมันจะฟั่นเฝือได้ มันจะออกไปในทางความเห็นของทางโลกไง เราพิจารณาอยู่ เราใช้ปัญญาอยู่นี่มันก็เป็นความคิดเหมือนกัน เราก็ว่าความคิดนี้เป็นความคิดแล้วไง เห็นไหม

ทําความสงบอยู่ ใช้ปัญญาอบรมสมาธิก็ได้ สมาธิอบรมปัญญาก็ได้ ในขอบเขตของอันนี้เป็นสมถะทั้งหมด เป็นสมถกรรมฐานทั้งหมดเลย สมถกรรมฐานคือทําความสงบของใจ ถ้าใจยังไม่สงบ ความคิดต่างๆ นี้จะเป็นโลกทั้งหมด จะเป็นโลกียะทั้งหมด จะเป็นในวงของการทําความสงบเข้ามาให้ใจมันสงบ ถ้าใจไม่สงบ มันก็มือสกปรกทํางานไป งานนั้นก็เป็นของสกปรกไปทั้งหมด

ความคิดนี้ยังไม่เป็นตัวของตัวเอง ความคิดนี้ยังไม่เป็นอิสระ ความคิดนี้ยังมีกิเลสบังคับขับไสอยู่ ความคิดต่างๆ นี้ต้องเป็นความคิดของกิเลสทั้งหมดที่จะให้เกาะเกี่ยวอยู่กับในโลก แต่ในเมื่อเราจะทําความสงบเข้าไป ความสงบในหลักของศาสนานี้มันมหัศจรรย์ตรงนี้ไง

ก่อนที่ว่าองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะตรัสรู้ธรรมก็ได้ศึกษากับลัทธิต่างๆ มาก่อนแล้ว ก่อนที่จะออกแสวงหาโมกขธรรม ไปแสวงหาลัทธิต่างๆ ก็มีการสอนทําความสงบ การทําใจให้สงบไง อยู่ในวงของสมถะ แต่เขาว่าเขาเป็นศาสดากัน แล้วในเมื่อเป็นศาสดากัน ความคิดในความคิดอยู่ที่ว่าเขาคิดว่าเป็นศาสดา คําสอนของเขามันก็วนอยู่ในวัฏฏะ

แต่ในเมื่อองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้เป็นผู้ที่พ้นออกไปก่อน เป็นผู้ถึงธรรมก่อน วิหารธรรมในหัวใจเต็มหัวใจแล้ว ถึงได้สั่งสอนออกมา สอนคนก็ดูจริตนิสัย จริตนิสัยที่ว่า ผู้ที่ใช้ปัญญา ภูเขานํ้าแข็งที่มันจมอยู่ในนํ้า สันดานคือการสะสมของใจที่เกิดๆ ดับๆ มาแต่ละภพแต่ละชาติไม่เหมือนกัน การสะสมมาจะทําความสงบด้วยกําหนดพุทโธๆ อย่างเดียว ดวงใจบางดวงทําอย่างนั้นแล้วมันเป็นไปไม่ได้ คือว่ามันขัดข้อง มันไม่มีความสงบอย่างนั้น เพราะความเคยชินอันนั้นไม่มี ก็ให้ใช้ความคิด

ภูเขานํ้าแข็งจมอยู่ในนํ้าทะเลทั้งหมดเลย เราจะเปิดนํ้าทะเลออกให้ภูเขานํ้าแข็งโผล่ขึ้นมาให้เราเห็นทั้งลูก เราจะทําอย่างไร

ใช้ความคิดวิดนํ้าๆ ออกไป ความคิดนี้ก็คิดวนไปในโลกียะนี่แหละ ในโลกียะคือในความคิดโลกของเรา คิด ความคิดนี้คิดเข้าไปๆ ความคิดนี้คิดแบบขันธ์ ๕ คิดเข้าไป แต่สติสัมปชัญญะจะพร้อมเข้ามา เพราะเราตั้งใจคิดเพื่อจะให้หยุดคิด เราไม่ใช่คิดจนกว่าจะไม่มีสถานี ไม่มีป้ายจอด ความคิดของเราคือความมุ่งหมายของสมถกรรมฐาน

ในเมื่อเรากําหนดพุทโธๆ โรยตัวลงมานี่มันเสียว มันกลัวที่สูง มันทําไปไม่ได้ เราก็ใช้วิดนํ้าออกจากภูเขานํ้าแข็งนั้นแทน วิดนํ้าออกจากทะเลทั้งทะเลจะวิดไหวหรือ เราต้องหาทางกั้น ทําทํานบกั้นนํ้าทะเลขนาดไหน แล้ววิดส่วนที่จมภูเขานั้นออกมา วิดส่วนที่เราพอจะวิดได้ไง

ปัญญาก็เหมือนกัน คิดขนาดไหน ที่มันจะทําความสงบให้เราได้ คิดเทียบไปสิ ความเป็นอยู่ของโลกเป็นความทุกข์ การเกิดนี้ก็เป็นความทุกข์ ความคิดเกิดๆ ดับๆ ในหัวใจนี้ก็เป็นความทุกข์ ความทุกข์ที่ให้ความเจ็บปวดแสบร้อนในหัวใจนี้มันควรหรือ แต่ทําไมถึงต้องคิดล่ะ เพราะให้ความคิดนี้มันหมุนตัวออกไป นี่วิดนํ้าไง วิดนํ้าออกไปๆ

ความคิดนี้เป็นขันธ์ ขันธ์นี้ครอบคลุมใจไว้ ขันธ์ ๕ นี้ไม่ใช่จิต มันเกิดจากอาการของจิต ความที่เป็นขันธ์ ๕ คืออารมณ์ที่ความคิดคิดอยู่นี่ ความคิดนี้เกิด รูปของความคิด เวทนา ความพอใจ แบ่งแยก วิญญาณ ความรับรู้ สังขารปรุงไป รูปของจิตเกิดขึ้น หมุนไปๆ นี่มันก็หมุนไป

หมุนไปโดยที่ความคิดที่มันเร่าร้อน สติก็ตามไปๆๆ ทํานบปิดขึ้นเรื่อยๆ ทํานบกั้นเข้าไปเรื่อยๆๆ แล้ววิดนํ้าออกๆ นี่มันหมุนไปๆ หมุนไปจนมันเหนื่อย มันคิดเข้ามากๆ เข้า มันต้องหยุดคิดได้ หยุดคิดด้วยความที่ว่ามันเบาตัวลงเอง หนึ่ง ด้วยพลังงานอะไรก็แล้วแต่ที่ใช้ไปแล้วมันจะอ่อนตัวลง กับสติสัมปชัญญะนี้คอยดู เห็นไหม

แต่เดิมความคิดนี้เป็นความคิดที่เหมือนกับท่อนซุงที่ใหญ่มากที่ทับถมตัวเราขึ้นมา เราสู้ไม่ได้ เราเลาะ เราพยายามถากให้มันเล็กลงๆๆ จนกว่าเราสามารถพลิกแพลงได้ ความคิดก็เหมือนกัน เราตามดูๆ จนกว่าว่าเราควบคุมความคิดได้ เห็นไหม มันหยุดเอง หนึ่ง เราก็เห็นความสงบ เออ! ปล่อยวาง ถ้ามันสงบไม่ได้ มันหยุดไม่ได้ เราใช้สติตามไปๆ ความคิดนี้ต้องหยุดโดยธรรมชาติของมัน แล้วสติก็สืบต่อไป ความที่มันหยุดคิดอันนั้นเป็นสมถกรรมฐาน

นี่ใช้ปัญญาออกไป ใช้ความคิดออกไป นี่สมถกรรมฐานเกิดขึ้น สมถกรรมฐานเกิดขึ้นด้วยปัญญาความคิด ปัญญาอันนี้มันชําระกิเลสไม่ได้ ปัญญาของโลกนี้ชําระกิเลสไม่ได้ ความคิดของโลกอันนี้ชําระกิเลสไม่ได้ แต่ถ้ามันปล่อยวางๆ เข้าเรื่อยๆ มันก็ต้องถึงภวาสวะ ถึงภพ ถึงกรรมฐาน ถึงสมถกรรมฐาน ถึงสมถะคือความสงบของใจ พอหยุดคิดๆๆ ความหยุดคิดนี้บ่อยเข้ามันจะปล่อยเอง การปล่อยนี้เป็นในวงของสมถกรรมฐานนะ เป็นปัญญาอบรมสมาธิ

ความเคลื่อนไหว ความเหยียดคู้ไปนี่ตามรู้ตลอดๆ แล้วมันจะปล่อยๆๆ อันนี้เป็นในวงของสมถะทั้งหมด จะกําหนดพุทโธๆ เขาหาว่าหลับหูหลับตาอยู่ ว่าโง่เง่า ว่าคนทําความสงบอยู่นี้ไม่ยอมรับรู้ ไม่ยอมสู้โลก เป็นคนที่หลบ เป็นคนไม่สู้...นี่แหละนักรบ เพราะต้องการอาวุธ ต้องการสิ่งที่จะต่อสู้กับกิเลส

ความคิดที่ว่าจะเป็นความคิดเป็นโลกเลย ความคิดที่เป็นปัญญาเลย ชําระกิเลสเลย อันนั้นมันเป็นความคิดของโลกเขา มันก็เป็นในวงสมถะเหมือนกัน แต่เข้าใจว่าวงอันนี้ ความคิดอันนี้เป็นวิปัสสนา ถ้าเข้าใจว่าเป็นวิปัสสนา มันก็คิดไป

เหมือนกับตัวเราลอยอยู่ โรยตัวลงมาจากภูเขา เราอยู่บนเชือกผูกกายอยู่นี่ เราจะพลิกแพลงอย่างไร ตีลังกาอย่างไรก็ได้ พอตีลังกามันอยู่บนอากาศ เพราะเชือกโรยตัวลงมาจากภูเขาต้องการให้ถึงพื้น พุทโธๆ ลงมา เห็นไหม ผ่านนิมิต ผ่านความเห็น ผ่านต่างๆ สิ่งที่ว่าความว่างความสงบชั่วคราวเป็นขณิกสมาธิ เป็นปีติ เป็นความสุข มันผ่านมาเรื่อยๆ ความผ่านอันนี้ออกมา ถ้าจิตทําความสงบเข้าไปๆ มันจะผ่านอันนี้มา เราไม่ไว้ใจ จนกว่าเราจะเห็นกาย จนจะไต่สวนมูลฟ้อง จะยกขึ้นฟ้องได้ เห็นไหม ถึงเป็นวิปัสสนากรรมฐาน

ความคิดนี้ก็เหมือนกัน มันปล่อยวาง โล่ง ปล่อยวางนะ มันจะปล่อย ถึงเวลาใช้ปัญญาอบรมสมาธินี้มันจะปล่อย ความคิดมากๆ เข้าจะปล่อย ความปล่อยอันนั้นมันก็เหมือนกับที่เราโรยตัวอยู่บนอากาศ มันเป็นความสงบชั่วคราวไง เป็นความว่าง ความปล่อยชั่วคราว ความปล่อยนี้มันปล่อยมันว่างด้วยปัญญาอบรมสมาธิ มันเป็นวงของสมถะทั้งหมด มันไม่ยกขึ้นวิปัสสนา

การยกขึ้นวิปัสสนามันต้องเห็นจิต ตัวของจิต ถ้าพิจารณาจิตเข้ามา เป็นปัญญาอบรมสมาธิเข้ามานี้มันจะพิจารณาใจนะ พิจารณาใจ มันต้องจับจิตได้ เหมือนกับการที่ว่า สมาธิอบรมปัญญา จิตสงบแล้วเห็นกาย มันสะเทือนถึงหัวใจไง จับจิตได้นี้ก็สะเทือน จับจิตได้คือจับอาการที่มันหลอกๆ จับอาการหลอกของจิตไง

อย่างเริ่มต้นเราพิจารณาเข้ามานี้มันปล่อยวางเข้ามา ปล่อยวางเข้ามาจนจับต้องตัวเองได้ แล้วจับต้องตัวเองได้ สะเทือนถึงหัวใจ ความสะเทือนถึงหัวใจ เห็นไหม ฟ้องศาล ฟ้องศาลไต่สวนมูลฟ้องไง ถ้าไต่สวนมูลฟ้องมันสะเทือนหัวใจมาก กับความปล่อยวางเข้ามานั้นต่างกัน การพิจารณาเข้ามา ปล่อยวางเข้ามา ปล่อยวาง นั้นเป็นวงของสมถะทั้งหมดเลย ถ้าไม่มีตรงนี้ ไม่มีการจับต้องกายและจิตได้ ไม่ใช่วิปัสสนา

สมถกรรมฐาน เป็นวงของสมถกรรมฐานทั้งหมด วิปัสสนากรรมฐานต้องพิจารณากาย เวทนา จิต ธรรม ถึงเป็นวิปัสสนากรรมฐาน มันจะเดินไปด้วยกัน พร้อมกันระหว่างสมถกรรมฐานกับวิปัสนากรรมฐาน แต่เริ่มต้นมาต้องทําสมถะเข้ามาก่อน

ถ้าเป็นสมาธิอบรมปัญญา ชัดๆ ทําง่ายๆ เลย กําหนดเข้ามาเลยๆ ทําง่ายเพราะเหมือนกําปั้นทุบดิน มันจับต้องง่าย มันเป็นหลักใหญ่ แต่ถ้าเป็นปัญญาอบรมสมาธินี้มันเป็นความคิด มันฟั่นเฝือง่าย ครูบาอาจารย์ส่วนใหญ่ไม่สอน ไม่สอนนะ ให้ทําสมาธิอบรมปัญญาทั้งหมด

แต่ถ้าในเมื่อเราทําไม่ได้ เราทําไม่ได้ เราเป็นผู้มีการศึกษามาก เรามีความคิดมาก เราต้องใช้ปัญญาอบรมสมาธิเข้ามา แต่ต้องเข้าใจว่าเป็นปัญญาอบรมสมาธิตลอด หมุนเข้าไปๆๆ หมุนเข้าไปให้มันปล่อยวางเข้าไป ปล่อยวางอันนี้เป็นการปล่อยวางชั่วคราวๆๆ ทั้งหมด มันไม่ใช่วิปัสสนาหรอก มันเป็นวงของสมถะทั้งหมด ปล่อยวางไปเรื่อย ปล่อยวางไปเรื่อย

เพราะปล่อยวางไปเรื่อยแล้วเรามีสติพร้อมเข้าไปใช่ไหม เหมือนกับคนทํางาน ตั้งใจทํางาน พยายามจดจ่ออยู่ในงานนั้น การจดจ่อ การเฝ้าดูอยู่ ต้องพบ ต้องเห็นตัวของจิตได้ ตัวของจิตนั้นคือสัจจะ คือความจริงของตัวขันธ์ ๕ ไง

อาการที่ว่าเราพิจารณาขันธ์ ๕ ที่ว่าใช้ปัญญาของโลกเข้ามานั้นมันเป็นเงาทั้งหมด เงาคือผลของตัวเราที่ยืนอยู่แล้วมีเงาใช่ไหม อาการของใจที่แสดงตัวออกด้วยความเร่าร้อนมันแสดงตัวออกไป แต่เราได้ผลแต่เงาของมัน เราได้แต่วิบากความเห็นของขันธ์ ๕ ที่มันปรุงแต่งออกไปแล้วเป็นอารมณ์มาเป็นความทุกข์

แต่วิปัสสนาเข้าไปแล้ว วิปัสสนาเข้าไป วิปัสสนาจนตัวจับจิตได้ คือตัวจับขันธ์ ๕ ได้ ถ้าจับขันธ์ ๕ ได้ ขนพองสยองเกล้า เหมือนกัน ถ้าถึงการไต่สวนมูลฟ้องอันนี้แล้ว ไต่สวนมูลฟ้องแล้วศาลรับฟ้อง หมายถึงการจับใจได้ จับใจได้ต้องวิปัสสนา สมาธิอบรมปัญญา การจับกายได้ก็ยก ก็ไต่สวนมูลฟ้องเหมือนกัน นี่มันเหมือนกันตรงนี้

ถึงว่าวิปัสสนากรรมฐานต้องเริ่มต้นจากการเห็นกายและเห็นจิต แล้ววิปัสสนาไป วิปัสสนาไป วิปัสสนาไปยังต้องใช้ปัญญา ปัญญาขณะที่วิปัสสนานี้ไม่ใช่ปุถุชนเสียแล้ว เป็นกัลยาณชน กัลยาณชนผู้ที่ทําความสงบได้ มีสมถกรรมฐาน มีสมถะ ใจนี้เป็นพื้นฐานตั้งมั่น

แต่ถ้าทางโลกเขาทํางานไป เขาใช้สติใช้ปัญญาพอสมควร เขาก็ทําของเขาไป ความพลั้งเผลอของเขาก็ไม่มีความผิดพลาดขนาดที่ทําให้เขาคอขาดบาดตาย แต่ถ้าเราจะเป็นนักปฏิบัติธรรม ปัญญาอันนี้ที่ว่าภาวนามยปัญญามันจะเกิด เกิดจากตรงนี้เป็นมูลเหตุมูลฐาน มูลฐานของสมถกรรมฐาน แล้วเป็นพื้นฐาน เป็นสัมมาสมาธิ เห็นไหม สัมมาสมาธิในมรรคองค์ ๘ มรรคองค์ที่ ๘ นั้นเสริมขึ้นมา พอเสริมขึ้นมา ถึงได้แยกออกไปเป็นวิปัสสนา เป็นโลกุตตระไง งานตรงนี้เป็นงานของโลกุตตระ งานจะพ้นจากโลก

โลกียะทั้งหมดที่เป็นในวงของสมถะนี้เป็นโลกียะล้วนๆ ทําขนาดไหนมันก็เวียนตายเวียนเกิดในวัฏวนนี้ ไม่พ้นจากวัฏวนไปได้ แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าใช้ปัญญาตัวนี้ต่างหาก ปัญญาในมรรคอริยสัจจัง ความดําริชอบไง ความดําริจะออกจากกิเลสมันต้องเริ่มดําริออกจากตรงนี้ ตรงที่ว่ายกขึ้นวิปัสสนานี้ พร้อมกับมันต้องมีสัมมาสมาธิ มีความดําริชอบ ความเห็นชอบ วิปัสสนาเข้าไป วิปัสสนากายก็ได้ วิปัสสนาจิตก็ได้ นี้คือยกขึ้นวิปัสสนา

ยกขึ้นวิปัสสนานี้สําคัญที่สุด ถ้าไม่มีการยกขึ้นวิปัสสนา มันวนอยู่ในวัฏฏะ เราก็จะวนไปในวัฏฏะนี้โดยที่เราไม่เข้าใจอะไรเลย เราเห็นแต่ความว่าง ความเวิ้งว้าง ความเป็นไปของจิตนี้ทั้งหมดเลย จิตมันวนกับจิต มันคลุกเคล้ากันอยู่ในกิเลสนั้น แต่เรามองไม่เห็น

แต่ถ้าพอเห็นกายกับเห็นจิตนี้ก็หลุดมือไปอีกนะ ผู้ที่ไม่มีวาสนา หลุดมือไปหมายถึงวิปัสสนาไปไม่ไหวไง เดินไปไม่ได้ ถึงว่าผู้ที่เจริญแล้วเสื่อมมีมากเลย เจริญเข้าไปแล้วเสื่อม เจริญเข้าไปแล้วเสื่อม นี้คือปากทางนะ การเห็นกายและจิตนี้คือปากทาง ปากทางเข้าถึงกระแสของพระนิพพาน ยังต้องเดินอีกยาวไกล นี่คือแค่บาทแค่ฐาน เรามีบาทมีฐาน เราจะก้าวเดินเข้าไปให้ได้ไง แต่ถ้าก้าวไปแล้วจิตเสื่อม จิตเห็น เห็นแล้วหลุดมือไป หลุดมือไปนี่ไง

จากใจดวงหนึ่งให้อีกใจดวงหนึ่ง จากใจดวงหนึ่งนะ ครูบาอาจารย์ถึงสอน พยายามสอน เน้นสอนพวกเรา พวกที่เริ่มจะหัดวิปัสสนากัน แต่วิปัสสนาแล้วก็ต้องวิปัสสนาให้ถูก วิปัสสนาให้ถูกจะทําให้เราพ้นจากกิเลสได้เป็นชั้นๆๆ เข้าไป พ้นจากกิเลสได้ ทําเพื่อให้พ้นจากกิเลส ไม่ได้ทําเพื่อเสริมกิเลส

ถ้าทําเสริมกิเลส เราก็ทําไปๆ เหมือนดินพอกหางหมู ดินพอกหางหมูนั่นน่ะ หนักไปเรื่อยๆๆ ว่าเราประพฤติปฏิบัติๆ แล้วมันก็หนักไปเรื่อยๆ จนกว่าหางหมูนั้นพอกไปด้วยกิเลสทั้งหมด แต่นี้เราทําสมถกรรมฐานเข้ามา นั่นล่ะมันจะเลาะออกไปเรื่อย หางหมูจะไม่ติดด้วยดิน หางหมูนั้นจะสะอาดอยู่ตลอดเวลา ดวงจิตนี้เป็นอิสระไง

ถ้ามันเสื่อม มันเสื่อมมา พยายามตั้งใจนะ จิตเสื่อมนี้เป็นปกติ การเดินขึ้นไปมันต้องก้าวพลาด ก้าวพลาดกันมาเป็นประจํา ไม่มีใครก้าวเดินแล้วถูกต้องไปหมด ผิดเป็นครู ถูกก็เป็นครู พยายามฝึกฝนเข้าไป ถ้ามันเสื่อมลงมา จิตเสื่อมทําอย่างไร จิตเสื่อม อย่าไปอาลัยอาวรณ์กับสิ่งที่เราเกิดขึ้นมาแล้ว สิ่งอาลัยอาวรณ์กับผล ส่วนใหญ่จิตที่เสื่อมเพราะคนหวังแต่ผลไง คนไม่สร้างเหตุ

เรากําหนดพุทโธ เรากําหนดพุทโธตลอดไป ถ้าเรากําหนดพุทโธด้วยสมาธิอบรมปัญญา ถ้าเรากําหนดพุทโธไม่ได้ เราใช้ปัญญาหมุนอยู่ เราก็ต้องพยายามใช้ปัญญาใคร่ครวญตลอดเวลา ใคร่ครวญพร้อมสติเข้าไป ทําแค่นี้ มีสติสัมปชัญญะอยู่แค่นี้ มีสติ ความรับรู้อยู่ พุทโธๆๆ จนจิตมันจะสงบเข้ามา เพราะมันเคยเห็นกายแล้วมันจะเข้าหากายเอง ยกขึ้นหากายเอง

จิตสงบ จิตนี้พิจารณาจิตเข้า ปัญญาอบรมสมาธิ กําหนดปัญญาหมุนเข้าไปๆ ปัญญาคิดไง คําว่า “หมุน” คือคิดในขันธ์ แยกแยะความผิดความถูกของเราตลอดเวลาเข้าไป ไม่หวังผล ถ้าหวังผล เป็นตัณหาซ้อนตัณหา จิตใต้สํานึก ใต้ภูเขานํ้าแข็ง สันดานนั้นมันต้องการอยู่แล้ว ความมักง่าย การชุบมือเปิบ โดยธรรมชาติของกิเลสเป็นอย่างนั้น ความอยากสะดวกอยากสบาย แล้วก็พยายามจะเอาผล แล้วก็จะเสื่อมไปต่อหน้าต่อตา ความเสื่อมไปต่อหน้าต่อตาเพราะว่าเราไปหวังผล เราไม่สร้างเหตุ

หน้าที่ของผู้ปฏิบัติคือการสร้างเหตุ ตั้งสติไว้ แล้วกําหนดพุทโธๆ หรือว่าปัญญาอบรมสมาธิตลอดเวลาเข้าไป พอจิตสงบเป็นพื้นฐานมันจะเย็น คนที่เคยเร่าร้อนมันจะสงบเย็น ความสงบเย็น เห็นไหม จิตที่ยืนอยู่บนพื้นบนฐานที่ควร ควรแก่การงาน ควรแก่การงานในวิปัสสนา

ในกายก็วิปัสสนาไปสิ กายข้างนอก ในตําราบอกไว้ว่าธาตุ ๔ ต้องมีดิน นํ้า ลม ไฟ นั้นตําราบอก แต่ความเห็นของเราล่ะ ความเห็นว่ากายแปรสภาพไป ถ้าความเห็นข้างนอกเป็นความเห็นข้างนอก ความเห็นข้างนอกหมายถึงความเห็นของโลกียะ มันเป็นความเห็นความคิด

แต่ถ้าในวิปัสสนานี้มันจะเป็นไปโดยตามหลักความจริง เราจะไปคาดหมายสิ่งใดๆ ไม่ได้เลย

เราเฝ้าดูอยู่ เห็นไหม ถ้าสมาธิอบรมปัญญา ดูกายแปรสภาพ ความแปรสภาพของกาย กายนี้จะแปรสภาพต่อหน้า จะละลายไป จะเอาไฟเผา จะให้เป็นอนิจจัง เป็นไตรลักษณ์ ไม่ซํ้ากัน คืนวันนี้ภาวนาอย่างนี้เป็นอย่างนี้ พรุ่งนี้ภาวนาใหม่มันจะเป็นรูปแบบใหม่ไปตลอด จะไม่มีการซํ้ากันเลย การซํ้ากันไปนั้นเป็นสัญญาทั้งหมด

การวิปัสสนาไม่ใช่ว่าเราเห็นว่ากายละลายลงไปแล้วจะให้มันละลายลงไป วันนี้ละลายลงไป พรุ่งนี้มันไม่ละลายจะทําอย่างไร นี่แหละ วิปัสสนาคือการต่อสู้ไง การต่อสู้นี้คือการต่อสู้กันในชั้นวิปัสสนา ในชั้นการให้หาเหตุหาผล หาเหตุหาผลในการต่อสู้กับกิเลส

กิเลสคือความยึดมั่นถือมั่น มันยึดอยู่โดยธรรมชาติของมัน แต่ปัญญาจะเข้าไปแยกส่วนออกระหว่างกายกับจิตออกไป ระหว่างที่กายกับจิต หมายถึงว่าจิตนี้มันมีกิเลสอยู่ เพราะมันหลง มันหลงในอะไร? มันหลงในกายของเราเอง มันหลงในกายของเราเอง มันหลงมาโดยธรรมชาติ ในเมื่อคนหลงไปแล้วเราจะแก้ไขอย่างไรให้หายหลงไง

ให้หายหลงต้องให้เห็นสภาวะตามความเป็นจริงว่ากายนี้เป็นจริงหรือ กายนี้ไม่จริงมันจะไม่จริงอย่างไร หน้าที่ของเราดูความไม่จริงเท่านั้น

แต่ถ้าใช้ปัญญาของเราที่ว่าไม่จริงอย่างนั้น เราคาดหมายไง ไม่จริงอย่างนั้น ต้องเป็นแบบนั้น...นี้คือการคาดหมาย การคาดหมายคือการด้นเดา ธรรมมันจะเป็นการด้นเดาไม่ได้ นี่เหมือนกัน พอด้นเดาไปแล้วต้องการให้เป็นแบบนั้น นี่คือตัณหาซ้อนเข้าไปอีกแล้ว หน้าที่ของเราต้องพยายามทําจิตของเราให้สงบให้ได้ แล้วดูไป ถ้าจิตเสื่อม คือว่าจับภาพนั้น หรือความเห็นมันไม่ก้าวเดิน เราต้องปล่อยวางไว้ แล้วกลับมาพุทโธๆๆๆ เพิ่มพลังงานของใจตลอดเวลา

การทํางานมันต้องใช้พลังงานทั้งนั้น ทั้งทางโลกและทางธรรม ถ้าทางโลก เหนื่อยก็ต้องพัก ทางธรรมก็เหมือนกัน ใจมันหมุนไปนี่ใช้พลังงานมาก ต้องกลับมาพัก กลับมาพัก พอมีพลังงานในหัวใจ สู้ต่อไป กลับไป ย้อนกลับไปสู้

ตรงนั้นเหตุหนึ่งที่ทําให้จิตเสื่อม จิตมันจะเสื่อม พอจิตมันเสื่อมเพราะอะไร เพราะมันคาดหมายแล้วไม่สมหมาย มันอาลัยอาวรณ์ ละล้าละลัง ต้องเชื่อมั่นในสัจจะ ในความจริง ในอริยสัจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วทุ่มไปทั้งตัว ทุ่มไปทั้งหมด ทั้งหัวใจ ทั้งร่างกาย ทุ่มไปในงานนี้ทั้งหมดเลย

งานอื่นๆ ในโลกนี้ เราอยู่หรือเราตายไป คนทําแทนเราได้นะ เราอยู่หรือเราตาย โลกเขาทําหน้าที่การงานแทน เขาสืบต่อ มีผู้รับผิดชอบแทนกันได้ แต่หน้าที่ชําระกิเลสนี้คือหน้าที่ของบุรุษอาชาไนย ผู้ที่เป็นอาชาไนยเท่านั้น เพราะทุ่มทั้งกายและใจ

ความหลงมานี้มันไม่ใช่หลงมาแต่ปัจจุบัน มันหลงมาเนิ่นนานในหัวใจนี้ พอหลงมาเนิ่นนาน จะให้เห็น ให้หัวใจฉลาด ให้หัวใจเห็นตามความเป็นจริง หน้าที่ของเราคือหน้าที่ใคร่ครวญ หน้าที่เอาไฟเผาให้นํ้าละลายไป ให้ร่างกายนี้แปรสภาพไป ความแปรสภาพนั้นคืออะไร? คืออนิจจัง คือไตรลักษณ์

นี่เห็นพระไตรลักษณะ ใจมันก็จะเข้าใจขึ้น เห็นพระไตรลักษณ์ พระไตรลักษณ์มาให้เห็นต่อหน้า ความเห็นอันนั้นทําให้หัวใจนั้นฉลาดขึ้น มันปล่อย โอ้โฮ! สิ่งที่ไม่เคยพบไม่เคยเห็น สิ่งที่ในการศึกษาเล่าเรียนมามันก็เป็นความจํามา มันไม่เคยสะเทือนหัวใจขนาดนี้ ความเห็นของเรามันสะเทือนหัวใจมาก ขนพองสยองเกล้านะ มีความสุข มีปีติ มีความสุข มันจะปล่อย มันจะเวิ้งว้างไปหมดเลย ใจนี้เป็นอิสระชั่วคราว เพราะความเห็นอันนั้นน่ะมันฉลาดขึ้นมา นี่มันปล่อย แต่มันไม่ขาด ความไม่ขาดหมายถึงว่าสังโยชน์มันไม่ขาดออกไปจากใจนั้น มันฉลาดขึ้นมา ความฉลาดขึ้นมามันก็ยังไม่ฉลาดพร้อมไง ความฉลาดพร้อมนี่ภาวนามยปัญญา

ความที่เป็นภาวนามยปัญญาคือมรรคอริยสัจจัง มรรคทั้ง ๘ จะรวมตัวไง ความเพียรชอบ การงานชอบ ความดําริชอบ ความเห็นชอบ สมาธิชอบ มันหมุนไป แต่ขณะที่เห็นมันเห็นชอบอยู่ แต่ความชอบนี้ไม่มัชฌิมาปฏิปทา มัชฌิมาปฏิปทาต้องซํ้าเข้าไปๆ มัชฌิมาปฏิปทา

การจะตัดสังโยชน์ขาดออกจากใจ ความตัดสังโยชน์ขาดออกจากใจ มรรค ภาวนามยปัญญาจะคมกล้า ธรรมจักรนี้หมุนไป ทีนี้มันหมุนไป ความที่หมุนไป แต่มันยังไม่เป็นจักรที่ยังไม่คมกล้า มันจะปล่อยวางชั่วคราว ความปล่อยวางชั่วคราวนี้จะมีความสุขแปลกประหลาดโลกมาก อันนี้คือรสของธรรมที่ทําให้ผู้ที่ปฏิบัติกล้าทุ่มทั้งชีวิต ทุ่มไปทั้งชีวิต ทุ่มไปทั้งหมด ทุ่มไปทั้งหมดเลยว่าจะเอาให้ได้ อยู่แค่ชั่วมือเอื้อมแล้ว เราเตาะแตะมาๆ ตั้งแต่เริ่มต้น จนก้าวเดินขึ้นมา จนยกขึ้นฟ้องศาล จนไต่สวนกัน จนเราจะเป็นฝ่ายชนะอยู่แล้ว ต้องก้าวเดินตามเข้าไป ก้าวเดินตามเข้าไป วิปัสสนาเข้าไป ซํ้าเข้าไปๆ

ไม่ใช่ว่าเห็นกายแตก เห็นกายระเบิด เห็นอะไรแล้วจะปล่อยวาง มันว่างแล้วเราจะนอนใจไม่ได้ ความนอนใจอันนั้น เห็นไหม เราตัดกระแส เรากั้นเขื่อนไว้ เราโรยตัวมาจากภูเขาทั้งหมด แล้วพอทําขึ้นไปแล้วเราจะมานอนใจตรงนั้นได้อย่างไร เขื่อนนั้นนํ้าจะกัดเข้ามาได้ เข้ามาปิดบังไอ้ภูเขานํ้าแข็งนั้นได้อีกนะ นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเรานอนใจอยู่ ความยึดมั่นถือมั่นที่เราปล่อยวางไปชั่วคราวมันจะกลับมายึดมั่นถือมั่นให้เป็นงานภาระที่หนักมาก

คนเราเคยเข้าไปรู้เขารู้เรา รู้แพ้รู้ชนะกันอยู่ ถ้าเราไปพลาดอีกทีหนึ่ง เขาจะใช้กลอุบายที่หนักแน่นกว่านั้นมาหลอกเราอีก เห็นไหม ถึงต้องซํ้าเข้าไป จะมีความสุขก็ให้มีความสุข สุขเป็นเครื่องเสวยไป ใจนี้อยู่กับความสุขไป แล้วพอจิตนี้สงบเข้าไป ยกขึ้นวิปัสสนา ซํ้าเข้าไปๆ จนกว่าสังโยชน์ขาดออกไปจากใจ

สิ่งที่สังโยชน์ขาดออกไปมันจะเห็นว่าความหลุดออกไปจากใจ สังโยชน์ขาด กายนี้กระเด็นออกไปนะ กายนี้เป็นกาย จิตนี้เป็นจิต อาการของขันธ์คือทุกข์คือสุขนี้แยกออกจากกันหมด สักกายทิฏฐิ ๒๐ ต้องแตกออกไป ออกไปจากหัวใจที่วิปัสสนาอยู่นั้นไง

เราวิปัสสนากายอยู่นี่แหละ วิปัสสนากายอยู่ แต่เวลาขาดออกไป จิตนี้รับรู้ รับรู้ทั้งหมด อันนี้เป็นปัจจัตตัง ถ้าไม่มีปัจจัตตัง นี้คือการกินข้าวแล้วอิ่ม ถ้ากินข้าวแล้วไม่รู้จักอิ่ม ต้องกินไปเรื่อยๆ จนกว่ามันจะอิ่ม ความอิ่มพอนั้นเป็นปัจจัตตัง กับความปล่อยวางต่างกัน ความปล่อยวางคือความว่างเฉยๆ ความว่าง ความเวิ้งว้าง ความลอยตัวอยู่กลางอากาศ อันนั้นเป็นความว่าง ว่างจากวิปัสสนา ไม่ใช่ว่างจากกําหนดพุทโธ ต่างกัน ความเห็นจะต่างเข้ามา ภาวะของใจ วุฒิภาวะของใจ ใจจะเติบโตขึ้นไปตามขั้นตามตอนในการก้าวเดินออกไปในวิปัสสนาญาณ เห็นไหม

วิปัสสนาญาณเกิดขึ้นแล้ว พอสังโยชน์ขาดออกไป นี่เข้าถึงกระแสของพระนิพพาน เราเข้ากระแสของพระนิพพาน ผู้ที่ปฏิบัตินั้นไม่ใช่ปุถุชนแล้ว ผู้ที่ไม่ใช่ปุถุชน เป็นผู้ที่เข้าถึงกระแสของธรรมแล้ว นี่ก้าวเดินต่อไป

ทางปัญญาก็เหมือนกัน ทางปัญญาอบรมสมาธิก็พิจารณาจิตนี่แหละ พิจารณาจิตเข้าไป พิจารณาอาการของขันธ์ ๕ เข้าไป ไม่ใช่พิจารณากาย พิจารณาอาการของขันธ์ ขันธ์คือความรู้สึก ความรู้สึกความนึกคิด ความยึดมั่นถือมั่น ความเห็นโทษความเห็นภัย ความเห็นสุข ความเห็นต่างๆ นี่ความเห็นอันนี้เกิดขึ้นจากไหน? เกิดขึ้นจากเราไม่รู้เท่า

เพราะเราจับจิตได้แล้วใช่ไหม เราฟ้องศาลแล้ว ศาลรับฟ้องแล้ว ในเมื่อศาลรับฟ้องแล้วเราก็ต้องไต่สวนไปตามกฎหมาย ตามเหตุตามปัจจัย วิปัสสนากายๆ ไป แต่วิปัสสนาจิตต้องดูตรงนี้ ตรงการเกิดดับของใจ ใจนี้เกิดดับ เพราะว่ามันเกิดจากขันธ์ ๕ นั้นกับใจนี้เป็นเหมือนกับสิ่งที่เป็นเนื้อเดียวกัน สิ่งที่เป็นเนื้อเดียวกัน ความคิดเกิดขึ้นบ่อยๆ สร้างแต่ความทุกข์ให้เราบ่อยๆ คิดขึ้นมาทีไรจะให้อารมณ์กับใจทุกครั้งไป คิดดี คิดชั่ว จะละเอียดอ่อน หรือความหยาบนั้นต่างกัน นี่ความคิดที่เกิดขึ้นตลอด นี่คือการไต่สวน ไต่สวนในชั้นวิปัสสนา

วิปัสสนาไป ถ้าไม่ไหว เห็นไหม เหมือนกัน ถ้าไม่ไหวก็วิปัสสนาไปๆ ความคิดนี้ฟั่นเฝือ หนึ่ง คือคิดไม่ออก เพราะมันจับตัวจิตได้แล้ว จับตัวขันธ์ได้แล้ว คิดไปๆ ขันธ์มีกําลังมากกว่า ความคิดนี้จะก้าวเดินไปมันเป็นเรื่องของโลกียะเลย เป็นเรื่องของสัญญาเลย เป็นเรื่องของระบบ เราต้องพัก พักหมายถึงว่าไม่คิดไง กําหนดใจให้สงบอยู่ กําหนดใจก็ทําได้ กําหนดพุทโธก็ได้ หรือคิดให้ปล่อยวางก็ได้ ใจนี้จะเป็น นี่วงของสมถะ

สมถกรรมฐาน-วิปัสสนากรรมฐานต้องก้าวเดินไปพร้อมกันแล้วตอนนี้ ตอนที่ว่าความสงบต้องเสริม ถ้าไม่เสริมมันจะเป็นความคิด เป็นสัญญา สัญญานี้ก็เป็นโลกียะ แต่ถ้าเป็นปัญญา เป็นขันธ์ ขันธ์ ๕ ไง ในสังขารขันธ์ สังขารขันธ์นี้ก็เป็นความคิด ความปรุง ความแต่ง แต่มีสมาธิเข้าไปทําให้มันว่างไว้ ไม่ใช่มีตัวตนเราเข้าไปมีส่วน มันจะหมุนไป ความหมุนไปนี่ไต่สวนๆ วิปัสสนาเข้าไปๆ

การเกิดการดับ การเกิดการดับหนหนึ่งมันเกิดขึ้นมาพร้อมกับอาการคิดไปถึงขันธ์ ๕ แล้ว ขันธ์ ๕ เห็นไหม รูปของจิต คือรูปกับอารมณ์กับความคิดนั้นไง สัญญาทําให้รูปของความคิดนี้เกิดขึ้น สังขารปรุงไป วิญญาณรับรู้ ในอารมณ์หนึ่งนั้นขันธ์ ๕ พร้อมไง เราจะแยกขันธ์ออกจากกันอย่างไร แยกความคิดออกไปว่าอันไหนเกิดก่อน อันไหนรับรู้ อันไหนเป็นตัวก้าวเดิน เป็นตัวปรุง นั่นน่ะ พิจารณาเข้าไป วิปัสสนาเข้าไป

วิปัสสนาแยกขันธ์ออก ก็เหมือนกับแยกออก เห็นไตรลักษณ์ คือเห็นกายที่แปรสภาพ แต่นี้แยกออก แยกความคิดออกจากกัน อันไหนเกิดก่อน อันไหนเกิดหลัง อันไหนความรู้สึก วงจรของขันธ์ ๕ หมุนไป อารมณ์หนึ่งๆ วิปัสสนาออกไป ใช้ปัญญา ใช้ปัญญาหมุนเข้ามาๆ นี่ก็ปล่อยวางเหมือนกัน ถ้าใจทันนะ มันจะปล่อยๆ ปล่อยจนความคิดนี้ก้าวเดินไปไม่ได้

ขัดความคิดของตัวเองได้นะ เก้อๆ เขินๆ อยู่เลยนะ พอมีความคิดเข้าไป เรารู้ทันความคิดเราแล้ว พอมันจะเกิดขึ้น “นั่นแน่!” พอเรา “นั่นแน่!” เราชี้หน้าความคิดไง เราชี้หน้าก็เหมือนเราขึ้นศาลแล้วเราฟ้องศาลว่าความคิดนี้คิดจากกิเลส ความคิดนี้เคยคิดมาแต่ไหนแต่ไร ความคิดนี้ไง ความคิดคือขันธ์ แล้วแบ่งออกด้วยว่าความคิดนี้ ๕ คน ไอ้ตัวนี้มันชื่อไอ้เวทนา ไอ้ตัวนี้ชื่อไอ้สังขารคิดก่อน เวทนาคิดก่อน วิญญาณรับรู้ก่อน สัญญา สังขาร

นี่คือผู้ทุจริต ขณะที่มีกิเลสอยู่นี้เป็นผู้ทุจริต ถ้าวิปัสสนาเข้าไป วิปัสสนาเข้าไป ผู้ทุจริตทั้ง ๕ คนนี้จะแยกต่างคนต่างอยู่ ปล่อย ต่างคนต่างอยู่คือเขาแยกออกจากกัน ในเมื่อ ๕ ส่วนนี้ ขันธ์ ๕ แยกออกจากกัน ความคิดจะเกิดขึ้นไม่ได้ จะว่าง จะโล่ง นั่นน่ะ ซํ้า ต้องซํ้า ซํ้าบ่อยๆ ซํ้าบ่อยๆ เพราะสันดานความสะสมมาของใจนี้มหาศาล ความสะสมของใจมันก็ต้องต่อสู้ กิเลสไม่เคยวางมือกับใคร กิเลสไม่เคยยอมแพ้ใคร กิเลสจะต่อสู้ทุกๆ วิชาการ กิเลสนี้กลัวธรรมมากที่สุด ก็ต่อสู้ธรรมเหมือนกัน ต่อสู้ธรรมในวิปัสสนานี้ไง

กิเลสมันไม่ยอมให้ใครมาชนะตัวเองได้ง่ายๆ เราก็ต้องต่อสู้กับกิเลส หนึ่ง ต่อสู้กับกิเลส กิเลสคือความไม่อยากทํา กิเลสคืออยากจะได้ผลไวๆ กิเลสคือการมั่นหมาย กิเลสคือการที่ความคิดความหมาย ความตัณหาทะยานอยากอยากให้ได้ผลไวๆ เหมือนกันเลย นี่วิปัสสนากรรมฐาน วิปัสสนามันทันตรงนี้ไง ทันตรงที่เราเห็นความเสื่อม พอวิปัสสนาไปแล้วมันไม่เป็นผลไป วิปัสสนาไปแล้วไม่เป็นผล ไม่เป็นผลเพราะอะไร เพราะว่าสมาธิไม่พอ สมถกรรมฐานไม่พอ พยายามกลับมาพักแล้วไป พักแล้วไป ทํางานต้องมีพัก ไม่พักนี่ตาย

พอจะเป็นจะตายขึ้นมาก็พักสักทีหนึ่ง พอเราพักแล้วได้ผล มีพลังงานแล้วกลับไปสู้ใหม่ วิปัสสนาไปเรื่อยๆ จนขันธ์แตกออก จิตนี้เป็นอิสระจากความคิดกรงขังอันนี้ไง ความคิดขันธ์ ๕ นี้ครอบงําจิตอยู่ จิตนี้ไม่ใช่ขันธ์ ๕ ขันธ์ ๕ นี้ไม่ใช่จิต ขันธ์ ๕ ส่งเข้าไปเจตสิก ถึงเข้าไปรับรู้ถึงจิต จิตนี้ส่งออกมา ออกไปเจตนา ถึงออกไปเป็นขันธ์ ๕

ขันธ์ ๕ กับจิตนี้ไม่ใช่เป็นอันเดียวกัน ถ้าเป็นอันเดียวกัน แยกออกจากกันไม่ได้ ขันธ์ ๕ กับจิตนี้ต่างคนต่างอันอยู่ แต่สมานเนื้อเดียวกันด้วยสังโยชน์เหมือนกัน สมานโดยเป็นความคิด

เราคิดอะไรทีไร ใหม่ๆ เริ่มต้นคิดว่าเป็นเราคิดๆ ทั้งหมดเลย เพราะอะไร เพราะสังโยชน์มันสมานให้เป็นเนื้อเดียวกัน แต่เพราะธรรม ธรรมาวุธ เพราะวิปัสสนาอันนี้ไง พร้อมจากสมถะขึ้นมา เรามีพลังงานขึ้นมาก่อน แล้วใช้วิปัสสนากรรมฐานเข้าไป วิปัสสนาแยกออกๆ สิ่งที่เป็นเนื้อเดียวกันมันก็แยกออกได้ แยกออกจนหลายครั้งเข้าๆ จนขาดออกจากกัน ขาดออกจากกัน สังโยชน์ก็ขาดออกไป ความขาดออกไปขณะที่อิ่ม

ขณะที่สังโยชน์ขาดออกไป ขันธ์ ๕ เป็นขันธ์ ๕ จิตเป็นจิต ขันธ์ ๕ ไม่ใช่ทุกข์ ทุกข์ไม่ใช่ขันธ์ ๕ สักกายทิฎฐิ ๒๐ ขาดเหมือนกัน ขาดเหมือนกันด้วยปัญญาอบรมสมาธิ กับสมาธิอบรมปัญญา นี่ยกขึ้นวิปัสสนา ยกขึ้นวิปัสสนาเหมือนกัน เหมือนกันเลย เพียงแต่จริตนิสัย ความเห็นของแต่ละบุคคล ความเห็นไง ความถนัด อํานาจวาสนาที่สะสมมาต่างกัน

นี่ก็เหมือนกัน นี่ก็เข้าถึงกระแสของพระนิพพานเหมือนกัน ศาลมีกี่ศาลล่ะ ศาลชั้นต้น ศาลอุทธรณ์ ศาลฎีกา ฎีกาแล้ว จบแล้ว ประหารชีวิตแล้ว ก็ยังถวายฎีกากับในหลวงได้ เห็นไหม นี่มรรค ๔ ผล ๔ สามศาลยังถวายฎีกาได้อีกชั้นหนึ่ง นี่ก็เข้าถึงกระแสของธรรม

กระแสของธรรมไม่ใช่ตัวธรรม กระแสของธรรมยังมีส่วนบกพร่องอยู่ นี่เข้ากระแสของธรรม แล้วก็ต้องใช้สมถกรรมฐานกับวิปัสสนากรรมฐานไปตลอด ถ้าเข้ากระแสของธรรมแล้วเป็นธรรม พระอานนท์เป็นพระอรหันต์ พระอานนท์ก่อนจะเป็นพระอรหันต์นี้เป็นพระโสดาบันมาก่อน เป็นพระโสดาบันมาถึง ๒๕ ปี แล้วยกขึ้นถึงเป็นพระอรหันต์ทีหลัง นางวิสาขาก็เป็นพระโสดาบัน แต่นางวิสาขาทําไมตายไปพร้อมกับความเป็นพระโสดาบันนั้นน่ะ ทําไมนางวิสาขาไม่เป็นพระอรหันต์ออกมา ไม่เหมือนพระอานนท์ พระอานนท์เป็นพระโสดาบันแล้วก็ก้าวเดินต่อไป วิปัสสนาต่อไป จนกว่าจะพ้นออกไปถึงธรรมแท้ๆ ไง

ในการตัดสินของศาลชั้นต้นตัดสินไปแล้ว เราต้องยกขึ้นศาลอุทธรณ์ เราต้องฟ้องศาลอุทธรณ์ ถ้าศาลอุทธรณ์ยังไม่รับฟ้องเพราะเหตุผลไม่พอ เหมือนกันเลย ถ้าเราไม่วิปัสสนานะ เราไม่เห็นกายกับจิต เราวิปัสสนาไม่ได้ ขันธ์ ๕ ที่ว่าขาดออกไปแล้ว ขาดออกไปแล้ว ขาดออกไปคือสังโยชน์ ๓ ตัวมันขาดออกไป เปลือกของชั้นบนมันหลุดออกไป เห็นไหม นี่เปลือกส้ม เนื้อส้ม ใยของส้ม

ใจก็เหมือนกัน มรรค ๔ ผล ๔ แต่ต้องวิปัสสนาล้วนๆ มันขาดด้วยปัญญา กิเลสขาด ขาดด้วยปัญญา ปัญญาในมรรคอริยสัจจังนี้หมุนออกไป แต่ก่อนที่กิเลสจะขาด มันไปขาดบนฟ้าบนอากาศที่ไหนล่ะ มันก็ต้องขาดที่ใจ ใจนี้มีกิเลสอยู่ใช่ไหม ใจนี้เป็นผู้ที่มีกิเลสอยู่ ใจนี้เป็นผู้ที่ปฏิบัติอยู่ ใจนี้เป็นผู้ที่จะออกจากกิเลสอยู่ นั่นน่ะ มันก็ต้องวกกลับมาที่ตัวใจเรา ศาลมันอยู่ที่นี่ไง

ธรรมจักรเกิดจากเราวิปัสสนาของเราขึ้นมา ถ้าเราวิปัสสนาขึ้นมา นี่คือเรามีพร้อม ถ้าเราไม่มีพร้อม มันยกขึ้นไม่ได้ ยกขึ้นไม่ได้เหมือนกัน นางวิสาขาตายไปพร้อมกับพระโสดาบัน ถ้าเป็นธรรมแล้วมันจะเป็นธรรมโดยอัตโนมัติ เป็นไปไม่ได้ ถ้ามันมีสมถะแล้วมันจะยกขึ้นวิปัสสนาโดยธรรมชาติของมัน เป็นไปไม่ได้ ต้องใคร่ครวญหากายหาจิตเหมือนกัน

ผู้วิปัสสนากายแล้ว พิจารณากายซํ้า สิ่งที่มันขาดไปแล้วคือสังโยชน์ขาดไป กายนอกขาดไป กายในยังมีอยู่ กายใน กายในกาย แล้วกายบนสุด นี่ก็เหมือนกัน จิตที่มันขาดออกไปแล้วมันปล่อย สังโยชน์มันขาดออกไปแล้ว แต่ในอุปาทานยังมีอยู่ไง อุปาทานของโสดาบันหมด แต่ลึกกว่านั้น ละเอียดกว่านั้นน่ะ จิตใต้สํานึก จิตก่อนสํานึก มันละเอียดเข้าไปเรื่อยๆ เรื่อยๆ ความละเอียดเข้าไปเรื่อยๆ

การจะค้นคว้า นี่สําคัญตอนค้นคว้า ค้นคว้าหาระหว่างกายกับจิต ถ้าค้นคว้าจับต้องได้ การจับต้องได้ การค้นคว้า การจับกายและจิตได้นี้เป็นผลงานอย่างมหาศาล การจะเข้าหาสิ่งใด เราเจอประตูทางเข้าถึงถูกต้อง ถ้าเราไม่เจอประตูทางเข้า เราก็หัวชนภูเขา สิ่งที่เราหัวชนภูเขาคือว่าชนกําแพง มันเข้าไม่ได้ การเข้าไม่ได้นั้นมันจะเป็นประโยชน์อะไรขึ้นมา

นั่นน่ะ ถ้าการเข้าไม่ได้ จิตนี้สงบอยู่ เราทําความสงบ สมถกรรมฐานนั่นแหละ สมถกรรมฐานก็เป็นขั้นๆ ตอนๆ เข้าไป ถ้าสมถกรรมฐานเป็นสมถะเป็นสมาธิแล้วจะเกิดปัญญาเอง เห็นเอง จะไม่มีพระอริยบุคคลติดอยู่ขั้นตอนใด จะผ่านพ้นไปได้เลยโดยอัตโนมัติ แต่นี่มันไม่ใช่ มันไม่ใช่ มันต้องก้าวเดินเป็นขั้นตอนขึ้นไป การก้าวเดินเป็นขั้นตอนเข้าไปต้องแสวงหาทางกายและใจไง

ถ้าพิจารณากายก็เห็นกายอีก เห็นกายซํ้าเข้าไป เห็นกายซํ้า วิปัสสนา วิปัสสนาต้องกลับมาพักระหว่างสมถะกับวิปัสสนา พักกลับมาเรื่อย สมถะก็มีสูงชั้นๆ ขึ้นไป เพราะภาวะของใจสูง สูงขึ้นไป แต่สมถะเป็นพื้นฐาน แต่ภาวะของใจ วุฒิภาวะของใจมันเป็นคนละขั้นคนละตอนขึ้นไปๆ

พิจารณากายก็พิจารณาซํ้าเข้าไปๆ พิจารณากายนี้เป็นสิ่งที่ว่าง่ายที่สุด จับต้องได้ที่สุด พิจารณาจิตนี้เป็นสิ่งที่ว่าเหมือนกับไปยืนอยู่บนกลางอากาศ แต่คนที่มีปัญญาต้องใช้วิธีการนั้น ก็วิปัสสนาเข้าไป ต้องจับต้องได้เหมือนกัน

การจับต้องได้นี่ขนพองสยองเกล้าทั้งนั้น รู้เลยว่าเราจับได้หรือจับไม่ได้ ถ้าจับไม่ได้มันเหมือนกับเราเอาหัวชนภูเขา ทําอะไรไม่ได้เลย จับ เหมือนสงบไปเฉยๆ นี่ว่าสงบนะ ถ้าไม่สงบนี่ใจมืด มันมืด มันเข้าไปไม่ได้ไง รู้อยู่ว่ากิเลสยังมีอยู่ รู้อยู่นะ ผู้ที่ผ่านขั้นผ่านตอนมายังไม่ถึงที่สุด รู้อยู่ว่าอันนี้เรามีอยู่ เรายังมีอะไรคาใจเราอยู่ แต่ทําไมเราไม่สามารถจะผ่านพ้นไปได้ล่ะ

ไม่สามารถผ่านพ้นไปได้เพราะเราไม่มีความรอบคอบพอ เราเชื่อตัวเอง เราโดนกิเลสหลอก กิเลสมันว่าสิ่งนี้ๆ ไง เวลามันสงบขึ้นมา มันเวิ้งว้างขึ้นมาก็ว่าอันนี้เป็นผล อันนี้เป็นผล แล้วเราจะเทียบค่าว่าเป็นผลอย่างนั้น เป็นผลอย่างนี้

แต่ถ้าเราผ่านจากขั้นเข้าถึงกระแสของธรรมมา เราเห็นความขาดไป เห็นความหลุดออกไป เห็นสังโยชน์ขาดออกไป เรายังรู้เลยว่าสังโยชน์ขาดอย่างไรๆ แล้วเวลามันขึ้นไปมันไม่มีสังโยชน์ขาดออกไปจากใจเป็นชั้นๆ เราจะเชื่อมั่นได้อย่างไร

เวลาวิปัสสนาอยู่ เราจะไม่ให้กิเลสมันหลอก เราต้องมั่นใจในธรรม มั่นใจในธรรมพระพุทธเจ้า แล้วต้องใช้ปัญญาใคร่ครวญเอง ใคร่ครวญให้เราลงใจว่าสิ่งที่ว่าเราว่าผ่านพ้นๆ มันจะผ่านไปตรงไหน ในเมื่อเราไม่มีอะไรเพิ่มขึ้นมาเลย เราไม่มีสิ่งใดขาดออกไปจากใจเราเลย เราจะมีสิ่งใด เราจะได้มรรคได้ผลขึ้นมาได้อย่างไร

มรรคผลคือว่าสังโยชน์จะขาดเป็นชั้นๆๆๆ เข้าไป ขาดเป็นชั้นนะ

พอพิจารณากายกับจิตแล้วสังโยชน์อ่อนลง พิจารณากายเป็นธาตุเลยนะ ดินเป็นดิน นํ้าเป็นนํ้า ลมเป็นลม ไฟเป็นไฟ ใจจะแยกออกเลย พิจารณาจิตก็เหมือนกัน พิจารณาจิตถ้าจับต้องได้ พิจารณาจิต จิตนี้ไง จิตนี้อุปาทานยึดอย่างไร เพราะสังโยชน์ขาดออกไปแล้ว แต่มันยังมีอุปาทานอยู่ มันปล่อยนะ ถ้าปล่อยกายออกนะ จิตกับกาย สภาพของกายกับจิตมันจะไม่มีค่าเลย ขณะที่ปล่อย ร่างกายนี้ไร้ค่ามาก ขยะแขยงมาก มันไม่มีค่าอะไรเลย แต่หัวใจหลุดออกไป ว่างออกไป พ้นออกไป นี่สังโยชน์อ่อนตัวลง กามราคะ-ปฏิฆะอ่อนตัวลงเฉยๆ กายกับจิตจะแยกออกจากกัน ความเห็นจริง อันนี้เป็นจิตล้วนๆ แล้ว จิตล้วนๆ เป็นจิตล้วนๆ

การยกฟ้องศาลฎีกา จากอุทธรณ์แล้วจะฎีกา ยกขึ้นศาลฎีกา ศาลฎีกามีเหตุมีผลพอจะรับฟ้องไหม การรับฟ้องนี่ไง จากสมถกรรมฐานยกขึ้นวิปัสสนากรรมฐาน ถ้ายกได้ ศาลฎีการับ ถ้ายกไม่ได้ ศาลฎีกาไม่รับ ถือว่าสิ้นสุดจบกันที่อุทธรณ์นั้น ก็ได้แค่ ๒ ขั้น แต่ถ้ายกขึ้นฎีกาได้ อันนี้ยกขึ้นฎีกา ทางศาลฎีกาก็ต้องไต่สวนละเอียดอ่อนเข้าไป

มหาสติ-มหาปัญญา จิตที่จะเห็นกามราคะ จิตที่จะเห็นเป็นอสุภะ-อสุภังไง อสุภะคือการพิจารณากาย กายนี้เป็นอสุภะโดยธรรมชาติของมัน ธรรมชาติของมันถ้าผู้ที่ยกขึ้นได้ คือจับกายได้ การจับกายได้มันจะหวั่นไหวไปทั้งฐานของนํ้าแข็งนั้น ฐานของภูเขาจะหวั่นไหวหมด การจับได้นี่หวั่นไหวหมด การจับได้คือการเห็นกาย เห็นอสุภะ-อสุภังอันนั้นไง มันเป็นมหาสติ-มหาปัญญา มันไม่ใช่สติปัญญา เพราะมันเป็นจิตล้วนๆ มันเป็นตัวของกามภพอยู่แล้ว เป็นตัวของกาม

จากเราร่นระยะตัดร่นเข้ามาๆ เห็นไหม กิเลสอาศัยออกไป ความคิดออกไปยังขันธ์ ๕ ความคิดออกไปเป็นโลกเลย แล้วเราตัดทอนเข้ามาสั้นเข้าๆ สั้นเข้าไปมันก็ถึงตัวจุดหมายมากขึ้น ความเข้าไปถึงศูนย์กลางอํานาจ แรงต่อต้าน แรงจะหลบหลีกต้องมีมากกว่า นี่การพิจารณาจับกายได้มันจะมีความสะเทือนเลื่อนลั่น

แล้ววิปัสสนาไป วิปัสสนาตรงไหน วิปัสสนาหมายถึงว่าร่างกายมันเป็นอสุภะ-อสุภัง มันอาบไปด้วยเลือด อาบไปด้วยความสกปรกโสมม เห็นไหม นี่วิปัสสนาเข้าไป แต่มันก็จะย้อนกลับ พลังงานมันแรงขึ้นมาเราจะสู้ไม่ไหว สู้ไม่ไหวหมายถึงว่าวิปัสสนามันไม่ไป มันไปไม่ได้ วิปัสสนา ความคิดมันไปไม่ได้ มันจับไปไม่ได้ เราก็ต้องย้อนกลับมาพักอีก ย้อนกลับมาที่สมถกรรมฐาน แต่สมถกรรมฐานในขั้นของการวิปัสสนาอสุภะ

พิจารณากามก็เหมือนกัน ในการพิจารณากามของจิตน่ะ จิตพิจารณาเข้าไปก็เหมือนกัน พิจารณาเข้าไป พิจารณาเข้าไปว่ากามมันเป็นอย่างไร ขันธ์ ๕ ที่ว่าขันธ์มันขาดไปแล้ว ขันธ์ของกายมันขาดไปแล้ว แล้วขันธ์ของจิตล่ะ ขันธ์ของจิตคือความคิดที่มันคิดปรุงได้ ความที่คิดปรุงได้นั้นมันก็ยังเป็นขันธ์อยู่ แต่เป็นขันธ์ละเอียดอยู่ในหัวใจนั้น วิปัสสนาเข้าไปมันจะขาดออก ระเบิดขาดออกไปเลย

อสุภะก็เหมือนกัน นี่ศาลฎีกาตัดสินกัน ศาลฎีกาได้ตัดสินแล้ว ประหารชีวิตกิเลส ประหารชีวิตอสุภะ-อสุภัง ประหารหมด ขันธ์ไม่มีในหัวใจ ความคิดไม่มีในหัวใจ มันควรจะจบ เห็นไหม มันต้องจบกันตรงนี้สิ เพราะฎีกาได้ตัดสินแล้ว แต่ฎีกาตัดสินแล้วยังถวายฎีกากับประธานของประเทศได้ ถวายฎีกากับในหลวงได้ ผู้ที่ถวายฎีกาได้ ตอของจิตมันควรจะสิ้นสุดไปแล้ว แต่มันสิ้นสุดไม่ได้เพราะมันละเอียดอ่อนมาก ตอของจิต ถ้าถวายขึ้นไป เราต้องทําเรื่องถวาย เราต้องยอมรับผิด ผู้ที่มีความผิด ผู้ที่มีความถูกต้องเขาถวายแล้วก็ต้องถวายขึ้นไป ถ้าไม่ถวายก็จบ ถ้าจบตรงนี้ กามภพไง ขาด เลื่อนลั่น สังโยชน์ขาดไปอีก ๒ ตัว เห็นไหม กามราคะ-ปฏิฆะขาดหมด นี่สังโยชน์เบื้องตํ่า

สังโยชน์เบื้องตํ่า ๕ ตัว สังโยชน์เบื้องบนอีก ๕ ไง รูปราคะ อรูปราคะ มานะ อุทธัจจะ อวิชชา มันเป็นเรื่องของนามธรรมทั้งหมด ไม่มีกายอะไรเข้าไปเกี่ยวข้องเลย รูปราคะ อรูปราคะ รูปไง รูปของความคิด รูปของจิต ความว่าง อรูปราคะ มานะ ความถืออาการอันนั้น อุทธัจจะ มันเคยในตัวมันเอง อุทธัจจะนะ มันว่าศาลฎีกาตัดสินแล้ว ว่าง สบายใจ เห็นไหม อุทธัจจะ อวิชชา คือมันไม่รู้ตัวมันเอง

นี่ถ้ายกขึ้นวิปัสสนายิ่งยากเข้าไปใหญ่ จะยกขึ้นวิปัสสนานะ คือการจับต้องตัวได้มันตัดสินกันไปแล้ว จบสิ้นไปแล้วมันอยู่ที่ไหนล่ะ

ถ้ามีความรอบคอบ ถ้ายกได้ ยกวิปัสสนาได้ ก็เหมือนพระอานนท์ พระอานนท์สิ้นสุดแล้ว วันสังคายนาเป็นพระอรหันต์ จบสิ้นจากกิเลสทั้งหมด เพราะว่าวิปัสสนาเต็มที่ วิปัสสนาจนพอแรงแล้ว องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพยากรณ์ไว้แล้วว่าพระอานนท์จะสําเร็จเมื่อวันสังคายนา “ทําไมมันไม่เป็นสักที ไม่เป็นสักที” ทอดธุระ ปล่อยวาง พอปล่อยวางปุ๊บ เข้าเลย ก็สําเร็จคืนนั้น พระอานนท์เป็นพระอรหันต์ขึ้นมา

ถ้าจับต้องตัวนี้ได้ ยกขึ้นวิปัสสนาได้ คือจับเหตุได้ไง จับเหตุคือจับสิ่งที่ผูกมัดอยู่ในใจได้ พอจับได้ก็หมดสิ้นกัน พอจับได้ก็ง่ายขึ้นมา พอจับได้ การจับต้องกิเลสสําคัญที่สุด การจับต้อง อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อวิชชาคือความไม่รู้กับความรู้ของใจเท่านั้น ใจที่เป็นนามธรรมนั้นรู้กับไม่รู้ เห็นไหม นี่พิจารณาอสุภะมาแล้ว ใครเป็นคนพิจารณาอสุภะ-อสุภังแล้วปล่อยวางไป ใครเป็นคนพิจารณากามราคะแล้วปล่อยวางไป

นี่ไง อาสเวหิ อาสวะอยู่ที่จิต อาสวะสิ้นไป จิตฺตานิ จิตดวงนี้พ้นออกไปจากกิเลส นั้นถึงจะเป็นธรรมไง นี่ไง ธรรมอันนี้ถึงประเสริฐ ธรรมในหัวใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่มีวิหารธรรมอยู่ในหัวใจ ธรรมนี้ไม่เคยเสื่อม ธรรมนี้อยู่คงที่คงวา ธรรมอันนี้ถึงว่าประเสริฐในหัวใจของผู้ที่มีธรรมในหัวใจ ยังปรารถนาฟังธรรม

องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังกราบเคารพธรรมอยู่ตลอดเวลา องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ายังสั่งสอนสาวกมาตลอด สาวกขึ้นมา เวลาองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าป่วย ให้พระสวดสัมโพชฌงค์ สัมโพชฌงค์คือการก้าวเดินไง ธัมมวิจยะ วิจัยธรรม ความมีสติสัมปชัญญะ ศีล สมาธิ ปัญญา ทางก้าวเดิน

ถ้าเรายังมีทางก้าวเดินกันอยู่ มันจะมีหัวใจ หัวใจที่เข้าถึงธรรมได้ไง หัวใจที่สัมผัสกับธรรมอันนั้นขึ้นมาได้ แล้วพอเข้าไปสัมผัสแล้วยังเคารพในธรรม ยัง ธมฺมสากจฺฉา ยังคุยธรรม ยังมีวิหารธรรมเพื่อสนองกันเพื่อความสุข แล้วเราผู้ปฏิบัติล่ะ ผู้ที่ปฏิบัติ

ฉะนั้นถึงว่าอยู่ตรงไหน อยู่ตรงไหนของศีล สมาธิ ปัญญา ศีล สมาธิ ปัญญาเป็นทางก้าวเดิน เราก้าวเดินแล้วใจของเราอยู่ตรงไหนมีพื้นฐาน พื้นฐานของใจของเราที่จะก้าวถึงไง พื้นฐานของใจ

เรายอมรับความจริง ต้องยอมรับความจริงนะ แล้วถึงจะจับต้อง ถึงจะยกขึ้น ถ้าไม่ยอมรับความจริงนั้นคือกิเลสหลอก ความจริงเราอยู่ตรงไหนต้องตรงนั้น ถ้าเราไปคาดหมาย เราไปให้ค่าก่อน พอให้ค่าก่อนนี่มันหลงทางไง

เราตั้งใจเดินไปบนถนน ตรงแน่วเข้าสู่ธรรม แต่กิเลสบอกว่านั่งอยู่เฉยๆ แล้วจะถึงธรรม นั่งอยู่ตรงหัวถนนนั้นน่ะ ธรรมมันจะมาหาเราเอง นี่ก็เหมือนกัน ถ้าเราหลง ก็เราอยู่บนหัวถนนนั้นน่ะ แล้วเรายังไม่ได้ก้าวเดินเข้าไปเลย แล้วว่ามันจะเป็นธรรม มันจะเป็นธรรม แล้วมันจะเป็นธรรมมาจากไหนล่ะ

ถึงว่าสมถกรรมฐาน-วิปัสสนากรรมฐานถึงสําคัญตรงนี้ไง ถึงเน้นยํ้าว่า ครูบาอาจารย์สอน สอนแต่กาย ส่วนใหญ่สอนเรื่องกายมา มันจับต้องง่าย ทีนี้ว่าสอนเรื่องกายก็เป็นเรื่องกาย สอนเรื่องจิต เพราะจิตก็อยู่กับกาย เพราะจิตกับกายอยู่ด้วยกัน จะทางใดก็ได้ จะทางกายก็ได้ จะทางจิตก็ได้ แต่ต้องเป็นกาย เวทนา จิต ธรรม กาย เวทนา จิต ธรรม สติปัฏฐาน ๔ ฐานทั้ง ๔ ที่จะควรแก่การงาน

ใครเป็นผู้ที่ทํางานนั้น คือหัวใจของผู้ที่มีกิเลสเต็มหัวใจทั้งนั้นน่ะ หัวใจของผู้ที่มีกิเลส แต่เชื่อในธรรม ในอริยสัจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สละตนขึ้นมา ยอมตนมาประพฤติปฏิบัติ ยอมตน กิเลสมันก็ต้องเสียใจหน่อยหนึ่งแล้ว ยอมตนไง

ถ้าอยู่กับกิเลส อยู่กับกิเลสคืออยู่แต่ความพอใจของมันตลอด ให้มันเป็นเจ้านาย มันอยากมันต้องการสิ่งใดก็วิ่งเต้นเผ่นกระโดดตามแต่กิเลสจะตามไป แต่ในเมื่อยอมทํา เชื่อในอริยสัจ เชื่อในสติปัฏฐาน เชื่อในงานที่ควรแก่การงานไง ยอมตัวเองจากความที่เคยสะดวกสบายอยู่ของตัวตามความเคยชินเดิมของตัว ต้องมีศีล มีสมาธิ มีปัญญา เห็นไหม

มีศีลก่อน ศีลที่สะอาด ศีลที่บริสุทธิ์ ศีลที่ควรแก่การงาน ควรแก่การงาน “ควร” ควรหมายความว่าอย่างไร ถ้าศีลบริสุทธิ์ ทําสมาธิมันจะมีความปลอดโปร่ง ทําสมาธิมันจะมีความพอใจ ทําสมาธิแล้วมันไม่กังวล เห็นไหม นี่ควรแก่การงาน ถ้าไม่ควรล่ะ ถ้าไม่ควร ศีลนั้นไม่บริสุทธิ์ นั่งสมาธิแล้วมันก็กังวลไง เราทําผิดสิ่งนั้นไว้ เราทําผิดสิ่งนี้ไว้ พระถึงว่าถ้ามีศีลไม่บริสุทธิ์ให้รีบปลงอาบัติ อาบัตินั้นปลงไปแล้วคือเราจะเริ่มต้นใหม่ สิ่งที่ผิดพลาดไปวางไว้ตรงนั้น แล้วจะเริ่มต้นใหม่ นี่ศีลควรแก่การงาน

สมาธิควรแก่การงานล่ะ มีศีลแล้วถึงมีสมาธิ สมาธิควรแก่การงาน สมาธิที่ออกจากอุปจารสมาธิ เห็นไหม ควรแก่การงาน สมาธิที่บริสุทธิ์มันเป็นสัมมาสมาธิ

ในกรรมฐาน ๔๐ ห้อง ถ้าเราทําเป็นกสิณ ควรแก่การงานไหม? ควรแก่การงานของการมีฤทธิ์มีเดช ควรแก่การงานของการรู้วาระจิต ควรแก่การงานของการส่งไป ไม่ควรแก่การงานของการชําระกิเลส

ต้องควรแก่การงานของการชําระกิเลสถึงเป็นสมถกรรมฐาน เป็นสมาธิไง ควรแก่การงานเป็นสัมมาสมาธิ สัมมาสมาธิยกขึ้นเป็นปัญญา เห็นไหม ศีล สมาธิ ปัญญา ปัญญาที่ชําระกิเลส

กับปัญญาที่เห็นแก่ตัว ปัญญาที่จะเอาสะดวกสบาย ปัญญาที่ก้าวเดินที่ว่าถึงหัวถนนแล้วว่าเป็นธรรมแล้ว นั่นก็เป็นปัญญา แต่ปัญญาของกิเลสหลอกใช้ ปัญญาของกิเลสหลอกใช้กับปัญญาเป็นภาวนามยปัญญา ไม่ใช่เป็นปัญญาของเรา ถ้าเป็นเรา เรากับกิเลสมันยังแบ่งยังแย่งกันอยู่

แต่ถ้าเป็นภาวนามยปัญญา เป็นธรรมจักร เป็นธรรม เป็นกลาง เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เป็นธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ผ่านพ้นไปก่อน องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีตรงนี้ไง ถึงมีบุพเพนิวาสานุสติญาณ จตูปปาตญาณ อาสวักขยญาณ เห็นไหม วิชชา ๓ ขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก็เกิดจากปัญญาอันนี้ไง ปัญญาที่เป็นภาวนามยปัญญา ไม่ใช่ปัญญาการใคร่ครวญ ปัญญาการตรึก ปัญญาการคาดหมาย

การคาดการหมายอันนั้นโดยธรรมชาติของมันต้องมีกิเลสหลอกใช้ เพราะกิเลสอยู่ในหัวใจโดยพื้นฐาน กิเลสมันมีอยู่แล้วในหัวใจของทุกๆ ดวง มันเป็นอวิชชา มันไม่รู้ตัวมันเองหรอก ถ้ามันรู้ตัวมันเอง มันต้องมีธรรมสิ เห็นไหม ถึงว่าเป็นกิเลสหลอกใช้ เพราะอวิชชาอยู่ในใจของทุกๆ ดวงที่มีการเกิดการตายขึ้นมา มันต้องมีอวิชชาเป็นตัวพาเกิด อวิชชาถึงเป็นพื้นฐานของความคิดอันนั้น ถึงว่าถ้าคิดอันนั้นถึงว่าเป็นเรา เห็นไหม มันไม่ใช่เรา

ภาวนามยปัญญานี้เป็นธรรมจักร ธรรมจักร จักรนี้เป็นกลาง ธรรมนี้เป็นกลาง องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจะมาตรัสรู้หรือไม่มาตรัสรู้ ธรรมอันนี้ก็มีอยู่ดั้งเดิม แต่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นผู้ที่มีบารมี มีอยู่ดั้งเดิมแต่ลึกซึ้งกว้างขว้างจนไม่มีใครสามารถจับต้องได้ องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดมาเป็นเจ้าชายสิทธัตถะแล้วค้นคว้าออกมา เพราะสร้างสมบารมีเป็นพุทธภูมิมา เป็นพระโพธิสัตว์ จะมาปรารถนาพระโพธิญาณนี้ แล้วค้นคว้าเจอ แล้วถึงเสวยธรรมอยู่ในหัวใจ เต็มเปี่ยมในใจองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน

วิมุตติสุขในใจขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้านั้นมีความสุขมาก แล้วก็เผยแผ่ไง ชี้ทางจะให้ลูกศิษย์บริษัท ๔ ก้าวเดินตาม แล้วเราก็เกิดมาพบพระพุทธศาสนา อํานาจวาสนาอันนี้ถึงมหาศาล

อํานาจวาสนาของคนอื่น อํานาจวาสนาเขาต้องไปแสวงหามา อํานาจวาสนาของเราอยู่ในกํามือไง อยู่ในกําหัวใจ หัวใจปรารถนา หัวใจรู้ หัวใจเข้าใจ พอเข้าใจเรื่องธรรม เข้าใจเรื่องธรรมถึงยอมตัวลง

ถึงว่าให้เห็นคุณค่าของตน ให้เห็นคุณค่าของความตั้งใจของเรา ให้เห็นคุณค่าไง เห็นคุณค่ามา เห็นคุณค่าเราแล้ว แล้วยังได้มาฟังธรรม ธรรมนี้ได้ฟังแสนยาก การฟังธรรมมีโอกาสน้อยมาก เพราะอะไร เพราะจะมีโอกาสได้ฟังธรรมก็เพราะมีองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามาตรัสรู้ เอวัง